Fîlma Mal Mo E: Kolonyalîzm de Qrîzê Ontolojîkê Xomendiş û Seyînanbîyayiş

 

 

Kolonyalîzm hetêk ra bêedeletî, nehuquqî, neheqî,neetîkî,naheqiqatî,bêwîjdanî hetobîn ra wehşîbîyayiş, barbarî, tirawitiş û dizdî ya.

Tarîxî însanetî de sey  serdema bajar-dewlatan de, serdemê qralîyetan de, serdema împaratoryan de, serdemê fetihê dînan de û serdema modernîzm û kapitalîzm de çend qonax û serdemê kolonyalîzmî estî. Dinya de serdema modernîzm de  rîdî sey dîyardeyanê tayînbîyayişê sistema kapîtalîst, pradigmaya pozîtivizm û fikra tekamûlê û bi netewperwerî ra wertevejîyayişê netew-dewletan ra kolonyalîzm kewtî yewna qonax û serdemî.  

Serdema modernîzm de  kolonyalîzm hîna wehşî, barbar, zalim de  kolonyalîstan  bi fikra tekamul û pradigmaya pozîtîvîzmî xo meşrû kerdênî;  xo rê  heq û huquq diyênî ke  welatek, netewek, cografyayek  îşgal û kolonî bikerî û tira biçerî.

Na qonax û serdemî de kolonyalîzm seka kîmya û bîyolojîya dinya û cuyî  serobîn bikero, encamê na serdemî de gelek  taxribatê bêçareserî,  problem û krîzê ontolojîk û epîstemolojîkê têmîyankewteyanê se serrîyan , şokê tarûmarkerdeyî , travmaya derbaznêbîyayî , şer û pêrodayiş neqediyaye,  trajedîye ke merdim însanetîya xo şermayêno vejîyayî werte.

Kolonyalîzm hewla netewa kolonîkerde “seyxokerdiş” o, bi no hawa çi dewlemendî ya binerdî çi sererde, her çîyê kolonîkerdeyan tirawitiş o. Serdema modernîzm de kolonyalîstan her welatê ke kolonî kerdênî waştênî  reng, veng û ruhê netew-dewleta xo  weyra  de bikerî realîte.  Îqtîdar, îdarekerdiş û hakîmîyetê xo, înan hewldane ke  ser o asmîlekerdişê netew û şare kolonîkerdeyan înşa  bikerî, fîkrê înan no bi ke eka şar û neteweyanê kolonîkerdeyan “bikerî sey xo”, kolonyalîzmê înan hata ebed bibo. Hewla  “seyxokerdişê înan” amênî manaya plan, program, bi bikarerdişê her tewirê şîdetî muhendîsîya çînkerdişê û kiştişê her çîyê kolonîkerdeyanî û bimankurtkerdişê înan î.

Kolonîkerdebîyayiş bi xo krîzêk ontolojîk o.  Kolonîkerdeyî ne însan î. Çimkî subje nîyî, îradeyo azad înan çîn o. Kolonîkerdebîyayîş, ne temam bîyayiş û mehrummendiş o; merdimo kolonîkerde  zewq û hîsa azadî û serbestî, subjebîyayişê mehrum mendo ke nêzano serbestî û azadî çi ya, nêşino fehm bikero subjebîyayiş çi yo, subjenêbîyayiş hertim mehkumîya netemambîyayiş o, însannêbîyayiş o.

Kolonyalîzm teyna yew qrîzêko ontolojîk nîyo, gelek qrîzê ontolojîkan xo reydir ano.  Mersela rîdî hewldayişê seyxokerdişê kolonyalîstan ra mîyanê kolonîkerdeyan de qrîzê ontolojîkê Xomendeyî û Seyînanbîyayoxî û Neweraxoagêrayişî vejîyênî werte.

