Şêxo Fîlîk: Bi meşa berepaşkî paşeroj nayê guherendin...

                                        

Li ser kitêba berî ya bi nava Bêbawî û kitêba nû ya bi nava Ew Ne Ez Bûm, nivîskarî û afirînerîya hêja Şêxo Fîlîk  me hevpeyvînek  kir...  

                                        


Berhema te ya yekem a bi navê Hebanoka Çîrçîrokan di sala 2013an de çap bûye. Di sala 2015an de jî Bêbavî û sala 2020an, berî çend rojan jî Ew Ne Ez Bûm ji Weşanxaneya Avestayê hat weşandin. Di nava heft salan de sê berhemên te hatin weşandin.  

                                     

-Ji Hebanoka Çîrçîrokan hata Ew Ne Ez Bûm tu dikarî behsa guherîn û veguherîna çîroknûsî/nivîskarîya xwe bikî?

hema bêje tiştek neguheriye û dîsa ew kesê roja ewil im ku hê jî li ser heman baweriyê me; nivîsandin tenê ne derbirîn û dilrehetkirinek e, ew seknek e, bertek û lênêhirtenek e li (hem)ber heyîn û hebûnê…

-Çima ewqas dem ketîye navbera Bêbavî û Ez Ne Ew Bûm?

ne ku ‘ez ne ew bûm’, ez bûm, lê ‘ew ne ez bûm!..’ ferq çiye?..  ferq di baweriya pênaseya li jor de xwe dide der û bawerî pîrozî ye, pîrozî ji efsûniyê, efsûnî ji tirsê, tirs ji nezaniyê û nezanî ji zanînê dizê, lê zanîn?.. ew nayê zanîn, guherbar e zanîn jî wek valahiyê?.. xapînok e… ku ne xapînok bûya qaşo matemetîk “teoriya ku hatiye ispatkirin” e lê gava em bêbavî û ew ne ez bûm li matemetikê dixin hesab li hev şaş dibe, çi ku li gor matematikê divê bêbavî 5 salan ji ew ne ez bûm mezintir bûya, lê na, li xwe nade der lê ew ne ez bûm 3 salan ji bêbaviyê mezintir e, lewre ew ne ez bûm 3 salan beriya bêbaviyê dest pê kir lê çima ku xebateke dîtir bû, hewcedariyên wê jî dîtir bûn; eleqeyeke dîtir, ranêzîkbûneke dîtir, pêwendiyeke dîtir û axir…

bi xwî û xisetên xwe, bi qarekter û keseyata xwe, bi xwezî û xwazeya xwe her berhem zarokek e li ber dilê min û ‘ew ne ez bûm’ bi her hawê xwe zarokekî otîstîk e, demdirêjiya wê ji ber taybetmendiya wê bû û ji bo ku were pê jê re xwendin û lêkolîneke berfireh hewce bû, loma di paşxaneya xwendin û nivîsandinên min de hêdî hêdî jixwe re dihat pê, di dilê min de, bi min re…

- Bi vê estetîk, vegotin û teknîkê, bi vî zimanî Şêxo Fîlîk dikare gelek çîrokan biafirîne, tu bi vî zimanî çi binivîsî wê bê xwendin, gelo çima tu zêdetir nanîvîsî, nafirînî? 

bi meşa berepaşkî meriv  nikare paşeroja xwe biguhere, ji ber ku rewşa me ya polîtîk sîrayetî edebiyata me jî kiriye rest e ku di berhemdariya kurdî de valahiyek heye lê hewce ye em navê wê valahiyê rast deynin û bi min pêdiviya edebiyata me ne çendanî lê çawanî ye, jixwe ez jî naxwazim navê min bi hêjmara nivîsên min lê bi çawaniya wan bê hilanîn, ma qey her du bi hev re ne pêkan in, ango nabe ku em him zêde binivîsin û him jî berhemên me baş bin? çima ku nivîs ji wesandin û dilbijandinê bêhtir bi afirandinê re têkîldar e û afirandin jî ji derfetên maddî manewî heta derûniya însên ji gelek hokeran pêk tê Wirginia Wolf di “odeyeke meriv a bi xwe” de bersiva pirsa te pir xweş daye bê ka ji wan hokeran yek kêm be afirandin çawa betal dibe.

- Xwîner li zimanê te têr nabe û bêrîya ziman û vegotina te dike. Te bikaranîna kurmancî firehtir kirîye, vegotin û teswirên te xwe digihînê hûrgîlî û detayên psikolojîk û polîtîk. Ji hêla vegotin, teknîk, estetîk, zewqa edebî û ziman ve tu çawa ewqas kamil bûyî? Tu çawa xebitîyî ku vegotin, teknîk, estetîk û ziman ewqas bi hostetî bikartînî? Te çi kir ku te wekî Bêbavî û Ew Ne Ez Bûm di edebîyata kurdîya kurmancî de du berhemên bêhempa afirandin?

wek çawa me got bi meşa berepaşkî paşeroj nayê guherendin her wiha bi xwezî û hêviyan jî pêşeroj nayê sazkirin, pêşeroj xeyal e, armanc e… riya ku meriv digihîne armanc û xeyalan jî xebat û xîret e, belê du gotinên klîşe ne xebat û xîret lê rastiyên rastîn jî carinan dibin klîşe, li dinyayekê tehayyûl bike; cihê ku xelk bi wesayîtan diçe tu mecbûr î ku peyatî biçî, an divê tu dev ji çûyîna wê derê berdî an jî li rêyekê, li derî û derfetekê bigerî ku beriya xelkê xwe bigîhinî wir, nexwe bi nifir û dijûnan neyar û xêrnexwaz têk naçin û bi dirûşmeyan jî…

-Ez Ne Ew Bûm 63 rûpel e lê xwîner dixwaze 663 rûpel be. Çima Şêxo Fîlîk berhemeke 663 rûpel nanivîse?

nizanim

-Di afirenerîya Şêxo Fîlîk de teqinek çê bibe? Heta niha sê kitêb nivîsîye? Jê û şûn de her salek berhemek te em bixwînîn?

nizanim, dîsa…

- Rojek hevalekê min got, “heta ku mirov ji bajerê xwe hîcret neke nikare bibe pêxember” Derdekî te bi ziman ra heye. Di heman demê de bi min tirsa te ya ziman jî heye; zimanê te înşakirî ye, tu ditirse ku ji nava sînorên vî zimanî derbikevî û tu ji hilweşandina vê zimanê ra ditirsî. Ji ber vê tirsê û fikarê ji hêlekê ve zimanê te, te sînordar dike û tu nikarî; naxwazî  tiştên din bikî çîrok. Gelo tu ji bo vê tespîtê min fikrên te çi ne?

di warê hûnerê de hemû welatên ku bi meqesa xwe dibirrin û bi derziya xwe didûrin ango welatên xwedîstatû û bi destûmistê xwe jî hewl didin li dijî kapîtalîzmê li ser piya bimînin, yên mîna me bindest jî him li dijî kapîtalîzmê him li dijî bindestiya xwe… yê min ez bindestiya xwe wek belayeke li serê xwe nabînim, pê re li hev im, belê ev qebûlkirinek e ji ber ku guherîn û guherandin bi qebûlkirinê pêkan e, jixwe ne hewce ye ku bibêjim qebûlkirin ne normalîzekirin e, derdê min î bi zimên re jî bi vê re têkîldar e, lewre bindestiya min beriya her tiştî bi zimên xwe bi min dide hesandin û dike ku di pêwendiya fenomenolojî, psikanaliz û hebûnweriyê de guh bidim felsefa zimên a J. Derrida.  

helbet ew kesê ku tiştek ji xwe re kiribe derd û pê re pev biçe tirs bivênevê ye, ji ber ku ev pevçûneke nebinavkirî ye dawiya dawîn û kes nizane wê kî kê têk bibe lê tirs motîwasyoneke baş e jî ji têkbirina ihtîmala têkçûnê re, ne me got çavkaniya baweriyê pîrozî ye, ya pîrozîyê efsûnî û ya efsûniyê jî tirs e, ev formûlasyon jî bi me dinimîne ku baweriya bi awayekî îndîrekt ji tirsê dizê di heman demê de jehrkûja tirsê ye jî, pêwendiyeke paradoksal be jî ev wiha ye…

û tespîta te ya ‘sînordar kirin’ û ‘naxwazî, nikarî tiştên din bikî çîrok’ jî dikim baqeguleke rexneyê û didim ser seran û her du çavan da ku di demeke firehtir de li ser bifikirim û xwe rast bikim

- Mijarên Ew Ne Ez Bûm polîtîk in, bi dîyardeyên polîtîk ra têkildar in: Travma, tirs, bîra kolektîv, zeman, mekanê çil salên dawî hene. Di edebîyata Bakurî de mijar û zemanê berhemên ku derpolîtîk in gelek kêm in. Piranîya nûserên edebîyata Bakurî ya çil salîya dawî ji hêla zeman û mijaran ve hepsîyê zeman, mekan û mijarên hegemonyaya polîtîk bûne. Bi min tu jî ji wan hepsîyan yek î, ji ber vê tu gelek sînordar dibî.  Ji ber vê wekî Cortazar, Borges Faulkner, Wirgina Wolf, tu nikarî berheman biafirînî. Çima nuserên kurd nikarî ji xwe vî zeman, mekan û mijaran rizgar bikin? Zemanek, mekanek, mijarên nû an jî mijarên bi vegotina din biafirînî? Ji bo yekê fikr û hestên te çi ne?

kî dibêje Cortazar, Borges, Faulkner û Wolf ne polîtîk in?.. dijberî wê ev navên ku te hilanîn bi polîtîkbûna xwe tên nasîn, ji polîtîkbûnê qesta me ne nivîsandina metnên propagandeyî ne bêguman, ji ber ku metnên edebî ne manifestoyên partî û rêxistinan e, bi min jî her çar nivîskarên navborî serkeftî ne lê gelo em dikarin bibêjin reseniya mijarên ku wan li ser nivîsiye ew serkeftî kirine? an jî mekan û zeman!..

ku berhemek bi xisusî li ser mekan û mijarekê nehatibe nivîsîn, mekan, mijar, zeman sê hokerên talî ne li ber vegotin, xweşbêjî, rîtîm, retorîk û felsefeya wê berhemê, ger em –sermeselê- mekanê bikin krîterek ji bo nirxandina başî û nebaşiya berhemekê, piraniya çîrokên Wolf lamekan in, nexwe divê em berhemên lamekân derveyî vê nirxandinê bigirin?  heqet mekanê çîroka bi navê “Portre” a Wolf ku der e, an jî mekanê çîroka “duşem an jî sêşem”? Faulkner di “sewt û hêrs” de ji me re qala kîjan mijarê dike? Cortazar di “tangoya riya vegerê” de ji me re qala çi dike, mekan ku der e, zeman çi zeman e?     

zeman, mekan û atmosfer sê hoker in ku rasterast bi vegotinê re têkildar in û Wolf, Cortazar, Faulkner ew nivîskar in ku bêhtir bi vegotina monologî an jî herikahiş dinivîsin, herikahiş jî wê derfetê dide nivîskêr ku di nava mekan û zemanan de bi dilê bigere û ji qewlê te ve hepsî mekanekê nebe…

helbet herkes azad e ku li ser berhemeke çapbûyî her tiştî bibêje, loma her tespîtek heqê te ye ku tu bikî lê di vir de bi ya min rexneya te an jî tespîta te divê derheq şêwaza min de bûya ji ber sedemên ku min rave kirî û ji ber sedema ku ‘bêbavî’ jî û ‘ew ne ez bûm’ jî bi herikahiş û monologî hatine nivîsîn…

-Çima arezûyê har û bengîyê dînîtîyên nûserên kurdî ji hêla afirandinê tuneye? Çima nuserên kurd bi xwe ne bawer in? Arezûya wan tuneye ku wekî Kayıp Zamanın İzinde, Ulysessê berheman biafirînîn?

naxêr, ji hêla têma û mijaran ve di dinyayê de nûserên herî ‘bi xwe bawer’ nûserên kurd in çima ku sazî û dezgehên me yên venêrinê û metirsiya qedexekirina pirtûkan li ba me tune, loma dema em lê dinêrin ji ensestê heta pedofîliyê, tiştek nemaye ku nebûye mijara nivîsên nivîskarên kurd, loma jî heke ev xwebawerî bê hesibandin bi min problema edebiyata me ne xwebawerî ye.

ev li aliyekî, bi ya min balkêşiya mijarê jî ne pîvanek e ji bo başî û nebaşiya berhemekê, pîvan ew e ku mijar çi dibe bila be nûser ew bi çi hawî, bi çi zimanî û bi kîjan şêwazê daye, ji ber ku heqet jî ‘di bin ezmanê girover de tiştek nemaye ku nehatibe gotin’ û êdî ji gotinê bêhtir şêwaza gotinê qedra berhemê diyar dike ku ‘ew ne ez bûm’ rasterast ji bo ku balê bide ser vê rastiyê bi teknîka kolajê hatiye nivîsîn.  

-Ji bo penç û deh salên pêş me ji bo nivîskarî; afirenerîya te plan û projeyê te çi ne?

ku Coronayê ruhê me ji me nestand û em man heta çend salên din emê bi hev re bibînin, ma nabe?..

Meymanperwerîya Dagirbîyayoxanî û Meşrukerdişê Dagirbîyayişê Înanî

                                                                         1.

Meymanperwerî her çiqas teberî ra bi dildarî biaso zî la  raştîya xo de bi ferzkerdiş û mecburîkerdişê  îqtîdarê, dînê,ehlaqê, huquqê û normê komelkî de realîze bena. Labela mîyanê komelî de ferasetê  xeletê meymanerwerî bi dildarî bena esto. Meymanperwerî bi dildarî nîyî rîdî ferzkerdiş û mecburîyetî ra bena.  Gelo meymanperwerîyêkê ke bi dildarî bena qe çîn a? Pênasekedişê bellîkerdişê sinoranê meymanperwerî zaf zehmet o.  Goreyê Derrida mumkîn nîyo ke meymanperwerî bêro pênasekerdişê û meymanperwerîya bi dildarî bivirazîyo.  Xora problamatizekerdişê no nuşteyî pênasekerdişê û mûnaqeşekerdişê problamananê meymanperwerî nîyo. Têkîlîya dagirbîyayoxan û dagirkeran de meymanperwerîya dagirbîyayoxana ke hemverê dagirkeran înan de  problamatîze kena, kewno persa: dagirbîyayoxî senî beno ke hemverê dagirkeranê xo de benî meymanperwerî dimê, wazêno bînê na persî bikeno, hetê psîqolojîk ra sedemanê ey rabikero ortê û meymaperwerîya înan dagirbîyayişê înan merşru keno xo rê argûmanatîze keno.

Bîngehê meymanperwerîyê de barkerdiş, hetkarî û holbîyayişê esto. Keyeyê xo, werda xo, cila xo barkerdiş o û hetkarîyêkerdişê çaresekerdişê probleman û tenganeyan o.  Xeribê ke amê welatê kî yan zî kesêk amê keyeyî kî ganî kî verê ay xeribê û kesî de holî bibî. Barkerdiş, hetkarîkerdiş, holbîyayiş umumî rîdî mecburîkerdişê û ferzkerdişê sey strukturê îqtidar, dîn, ehlaq, pragmatizmê ra yo. Oyo ke tewr girng o; meymanperwerî de peymanêka muqabilanê amêya viraştiş esta. Mesela sey no îfedeyan mîyanê komelî de zaf eşnawênî  "ez înan rê ê zî wa mi rê bikî, kam ke kê rê meymanperwerî nêbî kê zî nêbenî." No hawa îfedeyanî delîlê peyman î.  Gelo  çend tewirî meymanperwerî estî?  Heme meymanperwerî muqabilane yî? Di tewirî meymanperwerî estî; miyanê xo de û teberî dir. Meymanperwerî her çiqas zafanê muqabilanê  bibo zî ge-ge bêmuqabilanê zî meymanperwerî benî.  Meymanperwerîyê ke teberî dir bena no tewir î.