Rîdî no qrîzê welatek, netewek kolonîkerde de însan bîyênî di felqeyî, şer û  qrîzê ontolojîkê her felqeyî zî cîyawaz o.  Felqeyêko kolonyalîzm red kenî, vanî ney, teslîm nêbenî, şerê xomendiş, qebulnêkerdiş û redkerdişê seyînannêbîyayiş danî û şerê xoazadkerdiş kenî.  Labêla gelek bedel û netîceyê xirabe şerê xomendiş dayiş, xobîyayişê de israrkerdiş  estî sey bêkarî, îskence, hepis, kiştiş… Kolonyalîzm de çîyo ke tewr zor û giran hewla xomendiş dayîş o…

Felqeyo bînî rîdî ezîktî, tersonekî, rebenî, çînbîyayişê egoyî, qelsî, menfaatperestî, xoperestî ra xorafekveradanî, xonêmanênî, xo teslîm kenî, benî seyînan î; kolonyalîstan senî wazênî benî o hawa. Seynînanbîyaye xo ra xayîntî û îxanetê xo, welatê xo, ziwanê xo, estbîyayişê xo kerdo, hetobîn ra zî dijmentîya  xoverdeyoxanê xomendeyan kenî, qralî ra zaf benî qralgîr î,  wazênî înan zî daxilê felqeyê xo bikerî. Qebulkerdişê xonêmendişê, xorafekveradayiş, seyînanbîyayiş xo reydir gelek firsat û îmkanan ana, gelek peran akêno. Labêla xonêbiyayiş  qrîzêko ontolojîko xorîn û komplîke yo. Çimkî bi waştiş zî bibo kolonîkerde cade nişêno bibo seyînan î…

Netewêk kolonîkerde de yewna qrîzo ontolojîk peyda beno, no zî  newe ra xoagêrayiş û hewla xobîyayiş dayîş o…  No derbarê de ma şiyênî nuştoxanê ke verî bi ziwanê kolonyalîstan nuşto, dima ra agêrayî ziwanê xo înan sey nîmune bidî.

Kolonyalîzm, meseleyêka heqî, heqiqatî, edelatî, etîkî ya. Şerê xomendiş dayiş yeno manaya hewldayişê xo teslîmnêkerdişê ezîktî, rebenî, bêedelatî, neheqî,neetîkî,nêwîjdanî yo. Hewldayişê seyînanbîyayiş yeno manaya cinitişê temburê neheqî, neetîkî, bêedelatî, ezîktî… yo.

Bi ziwan estbîyayişê netewek virazêno. Tînê netewêk ziwan o. Kultur, ruh, hîşmendî, vîro kolektîf ûsb bi ziwan ra virazîyênî.  Nayê ra qrîzê ontolojîkê Xomendiş û Seyînanbîyayiş de çîyo ke ser o şer beno ziwan bi xo yo. Mendiş û nêmendiş netewêk girêdayeye ziwan aye yo. Xomendiş bi ziwan ra têkildar. Seyînanbîyayiş bi terka ziwanê xo dir têkidar o. 

Welatek kolonîkerde de şerê kolonyalîst û kolonîkerde de; qrîzê ontolojîkê xomendiş,xoazadkerdiş  û seyînanbîyayiş,seyxokerdiş ser o çînkerdiş û geşêrkerdiş û ganîyêrkerdişê ziwan ra beno.Hetêk kolonyalîst wazênî ziwanê kolonîkerdeyan çîn bikerî û ziwanê xo bikerî ziwanê înan encax bi çînkerdişê ziwanî şiyênî estbîyayişê xo hertimî bikerî, hetêko bînî ra zî kolonîkerde zî hewl danî ke ziwanê xo geşêr, berzêr, zindîyêr bikerî, encax bi winakerdişî bişî xobimanî û  xoazad bikerî.

 

Tam zî fokusê fîlma Mal-Mo-E ya Koreya Başûrî,  (2019)  ê Eom Yu-na  de  qrîzê ontolojîkê û şerê xomendiş, xoazadkerdiş û seyxokerdiş, seyînanbîyayiş esto.

Backgrounda fîlma de Mal Mo E mîyanê serreyan 1910-1945  de hetê Japonya dagirkerdiş û kolanîkerdişê Koreyî esto.

Bînê kolonyalîzmê Japonya de Koma Ziwanê Koreyî, hewl dane ke bi nimîtkî heme lehçeyanê  ziwanê Koreyî  ra ferhengêk amede bikero û biweşeno. Fîlmî xo ser o no hewldayiş û waştişê awan kena.Ma fîlmî de şadetîya bi fedakaranê  amedekerdişê hîkayayê trajîk û serkewteyê no ferhengî kenî. Hetêk ra Koma Ziwanê Koreyî li rexmî heme tehdîdan, şîdetan, astengîyan, zordarîya japonan sey îskence, kiştiş, hepisî hewl dana ke ferhengê xo temam bikerî. Hetobîn ra zî Japonê kolonyalîst semeda ke rayîr bigîrî ke no ferhengî nêro amedekerdiş her wehşîtîyan kenî. Mersela, koma ferhengî, sey mehzan cayo ke bînerdî de yo qasî des serrî yo ke ha karê xo kenî la rojêk polîsê japonî erzênî ser mehzenî, heme nusxayanê ferhengî arî danî benî. Heme endamê komîsyonî xo binkewte û têkşîyaye vênênî. Dima ra ma fedakarîya endamêk komî vênêne ke şewan ranêkewto yewna nusxa çekuyan veto.

 

Kolonyalîst zanî ke çînkerdişê ruhe netewî encax  bi çînkerdişê ziwanê kolonîkerdeyan mumkin beno. Kolonîkerdeyê verba na hewl dana kolonyalîstan, ey zî zanî ke azadî û serbestîya înan bi ziwan ra girêdîyaye. Nayê ra Koma Ziwanê Koreyî, seba ke ziwanê xo biseveknî, xo bimanî, xoazad bikerî bîryar danî ku ferhengêk amade bikerî.

Şerê xomendiş, xoazadkerdiş û  seyxokerdiş, seyînanbîyayiş xo  fîlmî de ser o amede(nê)kerdiş no ferhengî ra awan keno.

 

 

 

Hetêk ra Împaratorîya Japonya Kolonyalîstê estbîyayişê xo, înan seyxokerdişî,  hedrenêkerdiş no ferhengî û çînkerdişê ziwanê Koreyî de vênênî. Ma fîlm de raştî no îfadeyê komîserêk Japonî yenî: “Împaratorîya Japon, seba ke hata ebedî Kore de biramo, gere ma ruhê Koreyî dera bikî û bierzî”Çînkerdişê ruhe Koreyî encax bi çînkerdişê ziwanê koreyî pê bêro.  Encax nohawa  îşgalê Japonya Kore de daîmî, hertimî bibo. Nayê ra hem hewl dan î ver amedekerdişê ferhengî bikerî hem zî  Ziwanê Koreyî qedexe kenî,  zordestî kenî Koreyijan  ke nameyê xo bibedelnî.

Hetobîn ra zî xoverdayişê çend netewperweranê Koreyijan, sey Koma Ziwanî esto ke,  xomendiş û xoazadkerdişê welatê Koreyî amedekerdişê û weşanayişê no ferhengî de vênênî. Fîlm de no îfadeyî girîngîya ziwanê ma mojnênî:“ Zerê çekuyan de ruhê netewî esto. Ma, ‘welatê ma’ û ‘aîleyê ma’ vanî, la Rojawa de  termê ‘ma’yî sey ma nêşuxulnênî. Vanî ‘welatê mi’ û ‘aîleyê mi’ No hemverê yewbîn de têkîlîya ma û ruhê ma yê netewî nawnêno.” Bi amedekerdişê no ferhengî wazênî ziwanê xo newe ra ganîyêr, geşêr û berzêr  bikerî hem zî  amedekerdiş û weşanayişê no ferhengî yeno manaya  dekolonyalîzmê netewa Koreyî. 

 

Ma peynîya fîlm de vênêne ke, gîdîşatê tarîxê Împaratoryaya Japonya nîyî çend neyvatox, teslîmnêbîyayoxê netewperwerê Koreyî dîyar kenî.  