a. Meymanperwerîya Mîyan Xo De 

Meymanperwerîyê ke komelî mîyanê xo de kena.  No tewirê meymanperwerîyanê hemîn de de hima hima qrîterê hemveranê esto. Eka cayêk de hemveranê bibo ewca de mecburîyet û ferzkerdiş zî esto.  "Ez înan ra keno wa ê zî mi rê bikî." " Înan ma rê nêkerdî ma zî nêkenî." "Ê ke amêyî dewî ez meymanperwerî înan keno la ez ke şîyo bajarî  êyî meymanperwerîya mi bikî" No hawa îfadeyî peymana muqabilanê nawnênî. Sazkerdişê no tewir meymanperwerî, meymanperwerî ra vejîyêna çerîxina qrîz û pêrodayişê hêzanî û hetê başî ra muqayesekerdişê meymanperwerî. Meymanperwerî beno nawitişê sahayê hêza xo. " Mi hîna baş meymandarî kerdî, o nêşê qasî mi bikero." Meymanperwerîkerdiş hêz û quwetî wazêno. Mîyanê komelî de ekonomîyê her aîle seyyewbîn nîyo, tayê zengîn î,  tayê hejar î.  Wextê meymanperwerî muqabilanê bîyî aîleyêka zaf feqirê zî seba ke bînê meymandarîya nêmano seba meymankerdişê amedekarîya ey tim ha hazir a. Nayê ra aîleyêk zaf hejar zî  mecburane no hêzê û quwetî xo de hawano.  Reîsê keyeyî seba meymanperwerî rizqê gedeyanê ra birnêno seba meymananî hedre keno.  Merdimo ke feqirê, feqireya xo limnêno xo sey zengînêk nawnêno. Meymanê ke amêyî her çîyî meymananî ra hedrekerdiş û zerê keyê de werd çîn gedeyî biwerî la la odeyê meymananbîyayiş tam zî na rewşê îzah kenî.  Hawanayişê meymananê xo reydir prestîj û statû ano.  Meymankerdoxê bi çendanîya hawanayişê meyman ê hende sereberze beno.  Mavajim keso ke hînî şêno meymandarî bikero, şiktayişê rumete ey yo, rumetxodayiş.  Keso ke nêşê meymananî bihewêno semeda înan kêmbîyayişê prestîj o nimzbîyayiş o.  No hawa meymanperwerî maxdurîyet ano meydanî. Bi kesayetîya ke xonêbiyayiş, xonimitiş, riyakar, sextê û nesamîmî netîce bena.  

b. Meymanperwerîya Teberî dir

       

Kesê ke teberî ra yenî welatêk dagirbîyayoxê dir dekewnî têkîliyî di qategorî yî. Yewîn, sey seyyahan, çerçiyan, rotoxan, raywanan, turîstan î.  Diyîn zî  karmendî, polîsî, leşkerî, mamosteyî welatê dagirkerî. Hemverê qategorîyê yewîn de meymanperwerî însanî û heq a. Teberî ra keso ke amê welatê kî, kî mesuldarî kî ke meymanperwerîya înan bikerî. La hemverê qategorîyê diyîn de meymanperwerbîyayiş heq nîyo, însanî nîyo, wîjdanî nîyo, ehmeqtî ya, xonêzanayiş o, xobîyanîbiyayiş o. Ehmeqtî ra qestê mi aqilê xo bikarnêanayiş û nêşîyayişê fikrîyayiş o.

     

 Bifikirî welatêk yeno dagirkerdiş; hînî xoser û azad nîyo, dagirkerê heme zengînîya înan çi bînerd û sererdî wazênî  hemin bitarawi,  ziwan, kulturî, hunerî, tarîxî, edebîyatê, mûzîkê... înan çîn û kor û asmîle bikerî,  înan xo ya bestî, bikerî kole û zîmkarê xo.  Dagirkerî seba resnayişê amacanê xo her rayer û metodê xo rê meşrû veynênî.  Dagirkerdişê welatêk ra dima karê  diyînê dagirkaranî ziwanê xo mûsnayişê şare dagirbîyayox o. Perwerde bi ziwanê welatê dagirbîyayoxî qedexe kenî, wazênî ziwanî xo bidî banderkerdiş. Ziwanê perwerdeyî kenî bi ziwanî xo. Bitaybet zî wazênî domanî ziwanê xo, xo vîr ra bikerî, ziwanê xo nêzanî. Ziwanê  xo vîr ra kerdişê û nêzanayişê gedeyanê welatê dagirbîyayoxê ke yeno manaya qerefnayiş maneyê welatê dagirbîyayoxê, heme srukturê kulturî û komelkî tîya ra dest bi bedilîyayişê keno.  Wextêk gedeyî welatê dagirbîyayoxê ziwanê xo dera bîyî,  dagirkerdişê resêno amacê xo. Mane qerefnayiş; manê însanê ke qerefîyayê hem hetê zurîyetî ra hem zî hetê teyna ser o payan xo de vinertiş hînî mumkin nêbeno, manê însanê ke qerefîya o însanî hînî babestê însananê bînan o.  Koletîyê zî bi kurt û kurmancî pabesteyiş o.  Ziwanê netewê ke neqilê gedeyan nêbî seka moneyê ay netewê bêro qerefnayiş.

    

Bifikîrî mamosteyêk dagirker yeno dewêk, bajarokêk, bajarêk welatê dagîrbîyayoxê wazêno money înan biqerefno la dagirbîyayoxî hemverê no mamosteyan de benî meymanperwerî. Senî beno ke dagirbîyayoxî hemverê mamosteyan de benî meymanperwerî?  Teyna hemverê mamosteyan de nîyî hemverê karmendan û polîsan û leşkeranê de zî benî meymanperwerî.  Bifikirî polesêk, leşkerêk yeno welatê to de îskence keno mîlleta to, her tewir pîsê û xirabî keno mîlleta to la to  înan rê meymanperwerî  kenî. Gelo no hawa meymanperwerî de problemêk, çewtîyêk û ehmeqiyêk çîn a? Bi senî psîqolojîyêk wîna meymanperwerî yena kerdişê?  No nuşte hewl dano ke struktura psîqolojîya na meymanperwerî ananlîz bikero, sedemanê aye rabikero ortê.   

                                                                     

                                                               2.         

        

Dagirbîyayoxî çira meymanperwerî? Senî beno ke dagirbîyayoxî meymanperwerê benî? Bînê meymanperwerîya dagirbîyayoxan de çi sedemê psîqolojîk estî?

     

Panç sedemê bîngehînê meymanperwerîyê dagirbîyayoxan estî.

        

Yewin: Nêviraziyayişê û çînbîyayişê hîşmendîya dagîrbîyayoxêyî,  xonêzanayiş, qonjektorê nêzanayiş û sosyolojî, tarîx û realîte nêzanayiş o. Dagirbîyayoxî nêzanî ke  welatê înan amêyo dagirbîyayiş.

       

Ma sedemo yewîn nêşênî seba heme dagirbîyayoxanî pêroyî bikerî.  Çimkî mîyanê dagirbîyayoxan de gelek ferdê estî ke hayîya înan qonjektorî ra, realîte ra, sosyolojî ra, tarîx esta, hîşmendîya dagîrbîyayoxê înan de viraziyaya û xo zanî.  Labela no tewirê ferdanê dagirbîyayoxan de sedemê hemverê dagirkeran de meymanperwerîbîyayiş no yo: dagirbîyayişê xo, xo ra limitiş, xo ra nêvatiş û dagirbîyayişê xo, xo vîr ra kerdiş dayiş esto.  No hawa ferdî welatê dagirbîyayoxê, seba ke dagirbîyayişê xo, xo de bifetenî benî meymanperwerî. No zî sedemo diyîn o.

       

Hîrîyîn, tersa dagirkeran a. Kamcîn ferdê dagirbîyayoxan beno wa bibo porîn de tersa dagirkeran esta. Eka dagirbîyayoxî hemverê dagirkeranê xo de meymanperwerî nêbî, şîddeta dagirkeran hîna har û  zaf bibo. Seba ke xo na tersa ra biseveknî benî meymanperwerî. 

       

Çarînê,  qompleksa bindestî ya. Çira zengîn nîyî hejarî destakerde benî? Yan zî dagirkerî meymanperwerî nêbenî la dagirbîyayoxî benî? Destakerdeyeyê, meymanperwerî, holbîyayiş, ardimperwerî  zafanê kesanê ke înan de qompleksa bîndestî esta înan de estî. Seba şîddetê qompleksa bîndestî sivik bikerî benî meymanperwerî.

       

Seba ke dagirbîyayox î nayê ra meymanperwer î. Eka mîlleta ke dagirbîyayoxî nêbenî ê zî nêbenî meymanperwerî. Strukturêko wînayîn esto.  Mersela meymanperwerîya kurdanî dagirbîyayişê înan ra yena.  No zî sedemo pancîn o, no sedem zî bi xo sedemo sereke yo.

                                                                    

                                                                    3.

Goreyê dagirbîyayoxan meymanperwerî yena çi mana, meymanperwerî senî mana kenî? Amaca meymanperwerîbîyayişê înan çi yo?  Meymanperwerîya xo senî  îdraq kenî? Derbarê meymanperwerîya xo de çi fikrîyênî? Çira xo meymanperwerîya xo rê problamatîze nêkenî?