 

Fîlmî de çend xalan giring bînî:

1. Fîlm girîngîya ziwanî, ê çekuyan, ê lehçeyanî, girîngîya standartkerdişê ziwanî, amadekerdişê ferhengî û xebata kolektîfî mojnêma ma.  Rêbazê amedekerdişê ferhengî çi yo? Nika amêyî mi vîrî fîlma The Professor And The Madman (2019) zî ser o hedrekerdişê ferhengê Oxforda. Koma Ziwanê Koreyî senî xebetîyanî, rayîr û rêbazê înan çi bi? Fîlm cewabê  nê persan dana ma.  Koma Ziwanê Koreyî e hende tîtîz xebetîyêna, nêwazênî çekuyêka lehçeyê xo zî vîn bikero.  Giringî danî heme lehçeyan, rîdî dijwarîya amadekerdişê ferhengî ra mîyanî komî ra  yewî vano, “ma lehçeyêk teber de verdî” serdarê komî verba ey de bihêrs îtîraz keno vano, “her lehçe mirasê netewê ma yo ma senî teber de verdî.”

2. Kolonyalîst senî îdare kenî, senî xebetîyênî, û şîdeta û metoda kolonyalîstan  ma fîlm de vênênî. Kolonyalîst bi îskence di endamanê Koma Ziwanî kişênî, ma fîlm de vênêne ke nengî yewî kaş kerdî…

3. Ma pêvajoya dekolonyalîzma Koreyî temaşe kenî. Verba  asmîlasyon û otoasmîlasyon wehş de israr, rîkdarî, neyvatox, teslîmnêbîyayoxê fedakarî, xobexşîya çend merdimanê netewperwerê Koreyî û serkewtişê  înan temaşe kenî.

4. Fîlm de pêrodayişê di jenearasyonan esta; pîy û lajî. Ma vênêne, pîyê serdarê Koma Ziwanî, Ryoo Jeong-(Yoon Kye-sang) ,wendegehêk sey mudirî kar keno. Verîcû o antî-kolonyalîst bîyo, seba ke welatê azad bikero hewl dayo. Labêla  bawerîya  xoazadkerdiş û xoserbestkerdiş  xo vîn kerda. Dima ra cepheyê xo bedelnêno, beno hetkar û ardimkarê kolonyalîstan. E hende bawerîya xo ya azadî û serbestî vîn kerda, lajê xo ra vano teslîm bibi.

5.Bedelnayişê ferdî ma fîlm de vênênî. Ma hîkayeyê  Kim Pan-Su(Hae-Jin Yu) temaşe kenî. O  bêarmanc û bêxayê, dizd o… Fîlm nawnêna ma ke netewperwerî, şiyêna dizdî ra qehramanek netewî bivejo..  Kim Pan nêbîyanî amedekerdiş ferhengî neresanî serê.  Dima ra ma bander benî ke  Kim Pan bi mektubek gedeyanê xo ra uzra xo wazêno ke semeda ke cuyayêka başêr û bikonforêr nêdaye înan. Bi amedekerdişê no ferhengî o hem wazêno xo bido gedeyanê xo efû kerdiş, hem çimê înan de hîna girîng bibo hem zî gedeyanê xo rê mirasek biverdayo ke pê serê berzî bibî.

 

6.Zewqa Xomendiş, Azadî û Serkewtişê

Ma sehneyê peyîn de zewqa xomendiş û azadî û serkewtişê vênênî. Sehneyo peyîn de Ryoo Jeong-(Yoon Kye-sang) ,  bi şa û keyf wendekaranê wendegeho verîn di kaye gudî keno.

“Mal-mo-e yanî ferhengî 13 serran de temam beno. 1942 de hîrês û hîrê endamê Koma Ziwanê Koreyî  yenî hepiskerdiş. Înan ra di kes rîdî îskence ra mirênî. Xoserî Koreyî ra dima taslaqê Mal-mo-e sey Ferhengê Gird ê Ziwanê Koreyî yeno weşanayiş. 3000 ziwan mîyan de teyna  20 ziwan de ferhengê mehelî esto, no vîst ziwan ra yew zî  Korekî yo.  Şerê Diyînê Dinyayî ra dima, welato ke ziwanê xo bi temamî kerdo sey verî, bi îhtîmalo pîll teyna Kore yo.”

 

Aqubetê Koreyijan ma Kurdan ser o bo!...

 *No nuşte verî Kovara Temaşe de amêbi weşanayiş.

Di RêwîtîyaXwînerîya Min De Kawa Nemir

 

 

Nava Kawa Nemir, di wergera ji îngîlîzî bo kurdîya kurmancî de bûye hêma. Mirov dema ku bibêje wergera îngîlîzî  bo kurdî  teqez Kawa Nemir di hişê mirov de zindî dibe.

Gelek salan ez bi xebatên Kawa Nemir ra bimesafe û jidûr bûm. Sedem çi bû?! Li ser zimanê Kawa Nemir di nav civata me ya kurdî de ferasetek û pêşdarêzek  hatîye çêkirin; “Zimanê Kawa Nemir, gelek giran e, nayê fehmkirin, kurmancî wî ya çêkirîye…” Bivênevê  xwînerên nû yê Kurdî  angajmananê wan dîyardeyan  dibin.

Di zivistanê sala 2015 de Ehmed Huseynî hatibû Amede. Di roja 01.02.2015 de, di kitapfiroşê Aram de gotûbêjek ji bo wî hatibû lidarxistin. Cara yekem min Kawa Nemir, Şener Ozmen jî ligel wî bû, roja wê gotûbêjê li ber derîyê Aramê ditîbû.

Selamî Esen, helbesta Kawa Nemir, ya Rawestgeha Dîlên Şikestî xwendibû û li ser You Tube belavkiribû. Di wê helbestê de ev riste, gelek dilê min sivik û rehet kiribûn:

“min tu dişibandî qurnefîlekê ji qurnefîlan

ez mirovekî bê paseport im, zirav im, helbestkar im

kurê dayîkeke bindest im”

 

Hezkirina min a ji Kawa Nemir kengî dest pê kir?

Di zivistanê sala 2017 de, di roja 15.12.2017ê de, li Enqera,  li Destar Kafeyê li ser kitaba nû ya Kawa Nemir, Morana Gerdûnê Bayê Labûte, gotûbêjek hatibû lidarxistin. Ez ne xelet bim gotûbêja wî di seat 19.00 da dest pê bikirana.

Di heman rojê de çalakîyek din jî  li Enstituya Goethe ya Enqerayê hebû.  Na bîra min mijara vê çalakî çi bû. Çalakîya Enstituya Goetheyê xelas dibû, bi nîv seat ferqî ra gotûbêja Kawa Nemir dest pê bikirana. Di navbera Enstiruyê û Destarê herî kêm deh deqiqa ye. Li Enqera tene  Enstiyuya Goethe ya Enqera  û  Navenda Çanda Fransizan ya Enqera , li piştî çalakîyên xwe koktely çê dikirin û belaş şarap didan. Ji ber ku ez mirovek deqîq im. Min di xwast tam di wextî de ez bigihenim gotûbêjê.  Di nav  bîst deqayan de hêşt qedex şarab min vexwar!...  Nayê bîra min çawa xwe gihand Destarê, ez çawa hilkişiyam qata pencan… Naveroka gotûbêj jî nayê bîra min lê tê bîra min min pirsek  ji Kawa Nemir pirsîbû.

Min daneyek Morana Gerdûnê wek xelat ji bo Syê da îmzakirine…  Lê firsend çênedibû ez wê xelata giranbiha bidim Syê… jixwe tucarî jî ev firsend dê çênebibe!... Weku Kawa Nemir  di helbesetek xwe ya qerase de mizgînî dide dilên şikestî:

“destên me li wê gerdûnê digihîjin hev demeke çolîstan”

Ez qe ne li bende bûm, Birastî  haîkûyên Moran Gerdûnê muazam bûn. Her haîkû di totalê de ji neh deh peyvan pêk dihat lê îmgeyê romanek dida min û ez mest kirim ku weku ez filmek du seatî temaşe dikim.