    

Dagirbîyayoxî wîna meymanperwerîya xo mana îdraq kenî; bi meymanperwerîya xo sereberzî benî, piştxişnê kenî, xogoynênî.  Xo hetê însanetî ra tatmîn kenî. Hûmanistê kenî. "Ê însanî nîyî la ma însanî."  Xotatmînkerdiş esto.  

    

Dagirbîyayoxî wazênî bi meymanperwerîya xo derheqê xo de îmajêk hûmanistîk bivirazî: Va "vajî însanê baş î."   Û wazênî bi meymanperwerîya xo, xo bidî dagirkeranê xo qebulkerdişî.  

                                                                

                                                                    4.

Netîceyî meymanperwerîya dagirbîyayoxanê  çi yî?

    

Meymanperwerîya dagirbîyayoxanê  hetê pozîtîf ra çîyêko zaf cîddî nêana. Teyna kî şîyênî bivajî beno ke meymanperwerîbîyayişê înan şîddeta dagirkeran miney kêm kena.

     

Hemverê dagirkeran de meymanperwerîbîyayişê înan zeraro zaf pill dano înan ro  hem hetê sosyolojîk hem hetê psîqolojîk, hem hetê ontolojîk ra.  Hem hetê ontolojîk ra nêşênî bibî xo. Xonêbîyayiş xo reydir gelek probleman ano.  Zeraro û tahrîbato tewr girdê netîceyê meymanperwerîya  înan, bi meymanperwerîya xo dagirbîyayişê xo meşrû kenî.

      

Persyara verîna na ya ke: Qe hayîya dagirbîyayaxon çîn a ke meymanperwerîya înan, dagirbîyayişê înan meşrû kena.

                                                                5.

Dagirbîyayoxî çira nêşênî bibî meymannêperwerî? Gelo dagirbîyayoxê senî bişî xo meymanperwerîya ke dagirbîyayişê înan meşrû kena xo aye ra bifeletnî?

      

Dagirbîyayoxê çira nêşênî bibî meymannêperwerî? Meymanperwerînêbîyayişê xo dir giranîya mesulîyeta hîşmendîya dagirbîyayoxê bêro. Seba ke  herkes nêşêno na mesulîyeta webigîro, cira remêno nayê ra dagirbîyayoxî nêşênî bibî meymannêperwerî. Dagirbîyayoxê ke meymanperwerê nêbî  dagirkerî se bikerî? Îskence, hepis, kiştîş, zordarî û şîddeta dagirkeran bivejîyo lîçe nayê ra dagirbîyayoxê nêşênî bibî meymannêperwerî.     

     

Hemverê dagirkeran de meymanperwernêbîyayişê prosesêko derg o, bi viraştişê hîşmendîya netewî ra têkîldar o.  Mîyanê netewêka ke dagirbîyayoxê de hîşmendîya netewî çiqas vîla bibo û aver şîro no prosesî ê hende kilm bibo. La problem no ke, mîyanê netewanê dagirbîyayoxan de  hîşmendîya netewî prosesêko zaf ereyanê de virazîyêna.  Dagirbîyayoxan de hata hîşmendîya netewperî nêvirazo  hemverê dagirkeran de nêşênî bibî meymannêperwerî. Xora meymanperwerînêbîyayişê dagirbîyayoxan yeno manaya xoazadkerdişê.

    

Oyo ke dagirbîyayoxan azad bikero netewperwerî ya.

                                             

* No nuşte hûmareya 9înê Kovara Psychology Kurdî de weşenîyayo.

Hîkayeyê Leweyê Tirbî: Ma tîya de yî

                                        

“Beroj Akreyî serra 1963ê de başûrê Kurdistanê de maya xo ra bîyo. Sernekewtişê Şoreşê Barzanî; serra 1975ê ra dima ver xo tadayo Îranê, sey penarê pançês serrî ewca de ciwîyayo. Serra 1990ê ra hata serra 2010 Swêdê de ciwîyayo dima ra ageyrayo Kurdistanî. Bi kurdîya soranî panç kitabê şiîranê ey û bi farisî zî di kitabê ey yê hîkayeyanê çap bîyî. Kitabê ey yê bi farisî çend musabaqayanê edebîyê girdê  Îranî de amêyî nemzatkerdiş. Ehmed Şamlû, Hoşeng Golşîrî, Firûx Ferrûzad,Sa’êdî û… çarnayî kurdkî.”

Kitabê hîkayeyanê Beroj Akreyî bi nameyê Ma tîya de yî(bi farisî Ma inca hestîm) 2004ê de Tehran de amêyo çapkerdişê. Serra 2011ê de açernîyayo kurdîya soranî, serra 2012ê de hetê Besam Mistefayî ra bi nameyê Em li vir in açarnîyayo kurdîya kurmancî ser, weşanxaneyê Avestayî ra zî çap bîyo. Kitabî neway û yew rîpel o û duyês hîkayeyanê ra pê yeno.

Seranserî kitabê de zewqê edebî dano kê… Senî?

Temaya serekeya hîkeyeyanî kalîtî ya. Heme karekterê hîkayeyanî kesî îxtîyar î; teyna bi serê xo nêşênî biewnî xo, dest û lingan ra kewteyî,rojan nîyî, seatan nîyî vîstanê  xo yê peyên ciwîyênî û ha lewê tirbe de yî!... Beno ke heme karekterê hîkayeyanî yewbînan ra cuya sewbîna ciwîyayî la peynî cuya înan bîya seyyewbînî.

Vatox, qayitkerê kokiman o, pêro hikayeyê rojêk vatoxê ra pê yenî. Vatox şano ciya-ciya keyeyanê de ewnîyêno kokiman ra zerê keyeyan, hal û heraketan, psîkolojî û vîstanê înan peyên ma nawnêno.

Hîkayeyê Ma tîya de yî de hîkayeyê kilmêk î. Fîlmêkî de derhênerî çîyanê ke wazêno nîşanê temaşeker bido senî kamera xo ser o çîyan de geyrnêno, hîkayeyanê Ma tîya de yî zî vatox sey derhênerî kamera ser o hîkayeyanê xo de geyrnêno û înan nawnêno wendoxî. Labêla Ferqê Beroj Akreyî derhêneran ra no yo ke, qalzafê nêkeno, raştî ra raştî meseleyê xo nawnêno ma. Hîkayeyê ey sey sehneyanê tewr giring û bandorkerê filman î.  

Hîkayeyî cuye, estbîyayiş, merg, kalîtî dano kê fikrîyayiş. Kê însanbîyayişê ci pers kenî. Cuya kokiman dano kê mûsayiş, hiskerdiş û fehmkerdiş. No cumleyan ra ma veynêne ke însanê dest û lingan ra kewteyî ha çi halê de yî:“Pûşik li ser kursiyê avdestxaneyê datînim. Bêcemê wî yê perpitî dadikişînim.Derpiyê wî yê lastîkî dadikişînim.Pûşikê wî, bêyî ku lê binerim, dadikişînim. Hewl didim bêhnê nekişînim. Mistek desmal hildigirim û nav rahnê wî paqij dikim. Mist mist desmalan hildigirim û  her carê desmalan dixim nava sîtila ziblê, li wan dinerim heya rengê wan kêmtir û kêmtir dibe. Pûşekî paqij dixim nava rahnên wî de ku dilerizin: “Evî bigire!” digire. Keviyen pûşê wî hildikişînim. Derpiyê wî hildikişînim. Bêcemê wî yê perpitî hildikişînim.” R.58

Hîkayeyî kê lerznênî, nêrehetî û bêhuzur kenî, xof danî kê, kê tersênî, tersa girdan însanî ano kê vîrî; ez zî dest û lingan ra bikewo û bikewo ver destanî, persa ecaba peynîya mi zî wina bibo danî kê perskerdiş û kê dano têrî amêyiş, xora qednayişê kitabî ra dima ra tewr zaf na persî ruh û hişê kê kukurnêna.

Lêgerîna Alî Kemal Çinar di Sînemayê de

                      

Sala di 2012an de li Amedê, di rasthatinekê de bi wesîleya hevaleke hevpar, min Alî Kemal Çinar li ser pîyan nas kiribû. Dûre hevala min hinek qala wî kiribû û gotibû "bi sînemayê re eleqedar dibe, dixwaze fîlman bikêşe”. Êvarê jî me li kurtefîlmekî wî jî temaşe kiribû. Navê kurtefîlmî nayê bîra min lê ji kurtefîlmî çend sehne di hişê min de mane: Ciwanek, bêdengîyek heye, sikak vikûvala ne, rojek bi baranî tê malê, avê li xwe dike. “Dê û bav û nasên wî di kurtefîlmî de dilîzin” ev gotina hevala min di bîra min de maye. 