Bi xwendina Morana Gerdûnê Bayê Labûtê di hişê min de ferasata Kawa Nemir sed û hêştî derece hat guhertin. Bi wî berhemê hem min ji Kawa Nemir hez dikir hem jî min berhemên wî din meraq dikir.

Di sala 2019 de wergera Kawa Nemir, Piling a William Blake, di Mardin Sahaf de kiribû. Yekem wergera Kawa Nemir e ku min xwendibû ev pirtuk bû.   Wergera Kawa Nemir ewqas bilind bû, ruhkurd û bedenkurd bû ku, jixwe qe behna tirkî ji helbestên Piling nedihat, kurmancî gelek berfirehtir kiribû, û weku ku William Blake bi kurmancî ji nû ve vejandîye.

Ez bi Plingê fêr bûm ku Kawa Nemir çiqas wergereke gewre û resen e. Min zêdetir berê xwe dide wergêrên wî.

Di pirtukfiroşê Ensarê, Xanê Hesen Paşeyê, di nav rafa herî erzan de ez rastî wergera wî ya Ji Çîn û Maçînê ya  Ezra Pound hatîbû û 2,5 lîra min kiribû. Di nav vê kitabê de helbestek heye. Bûye wek motto jiyana min…   

Piştî Ezra Pound, min berê xwe da wergerê wî yên Pêşengno! Lo Pêşengno! Ya Walt Whitman û Welatê Bejî û Deh Koroyên ‘The Rock’ê ya T.S. Eliot.  Li Enqera, ez mêvanê dostê hêja û qedirbilind Nesim Guren bû,  di nav kitabên Nesîm de ez rastî ev du wergêrên bêhempa hatîbûm, Nesîm du ev berhemê giranbuha dîyarîya min kir...

Ji meha Sibata 2023an ve hata îro jî, nêzika deh meh e,   ez bi wergera Kawa Nemir, Mirin Niqutî Dilê Firokevanekî Îrlandî ya W. B. Yeats radibim û rûdinim.

Kawa Nemir, metnên ku di ciwanî xwe de wergerand, di wan metnan de îspat dike çiqas wergereke mezin e.

Piranî xwendinên min wergerên bi tirkî  in, ji xêynî çend navan xwendin edebîyata tirkî temaşekirina sînemaya tirkî ji min ra wek beradayîbûna wext tê. Dema ku ez wergerên Kawa Nemir û baştirîn wergerek tirk didin ber hev, yên Kawa Nemir, wek Çîyayê Ararat bin, ê wan jî wan girek çolistanê Asyayê Navînê ne.

Di rojên minê Stenbolê de Salname ya Kawa Nemir, her di bin de destên min de bû. Min çend çar hewl daya li ser Salnaye bi nava “Vejendina Hêrs û Tolê” nivîsek binivisim jî  ev xebat her wek taslaq ma!..

Di helbestvanî Kawa Nemir de risteyên gelek serobinker hene. Wek mînak “Ma dikarim derziya xwe di lêva dinyayê rakim?”

Wergera Kawa Nemir,  Ulysses ya  James Joyce ji hezaran alîyan ve wek şoreşek e. Wergerandina Ulysses hem ji bo zimanê me hem jî edebîyata me, ji bo hunerê ji bo rewşenbîrîya me şoreşek e. Wergera Ulysses mijara hezaran nivîs, teza mester û doxtora û xebatên taybetî ne.

Şoreş ne wergerandina Ulysses, şoreşê wergera Kawa Nemir... Kesek din Ulysess werbigerine ez wek şoreş nabînim la ez wergera Kawa Nemir  wek şoreşek pênae dikim. Kesek din nikare wek Kawa Nemir Ulyssesê werbigerine…  bi wergerandina Ulyssesê okyanusek ji me ra çêbike. 