Behman Gobadî her çiqas bi fîlmê xwe yê dawî Demsala Gergedanan têkçûnek xwar jî, bi tabîreke mamosteyekî me “ji hespê siwarî kerê bû” jî  karîgerîya Behman Gobadî di sînemaya kurdî de gelekî radîkal e. Xelatên mezin wergirtine fîlmên Behman Gobadî, mirov dikare bibêje ku ontolojîya sînemaya kurdî geştir û bihêztir kir. Piştî wî, di sînemaya kurdî de teqînek çêbû. Kurdên ku bi sînemayê ra têkildar in, bandorek li wan kir ku wan berê xwe da sînemaya kurdî. Yên ku berê xwe dan sînemaya kurdî du alî ne; alîyek tîcarî bû û got qey keramet tenê di kişandina fîlman a bi kurdî de ye û jê we bû dema ku bi kurdî fîlm kişandin, ew ê jî wekî Behman Gobadî xelatan bistîne. Kesên wisa, ceribandin û dîtin ku tenê bi kurdî kişandina fîlman ti xelatê nade qezenckirin. Li dû ceribandina xwe, dev ji sînemaya kurdî berdan, dîsa berê xwe dan tirkî û farsî.  Alîyê din ji ber bîrewerîya neteweyî xwast bi kurdî fîlman bikêşe, sînemaya kurdî bi pêş ve bixe. Yek ji wan jî Alî Kemal Çinar e. Hêj jî dewama karê xwe dike û dev ji kurdî bernedaye.

Veşartî di sala 2015an de  hatîye kişandin. Piştre Genco(2017) û Di Navberê De (2018) hatîye kişandin. Dema ku min xwast van sê fîlmên wî temaşe bikim, di înternetê de tenê min li ser YouTubeê fîlmê Veşartî peyda kir. Genco û Di Navberê De tune bûn, ji xeynî Veşartî çend kurtefîlmên wî yên din jî li ser YouTubeê hebûn. Ez ne xelet bim niha jî hewl dide ku fîlmê xwe yê nû bi navê Berîya Şevê bikêşe.

Di struktur û arkaîka fîlmî de Platon, Kafka, emelîyeta guherandina zayendê û mîteke kurdan hene (Ez nizanim di nava civakên din de jî ev mît heye an jî tune ye).  Li gorî Platonî, însan berê yek zayend bû, piştre wekî jin û mêr bû du zayend. Eşqê jî wekî lêgerîna peydakirina parçeyê xwe yê din pênase dike. Di berhema Kafkayî ya navdar Veguherînê de Gregor sibehekê ji xewê hişyar dibe, dibîne ku veguherîye kêzikekê. Hinek jin bi emelîyetê xwe dikin mêr, hinek mêr jî xwe dikin jin. Ev guherandin hêj jî di nava gelek civakan de nehatîye qebûlkirin, wekî problemeke çaresernekirî tê dîtin.  Mîtek di nava kurdan de heye: Kî di binê keskesorê re derbas bibe zayenda wî diguhere; ku jin be dibe mêr, ku mêr dibe jin.  Cudatîya mijara Veşartîyê ew e ku veguherandina zayendî bi xwezayî çêdibe.

Veşartî fîlmekî jêpirsker e, rexneker, jiberxerakirî ye, bi awayekî din fikirîn, nêrîn û dîtin e…

Çîroka fîlmî, çîrokeke realîzma efsûnî ye.  Karakterê sereke derhêner Alî Kemal Çinar bi xwe ye, dikaneke wî heye. Rojekê jineke nenas tê dikana wî, çîrokeke cuda der heqê mirina bavê wî de ji wî ra dibêje. Dema ku bavê wî bûye sî salî, bi xwezayî ji mêr bûye jin. Ji wî ra dibêje dema ku ew jî hat sî salîya xwe ew ê jî weke bavê xwe zayendê biguherîne û bibe jin. Fîlm li ser vê îhtimalê ava bûye.  Guherandinê problematîze dike. Têkiliya takekes, civak û guherandinê, bi taybetî jî zayendîya civakî tê nîqaşkirin û lêhûrbûn. Dixwaze psîkolojî, tevger, krîz, şok û nêzîkbûna karakteran li hemberî guherandinê nîşanî xwîner bide.

                             

Wekî me di civakên derengmayî û girtî de guhertina hinek dîyardeyên dînî û ehlaqî, guhertinên wisa ne ku nabe werin muneqaşekirin, pirsiyarkirin û qisekirin lê em gelek dîyardeyên xwe yên kesayetî, kulturî û neteweyî gelek bi lez diguherînin. Bextîyar Elî di romana xwe ya bi navê “Apê min Cemşîd xanê ku hertim bê ew li ber xwe dibir” de ji hêla kesayetî, kulturî û neteweyî de guherandinên me problematîze kiribûn. Alî Kemal Çinar jî neguherandinên me ji xwe ra kirîye problem. Gelo kîjan ferztir e ku em ji xwe ra bikin problem? Mesela guherandina Zîya Gokalp, Seîdê Kurdî, guherandina malbata Mihemed Mihrî Beyî, herî dawî jî mînaka guherandina Rojhan Bekenî…

Derhêner xwastîya fîlmê xwe wekî jîyana rojane bikişîne da ku ewqas naturel bibe. Piranîya lîstikvanan ne profesyonel e. Gelek lîstikvan ji malbat û heval û hogirên Alî Kemal Çinar in. Problem ne amatorbûna lîstikvanan e, problem ew e ku psîkolojî û hewaya lîstikvanan dide hîskirin û nîşankirin ku ew di nava fîlmekî de dilîzin. Piranîya lîstikvanên fîlmên Behman Gobadî û fîlmê Hewno Bêreng amator bû lê hewaya wan qet neda hîskirin ku di fîlmekî de dilîzin, wekî rastîyê bû. Lîstikvanên fîlmî gelek sunî, çêkirî, nerehet, sînorkirî û ne xwezayî û ne bixwebawer in. Krîz, dînbûn, buhran, xwekuştin û şoka guherandinê, em di lehengan de nabînin. Ew tarûmar û serobin nabin. Mînak karakterê sereke qet çêr û sixêfan nake, pir sakîn û xwînsar e. Ji ber vê, derhêner nekarîye xwastina xwe wekî natural û realîte pêk bîne.

Temaşevanên ku kurdî baş dizanin ji kurdîya kurmancî ya fîlmî gelek aciz dibin. Ziman pir qels û xirab e. Sentaks û mentiqa tirkî xwe pir dide nîşanê. Dîyalogên fîlmî motamot bi hêsanî li tirkî tên wergerandin. Jixwe tiştê ku bi hêsanî li tirkî an jî li zimanekî din nayê wergerandin kurdîya resen e. Tehm, zewq û ruhê kurdî di zimanê fîlmî de tune ye. Mirov dibêje qey senaryoya fîlmî berê bi tirkî nivîsandîye, dûre wergerandiya kurmancî. Biwêjek, gotineke pêşîyan di zimanê fîlmî de bala temaşevan nakişîne.

Acizîyeke din dîyalogên li ser guherandinê ne. Bi van dîyalogan derhêner dixwaze fikrên xwe bi temaşevan bide qebûlkirin wekî mamosteyekî mizgeftê an jî dibistanê. Hem jî resenîya wan dîyalogan tune ye, mirov dibêje qey ji cihinan îthal kirîye. Bi van dîyalogan û bi hevokên divêtîyê krîza problema guherandinê çareser nabe.

Li rexmî hemû nakokî û qelsîyên fîlmê Veşartî, alîyê herî baş û bihêz ê Veşartî lêgerîna ceribandinên nû, gihîştina resenî û guherandina realîteyê ye. 

Fîlm ne bi dîyalogên xwe lê bi hebûna xwe realîteyê diguherîne û ji bo guherandinê jî cesaret dide temaşevan.  Alî Kemal Çinar bi vî fîlmî xwastîya guherandina herî radîkal jî normalîze û ji rêzê bike.  Di fîlmî de wekî îfadeya “ji guherandinê netirsin” gelek tê dubarekirin, wî xwastîya hinek realîteya civakê bişikîne û biguherîne. Dawîtirîn sehneya fîlmî, fîlmî çawa realîte guherandîye nîşanî me dide. Ranciere çi gotibû “Divê huner realîteyê teqlîd nake, divê realîteyê biguherîne”, Alî Kemal Çinar jî tam vî tiştî dike.

Derhêner bi ceribandinên nû fîlmê xwe kişandîye: Fîlm li Amedê derbas dibe. Fîlm ji destpêkê heta dawîyê bêreng e. Reş û spî ye. Kostum, makyaj û hwd. tune ne. Di sînemayê de tiştê ku di temaşevan de hîsîyat çêdike muzîk e, derhêner bi muzîkê hîs û hestên temaşevan bi rê ve dibe. Di Veşartî de muzîk tune ye. Sehneyên fîlmî bêmuzîk in. Wî xwastîye fîlm bi qasî jîyana rojane naturel bibe. Fîlmkişandin butçeyeke giran dixwaze. Lê Alî Kemal Çinarî bi îmkanên gelekî kêm fîlmek afirandîye. Ji vir jî xwastîye xwe bigihîne resenîyekê û tiştekî nû biafirîne. 

Gelo di fîlmên Genco û Di Navberê De de ev lêgerîn çiqas kemilîye, bi pêş ve çûye û kûrtir bûye.

* Ev nivîsê berî di hejmera 11înê Rojnameya Xwebûnî de hatîye weşandin. Ji ber tengbûna cîyê rojnamayê hinek beş min derxistibû lê li vir ez bi temamî diweşînim. 

Kurtefîlmê “Barê Giran” Kurtasîya Trajediya Neteweyekê

                                                           

Di Duyemîn a Festîvala Kurtefilma Dostanî ya NavnetewîyaStenbolê de pênc fîlmên kurdî hatinnîşandan: “Barê Giran”(Der: Yilmaz Ozdîl),“Çawerrê Debem”(Der: Mihemed Şerwanî), “Xerîbê Welatan” (Der:Metîn Kilinç,) “Pantor” (Der:Tehsîn Ozmen) û“Bêdengî” (Der: L.Rezan Yûrtbaşi). Min Bêdengî jixwe berî temaşe kirîbû,Pantorê min derfet nedît ku temaşêbikim. Barê Giran, Çawerrê Debem û Xerîbê Welatan,min di festîvalê detemaşê kir. Fimên ku min di festîvalêde temaşe kir, li serê wan ez raman û hîsên xwe binivîsim.

Barê Giran, kur-tefilmê yekem ê Yilmaz Ozdîl e, 17ê deqîqe ye.

Zemanê kurtefilmê,piştî şêrê Sûrî ye.Mêrdîn wekî mekan di kurtefîlmê de hatiye bikaranîn. Mîmarî, dîrok û dîmenên bajarê Mêrdînî bi serketî tê nîşanki-rin. Karekterê sereke bi devoka Colemêrgî diaxive, ên din bipiranî bi devoka Mêrdînîyan, ji alîyê Qoserî diştaxilin.

Di kurtefilmê de, temayên herî sereke; alîkarî, fedakarî,têkoşînerî û çareserî ne. Dîyardeyên wekî bêkarî, neçarî,sînor û trajedî, di kurtefilmê me de hatine proplematîzekirin. Avdel bi kera xwe ra wekî karkerê paqijî,li şaredarîya Mêrdînê dixebite. Rojek dibêjin kera Avdel îxtîyar bûye û kera wîji hêla şaredarî tê teqawidkirin. Kurtefilma xwe li serê vê diyardeyê struktura xwe ava dike. Çiroka kurtefima me ji vir derdikeve û dest pê dike. Teqawidkirina kera Avdel, di jîyana Avdel û malbata wî de serûbinîyek pêk tîne. Avdel bêkarî dimîne,di jîyana wî û malbata wî de şîdeta bêkarî dest pê dike. Îxtîyar bûna kerê di jîyana wî malbata wî de dibe sedema neçarî, fikarî û tirsê...

Aliyê din xwişka Avdel û malbata wî, ji hêla din sinorê ji ber şerê revîyan e û hatine ev alîyê sinorê, xwe spartine mala birayê xwe û tê de bi cî bûne. Ji ber vê hem barê Avdelî girantir bûye hem jî dîtîna kerekî nû ya ciwan; pere qezenckirin zêdetir ji wî ra mecburî û ferz bûye. Li rexmî hemû zehmetî û dijwarîyan Avdelî bêminetane xwedî xwişka xwe derketîye, her tiştî xwe bi wê ra parve dike û alîkariya wê dike.

Gavek berî gavekê Avdel ji bo ku bikare dewamê karê xwe bike, divê kerekî nû ya ciwan ji xwe ra peyda bike!... Ji ber vê Avdel, kurê xwe Jîro û xwarzîyexwe Salih( Avdel xalê Salih lêbinnîvîsa kurtefilmê bi tirkî wekî amca xelet hatîbû wergerandin) dest bi dîtina kerekî nû dikin. Ji vir şunda em dibînin ku kurtefilma Barê Giranî tenê bi Mêrdînî ra têkildar nîne. Trajedî di nava trajedî de heye.Li binê trajedîya takekesekî de em trajedîya dîroka neteweyekî dibînîn. Trajedîya sinoran...

Sinor, bi xwe sedema bingehîna trajedîye ye. Sinorê dibin sedema trajedîyayê bêdawîya neteweyekî.

                                   

Sinor bi xwe dibin sedemê ku Avdel nikare ji xwe ra kerekî ciwan peyda bike. Hem jî jiber sinoran barê Avdel girantirdibin: Sinor tunebûn e, ji ber hebûna sînoran Avdel nikarebi rehetî û bêpirsgirêk ji xwera kerekî peyda bike. Ku şerêderneketana, xwişka Avdel xwe ne spartana malê birayêxwe, barê wê jî ewqas giran nebûbûna. Trajedîya kurdan;çar parçekirina welatê wan û di nava perçeyan de sinor danîne, li serê xakê xwe de ne subje ne obje bûne û ne xwedî û deshilatdarê welatê xwe bûyîn e.

Barê Giran, barê kurdan ê bêdewletî sembolîze dike. Avdel jî bi xwe temsîla neteweya kurd

e.Yilmaz Ozdîl, herçend di nava parçeyan de sinor hatiye danîn jî di nava parçeyekî deguherînek çawa bandora parçeyên din dike û trajedîya kurdan di asta mîkro de nîşanî me dide û tîne li ber çavên me.

* Ev nivîsê berî di hejmera duyema E-Fanzîna Sînemaya Serbixwe de hat weşandin

                                                

Di Filma Klama Dayîka Min a Erol Mîntaş de Hewldan û Qetandinên Xwebûnê

                                    

 “Her kes reviya,qetiya her tişt

 Ji xwe û ji dahatûya xwe” Dost Çîyayî

Di edebîyata kurdî de piranîya zemanê berheman li piştî salên notî ye. Zemanê ku hegemonyaya polîtîk dîyar kirîye û dike jî. Zemanê ku em nikarîn bêyî serdestên xwe û bimewcûd û texayûl bikin û bijîn. Ne di zemanê xwe de, em di zemanê serdestanê xwe de dijîn. Wekî edebîyata kurdî, di sînemaya kurdî de jî zeman dibe piştî salên notî. Edebîyat û sînemaya me bûyê hepsî vî zimanê.

Di nava sînemaya kurdî û muzîkê û dengê de têkilîyeke xurt çêbûye. Di sînemaya kurdî de kategorîye filmanê ku xwe li serê muzîkê û dengê ava dike, çêbûye. Mînakê wekî filma “Klamên Niştamanê Dayîka Min” a Behman Gobadî, “Zer” a Kazim Ozî, “Were Dengê Min” a Huseyîn Karabeyî “Dengê Bavê Min” a Orhan Eskîkoy û Zeynel Doganî û “Kilama Dayîka Min” a Erol Mîntaşî.

Klama Dayîka Min, dram e, 103ê deqe ye, di sala 2014ê de hatîye nîmayişkrin. Di çend festîvalê filman de xelatên herî setketî wergirtîye.

Rewş û konjektorê bajarên tirkan ku kurd tê de dijîn: Problema wan ê civakî û dêrûnî; krîz, tranva, trajedî, paradoks, bêxwedîbûnî û perçebûnî wan, asmîlasyon û entegrabûyîna wan, hewldan û berxwedanên xwebûnîya wan, di arafê de mayîna wan, qetandina aîdîyet û bîra kolektîf… filma Klama Dayîka Min nîşanê me dide.