Hevalek, carek gotibû “kesek tirkî nizabe nikare Azadîya Welat fehm bike” Aqilek me ye çawa çêbû gîdîyo… Kawa Nemir hem bi wergeren û hem jî bi şîîrên xwe hewl dide ku wê aqilê bişikne.  Ji ber ku Kawa Nemir mentnên xwe bi wî aqilê nafirîne ji ber wê zimanê Kawa Nemir nayê fehmkirinê…

Wergerandina Ulyssesê  şikandina aqilê tirkîye, ji nû ve serdestkirina aqilê Kurdî ye. Tişten ku di sistematizekirina zimanê xwe de li derve hiştine, xwedî derketina wan tiştan. Ulysses, cîhaneka berfirehtira kurdî  û aqilê kurdî pêşkeş me dike.

Kawa Nemir, bi her xebata xwe hewl daye ku “qumaşê”  me bike,  giranbuhatirê qumaşê cîhanê.

*Ev nivîs pêşî di malpera Nuhevê de hatibû weşandin. 

Di Performansa Şêxê Sen’anî De Listikvanîya Muhteşema M. Xelat Ertoşî

                              

 

Di navbera dîroka 27.10-05.11.2023 de li Amedê, li navenda Mordem Hunerê,  Solo Festivala Navneteweyî 4ê tê lidarxistin. Di festivalê de bi kurdîya kurmancî, soranî û zazakî jî performans hebûn. Ji Rojhelatê welatê sê koma şano beşdarê festivalê bibun wek Koma Kaniya Bokan bi performansa xwe ya  Cîhana Tenêtîyê, Koma Bedenên Dîwane bi du performansên xwe bi Delak û Momamy û Koma Şanoya aRad jî bi du performansên xwe bi Jandarek Di Agir de û “TS”.  Bi kurdîya zazakî performansek bi nava Saê Morû(Şahê Maran),  bi kurdîya kurmancî jî  performansa dengbêj Kurdê û Henîfa û Şêxê Sen’anî ya Şaneşîn Performansê hebûn.

Şaneşîn Performansê ji nêz ve karên xwe dide li min şopandinê. Ji ber wê ez çûm performansa Şêxê Sen’anî temaşe kir. Performansa Şêxê Sen’anî ji hêla listikvan M. Xelat Ertoşî hat nîmayişkirin. Nîmayişkirina Şêxê Sen’anî di heman demê de promiyera wê bû.

Di performansa Şêxê Sen’anî de listikvanîya M. Xelat Ertoşî bi kurt û kurmancî muhteşem bû. Bi listikvanîya xwe  zewqeka hunerî  da min, giranîya jîyan û hebûnê li ser min sivik kir.  

Ligel ku serpêhatîyên dûdirêjê; cara çarem e ku M. Xelat Ertoşî tê li ser dîkê,  perwerdeyek û backgroundeke têr û tîjîyên şanogerî M.Xelat Ertoşî tune be jî, şanogerî û listikvanîya wî  zêdetir e la ne kêmtir ya profosyonelan. Di performasa xwe ya Şêxê Sen’anî de carek din jî wî vê yekê da nîşanê.  

Di performansa Şêxê Sen’anî de yek, ji hêla ziman;gotin ve, kurmancîya wî ya fesih, zelal, herikbar, çandî û klasikî wek helbest bû; tehma û zewqa kurmancî ji kûr ve dida hîskirinê, di navbera zimanê klasik û modern kurmancî de wî bi kurmancîya xwe mest kir û heyran dihişt.Min gelek hesûdîya wî kir ku çawa dikare ewqas zimanê dewlemendane bikarbîne.  

Du, ji hêla deng ve, di performansê de M. Xelat Ertoşî carna bi dengê xwe dibû helbestxwîn, carna dibû çîrokbêj, carna dibû qasidebêj, carna dibû dengbêj, carna dibû Şêxê Sen’anî, bapîrê xwe, bavê xwe, mamoste xwe… Wi bi performansê xwe nîşan dengên netewa me, bîra me ya kolektiv nîşan dan. Hem jî bi performansa xwe dengên netewa me arşîv kir.