Di salên notîyan de nêzî pênc hezaran gundên kurdan hatin şewitandin û valakirin û bi mîlyonan kurdanî koçî bajaran û metropalanê tirkan kir. Mirovên ku bi salan bi axê xwe ve girêdayî bûn li serê sibeyekê de xwe nava dinyayekî din de dîtîn; ji axê xwe ve hatin qetandin. Ev koçîkirinê zorakî bû sedemên gelek pirsgirêkên sosyolojîk, psîkolojîk û tibî. Mirovên ku di dorê çil salîya xwe de koçî bajarên tirkan kirîbû li wir bûn pîr û kal lê hêj jî entegere û asmîle nebûnê, xwe xerîbe dibînîn, hata kêlîya dawî emrê, bi hêvî û bawerîya li vegerê axê xwe dijîn. Rojekî em bi vegerîn xwe!…

Ji hêla mijare ve di nava Klama Dayîka Min û çend film û kurtefilmên kurdî yên din de wekî “Rêç” û “Zimisto Vejîyo”  hevbeşîyek heye. Di nav her sêyan de karekterê sereke jinên pîr in; li lewê tirbeyê ji kurên xwe daxwaz dikin ku wê bibin axa kal û bavan. Film ji ev daxwazê derdikevin.

Di Klama Dayîka Min de bi navê Nîgar jineka pîr heye. Ji kurê xwe Elî ra dixwaze ku wê bibê gundê wê. Dayîkan zorakên xwe yên ku di sê, çar salîya wan de bi xwe ra birîbû bajaran ev zarokî mezîn bûne. Ji hêla aîdîyetê di nava dayîk û kurên wan de cûdahîyek çêbû, ne xwedî hêman aîdîyet în. Ji ber vê di nava dayîk û kurê de krîzek û antagonîzmayek derdikeve.  Klama Dayîka Min jî xwe li serê ev krîz û antagonîzmayê ava dike.

Çima daxwaze Elî tûneye, qet nafikire û qet xeyal nake ku bivegerê axê xwe? Em ji daxwazê, fikirê û xeyalê ji dev berdin çima qet fantazîyekî Elî tûneye ku bivegerê welatê xwe? Ji ber tûnebûna daxwaz, fikir, xeyal û fantazîye Elî krîz û antagonîzmaya dayîk û kurê çareser nabe.

Elî ne karekterê ku entegrebûyî û asmîlebûyî ye. Elî bi kurdî çîrokan dinivîsîne. Bi xwe mamosteyê dibistanê pêşînê lê di wextê xwe vala de mamostetîya kurdî jî dike. Di bajarên tirkan de ji bo xwebûnê hewl û li ber xwe dide. Lê rexmî wan hemû kiryarên wî bi axê ra aîdîyetê wî û dayîka wî ne hêman hawî ye.

Temambûna aîdîyet bi hevrabûna ax û ziman dibe. Xwebûn jî bi ev hevrabûnê pêk tê. Adîyetê Elî bi zimanê ra dewam dike lê bi axê ra qetîyaye. Elî bi xoşewîsta xwe ra ne kurmancî bi tirkî xeber dide. Îhtîmalê mezin dema ku zarokê Elî çêbû, Elî bi zarokê xwe ra jî tirkî xeber bide. Ev çaxê aîdîyetê zarokên Elî bi ziman ra jî dê biqetîn.

                                  

Ax û ziman hevdû temam dike. Divê ax û ziman bigihêjin hev ne ziman hata cîyekî dikare li ber xwe bide çimkî hêza wî heta asteke ye. Bifikirin malbatên herî netewperwer û rewşenbîrê kurdan Bedirxanîyan û Cemîlpaşazadeyanî li rexmî hemû netewperîya xwe jî ji ber ku nevegerîyan an jî neşêyan bivegerîn axê wenda bûn û neman. Problemeke mezin a din a kurdan heye: Gelek kurd li serê axê xwe de zimanê xwe wenda dikin. Aîdîyetê zimanî bi wan ra namîne… Piştî çend nifşan li serê xakê xwe de bibin wekî Îzmîrî, Entalyayî.

Lê dayîka Nîgar temsîlê temambûna aîdîyetê ye. Dayîka Nîgar bi dixwaza bi vegerê axê xwe; dixwaze temambûna aîdîyetê xwe pêk bîne.  Daxwaze israrkirina dayîka Nîgarê temambûna bi aîdîyetê xwe ra ye. Lê  haya Elî jê tûneye ku bi vê israrkirinê aîdîyetê wê axê ra naqetîyaye, hêj jî berdewam dike. Lêbelê Elî di binhîşê xwe de dixwaze bi axê xwe ra biqete lê dayîka wî nahêle ji ber vê ji dayîka xwe ra dixeyîde, naxwaze dayîka xwe fehm bike.

Daxwaza dayîka Nîgarê pêk nayê û dimire. Elî dayîka xwe li axê xwe de binax nake. Ji qetandina axe yê Elî hetahetayî ji vir dest pê dike. Mirîyên xwe li welatê xwe de binaxnekirin tê wateyê qetandina epîstolojîk û êdî tu aîdîyet bi axê ra namîne.

Ez ne xelet im; romanê Qesra Balindeye Xemgînê Bextîyar Elî bû. Di ev romanê de karekterek hebû; piranîya emrê xwe li dervê welatê derbas dike, çend rojên wî mabû bimire, vedigere li Kurdistanê.  Yekî ji wî ra dipirse,” çend rojên emrê te maye lê tu vegerîyayî Kurdistan, gelo tu ji bo çi vegerîyayî”  karekterê romanî bersiveke bi perspektîfa temambûnê aîdîyetê dide, “min nexwast ruhê min cîyekî din lê bedenê min cîyekî din de bimirin ji ber vê ez vegerîyam.”

Erol Mîntaş nikarîye wekî Bextîyar Elî, perspektîfekî temambûna aîdîyetê di filmê xwe de pêk bîne û pêşkeşî temaşeker bike. Mînak Elî karîbûya bivegere gund ji bo xwe malekî çêbikirina lê tu caran neçûna ev malê. Mirov dema ku li gundên cografyaya Dêrsimî(sinorê Dêrsimê ne îroyîn) digere di her gundê de hima hima wekî wîlla çend xanî hatîye çekirin. Îhtîmale ku xwedîye wan xanîyan di çend salan de carekî  ji bo çend rojan tên gundê xwe lê qet nebe bi vî hawî bi axê xwe ra aîdîyet çêkirîye. Erol Mîntaş qe nebe karîbû bi vî rengî aîdîyetek çêbikirina.

Ez dixwazim pirsa xwe dubare bikim çima Elî qet nafikire ku, xeyalek û fantazîyek wî tune ye ku bivegere li xwe, li vir bi cî bibe. Elî kî ye? Elî ez im. Elî tu yî. Elî ew e!…

* Ev nivîsê berî li vir hatibû weşandin: https://sinemayaserbixwe.com/di-filma-klama-dayika-min-a-erol-mintas-de-hewldan-u-qetandinen-xwebune/

Pêşverûtî û Bêhempatîya Filma “Bîranînên Li Ser Kevirî” yê Şewket Emîn Korkî

                                                    

Ji bo ku em însan û civak fehm û îdraq bikin, jîyan û dinyayê ronî bikin, dahatûyeke biewle û rind înşa bikin hem divê em evolusyona bîyolojîk, jeolojîk û civakî/kulturî baş bizanin hem jî divê me xwedî fikirîna evolusyonî bibin. Çimkî bêzanînê û fikirîna evolosyonî hemû zanîn, îdraqkirin û fehmkirinên me qels, kêm û nîvco bimînîn û negihêjîn herî rast.

Hata modernizma evolusyonê û sosyalîya civakan ji hev cûda bûn û li her civakê ne wekî hev bû lê, bi raya teknolojîyê dinyaya modern globalîze bû; bi tabîrekî din, “dinya bû wekî gundekî”. Modernizmê bû sedemê hemankirina evolusyona sosyalî yên gelek civakan. Di encama globalîzmê de evolusyona sosyalîya civakan edî ne ji hev cûda, evolusyona piranîya civakan bû wekî hevdû. Problema mezin ji vir derdikeve, çimkî evolusyona sosyalî ya gelek civakan negihîştîbû qonaxa evolusyonê modern, ji bo ku bigihêjîn vî qonaxê dibe ku gelek qonaxê din derbas bikirina lê gelek civak ev qonaxê nejîyan, nepejirandin û xwemalînekirin yekser derbasî dawîtirîn qonaxê bûn.

Kurd, evolosyona xwe ya sosyalî qonax bi qonax nejîyayî, nepejirandin û xwemalînekirin, derbasî qonaxeka raserî bûn. Ji bo kurdan hêj çend qonaxan mabûn derbasî modernizmê bibin lê xwe di navenda (ortê) mordernizmê de dîtîn. Ji krîz, paradoks, buhran, diltengî û teşqeleyê, derengmayînê ji vir derdikeve.

Bifikirin ku çend takekesên netewekî dixwazin li serê jenosîdeka netewa xwe filmekî bikîşîn lê dezge û sazî wî, revêbire wî û gelê wî fehmkor, guhnedêr û bêeleqeye. Bi dil û devê xwe jî piştgirî nadin ku ev filmê bên kişandin.

                              

Bifikirin ku dixwazin li serê jenosîda netewekê de filmekî bê kişandin lê kamera tune ye, kamera tê peydakirin, lîstikvan tune ye, lîstikvan tê peydakirina, bûtçe xelas dibe, butçe tê dîtîn, bobelatekî tê li serê derhênerê, filmê tê kişandan salona sînema tune ye ku filmê wê/î bên nîşandayîn, di mekanekî vekirî de nîmayişkirina filmê dest pê dike!…

Şewket Emîn Korkî gilî û gazind û lome nekiriye û ji bêîmkanîyan û ji meseleyekî jirêzê çîrokeka orjînal, afirîner, balkêş, trajîkomîk, netewî û gerdûnî derxistîye hem jî dilê xwe rehet kirîye.

                                

Filma “Bîranînên Li SerKevirî” (2014) sêyemîn a metraj dirêj ê Şewket Emîn Korkî ye, di sala 2014an de ketiye vîzyonê û 97 deqiqe ye. Berî jî bi nava “Crossing The Dust” (2006) û “Kick Off” (2009) du direjfilmê wî û çend kurtefilmên wî din jî hene. Îhtîmala mezin îsal jî filma wî ya nû bi navê “The Examê” bikeve vîzyonê.

Di peywendîya Kurdistan de filma “Bîranînên Li Ser Kevirî” di welatên derengmayî de têkilîya civak û sînema û pêvajoya kişandina filman û nîşanî me dide û bersiva wekî van pirsan dide; bîrewerîya sînemaya civakî çi aste de ye, filmekî çawa tê kişandin, îmkanên kişandina filman çi ne û zehmetî û astengiyên kişandine filman çi ne.

Filmê di nava filmê de ye: Mijara filmê li ser Jenosîda Enfalê kişandina filmekî. Mijara ku her takekesê/î kurdî têkildar dike. Ne mijareke takekesî, evînî an jî ne tiştekî din e. Li rexmî mijara filmê mijareka netewî ye jî jixwe filmê ji aliyê gel û rêvebirinê ve nayê piştgirîkirin û destekkirin hem jî ji bo gelê nabê çoş, kelecan û meraq. Nava serlehengê mêrê Roj Azad e. Roj Azad, Îbrahîm Tatlisesî tîne bîrê. Demekê Îbrahîm Tatlises ji bo karê înşaatê çûbû Başûrî. Başûrîyan gelek eleqa nîşanî Tatlisesî dabûn.

Populerbûn û hunera erzan çawa pere dike û girîngî tê dayîn, lêbelê di meseleyeka netewî di çawa fehmkor in û çênebûna hişmendîya netewî; girîngî nedayîn û xwedî derketina jenosîda xwe, guhnedêrî û bêeleqemayîna civak û rêvebiran û tunebûna hişmendî, nêrîn û nêzikbûna wan ya sînemayê nîşanî me dide.

Ji bo meseleyeka netewî filmekî tê kişandin, lê ji ber tunebûna lîstikvana serekeyê ji çar perçeya Kurdistanê lîstikvanê tê gerîn. Şewket Emîn Korkî, afirînerîyeka mezin dike; hem mijara xwe tenê Başûr ra sinordar nake hem jî ji aliyê temsîlê ve tenê bi Başurî ra sinordar nemaye, jixwe piraniya sînema û edebîyata kurdî bi perçeya xwe ra sinor diminê, cîyê daya pirrengîya Kurdistanê, bi vî hawî mijara filmê bi çar parçeya Kurdistan ra têkildar dike: wekî filmên û bibîrxistina Yilmaz Guney, Dengbêjî, Hewreman, Serhad, Soran, Kurmanc, Rojhelat, Bakur…

 Jineke Başûrê dixwaze di filmê de weke serheleng bilêze, lê mam û pismamê wê destûr nadin ku tê de bilêze, li vir çîrokeka din heye… em dibînîn ku hêj îradeya jinanê azad tune ye, hefsarî îradeya wan di destên mêrên malbata wê de ye.  Ji bo ku ekîpmanê filmê li Başûrê tune ye û jina serleheng nayê peydakirin. Li Rojhelatê ji bo serlehengiyê jineka dibînîn û ji bo wekî kamera ekîpmanê filmê bînin derhêner û ji ekîpê filmê çend kesan diçin Rojhelatê lê ew ji ber ku nikarin bi rêyanê fermî derbasî li Başûrê bibin, di rêyên qaçaxê ra dixwazin derbasî Başûrê bibin lê dema ku derbasî Başûrê dibin jina ku wekî serlehengê bilêze tê girtin lê ekîp filmê û ekîpmanê filmê derbasî Başûrê dikin. Hem jî nava serlehengê jinê Sinor e. Parçebûyîna Kurdistan û danîna sinoran bi afirînerîyê tê problematîze kirin.

Di têkilîya serdestan û bindestan de, bindestî bê çavên û aqilê serdestên xwe nikarin binêrîn li xwe û li serê xwe bifikirin lê di filma Bîranînên Li Ser Kevirî de çavên û aqilê serdestên kurdan tune ye, kurd bêyî çavên wan bi çavên xwe, bi xwe dinêrin, bi aqilê xwe li serê xwe fikirîn. Bê serdestan em dikarin teheyûlê xwe û welatê xwe bikin. Pêkhatîna vî dîyardeyê nîşaneya gihîştîna astekî gelek berz e û pêşketin û azazbûn e… Em dikarin behsa ontolojîyeka kurd û sînemeya kurdî bikin. Em dest bi avakirina zemanê xwe kirine. Ev diyarde hem jî nîşaneya hêbûna sînemaya Kurdî ye. Nîqaşên sînemaya Kurdî heye an jî tune ye pûç û vala dike.

Şewket Emîn Korkî an jî derhênereke/î din bikare li serê gendelî an tabûyên din ên Başûr an jî yên giştî filmekî bikişîne. Wê çaxê asta sînemaya Kurdî gelek berztir bibe.

Piraniya filmên kurdî xwe li ser nîşandayîna hêbûna kurdan ava dikin. Filma “Bîranînên Li Ser Kevirî” nîşandayîna hêbûna kurdan derbas kiriye. Neketiya meseleya hêbûn an jî tunebûna kurdanî. Ketiye meseleya hêbûna kurdan çawa, divê çawa bê; mînak di filmê de jin bi mêrê xwe ra soranî mêr jî bi jina xwe kurmancî qisey dikin; tê ev wate ku yekîtiya zimanê kurdî çêbûye û rêyên minaqeşeyê ji me ra vedike: Realîteya kurdan, bersiva pirsa em çi ne dide, Kurd li serê xwe, civaka bifikirin, xwe bibînîn, xwe rexne bikin, jê xwe bipirsin.

Di sehneyê dawî ya filmê de, di mekanekî vekirî de ji bo cara yekem nîmayişkirina filmê her tiştî amade ye. Derhênerê filmê Huseyn bi erebaya kêmendaman hatiye. Ji bo ku film temam bibe gelek fedakarî hatiye kirin: Berî Alan mala xwe firotiye û pişt ra jî Huseyn ji bo ku film temam bibe xwîna difiroşe. Lê di temeşakirina filmê de ji xeynî derhêner û çend lîstikvan û pismamê Sinor, kes filmê temaşe nake. Di sehneya dawî de derhêner nîşanî me dide ku: Di welatên derengmayîyan de kesên ku bi hunerê ve eleqedar dibin bi tenê serê xwe ne.

                                      

Kesên ku xwestin filmekî ji bo netewa xwe bikişînin gelo van kesan cardin bikarin cesaret bikin ku filmekî din bikêşînin?  Ev tişt ne tenê film, roman, çîrok, fotografkêşî…. û tiştekî din jî dibe.

Welatekî derengmayî encax dikare bi xebatên wan kesên fedakar û dilsoz, derengmayîna xwe dabîn bike, paş xwe bihêle!…

* Ev nivîsê berî li ser malpera Sînemaya Serbixwe de hatîbû weşandin :https://sinemayaserbixwe.com/pesveruti-u-behempatiya-filma-biraninen-li-ser-keviri-ye-sewket-emin-korki/