Sê jî, ji hêla herekete ve,li piştî qedandina performansê, wek pirs û bersiv gotûbêjek gelek kêrhatî li ser performansê çêdibû. Mamoste Kemal Orgun, wek rexne digot, “ digot hereket qels bû” Rejîsorê performansê Recep Îçen jî  wek bersiv digot, “ jixwe di dengê de hereket heye” mamoste Kemal, wek îlawe digot “ şano jî tam ev e ku, “divê hereketên ku di dengên de ne wan nîşan bide.” Divê em ji xwe bîr nekin, bînîn li ber çavan, M. Xelat Ertoşî perwerdeya listikvanî qe nedîtîye ligel wî yekê jî têra xwe  hereketên ku di dengên de nîşan dan.

Wek encam, ne tene di performansa Şêxê Sen’anî de bi giştî gelek alîyan heja ye  ku mirov li ser alîyên listikvanîya M. Xelat Ertoşî kûr û hûr bibe.  Min jî di vê nivîsê de dixwast bi kûrtasî qala çend alîyên listikvanîya wî bikim.

Ku M. Xelat Ertoşî dewamê şanoyê bike, dê bibe stêrkek gêşeyê şano kurdî. Ne têne şanoya kurdî bibe stêrke berzê sinemaya kurdî jî.  Lê problemek mezin heye!... Weku ku Xanî gotîye:

“Çi bikim qewî kesad e bazar

Ji Qumaşî re nîn e xerîdar”

*Ev nivîs berî di malpera Nuhevê de hatibû weşandin.

Hêrsa Wendişê Romanê Remayîş ê Îrfan Akdagî

 

                                          

 

Her nuştoxî goreyê şert û îmkanê xo, beckgrawnda xo, potansîyel û kapiseteye xo çîyêk vejêno werte.  Afirnayiş, ortevetişê berhemêk bi xo çîyo ke baş û hewl o, pîrozkerdiş û paştdayiş heq keno la ganî haya nuştox zî qalîteye, qumaşê berhemê ey ra bibo ke senî berhemêk nuşto, eka haya ey çîn ba, ganî ma wendoxî, ey hayîdarê qumaş û resenî û qalîteyê berhemê ey bikerî ke, seba ke berhemanê neweyan de xo tekrar nêkero, eynî xetayan û probleman nêkero, bi nuştiş ma tira vajî qalîte û qumaşê to no yo. Winakerdiş mesulîyeta wendox bi xo ya.

Hetobîn ra  eka kî pere dayo kitabêk erînayo û wextê xo dayo o wendo û ey cewabê û waştiş û pawitişê ma bido yan zî nêdo qe ferq nêkeno, heqê ma esto ke ma ser o qal bikerî û  çi negatîf bî çi zî pozîtîf bî fikir û hîsanê xo binusî.

Wendişê romanê Remayîş ez zaf hêrs û delû kerdo… Semad ke ez nîmcet nêverdo mi zor û bela mi hata peynî wendî.

Çira?

Seranserê romanî zaf hetan û kontekstan ra bixetayan û biproblem ra pirr kerdeyo.  Sey taslaqî, bi çend maddeyan ez înan rabikero werte.

1.Seranserî roman bi xetayanê anokronîk pirr kerdeyo.

2. Seranserê roman bi xetayan û problemanê  mentixî pirr kerdeyo. Çend nîmune,  remayişê karekteran romanî goreyê realîte mumkin nîyo.  No xeta û problem roman zaf trajîkomîk kerdo.Mersela karekterê romanî Rûsya ver bi welatî remênî la ê înan remayiş nîyo seka ha pîknîk kenî û ha yenî.

3. Seranserî roman bi xetayan û problemanê pêardiş û mûnitişî pirr kerdeyo.  Remayîşê xo de  xo dir keynayek Rûs zî xo dir anî welatî. Cade muslimkerdişê keynayî zaf komîk o.

4. Seranserî roman de vatoxsazî de xeta û problem estî.

Nê  zî nawnêne ma ke nuştoxî:

1.Edebîyat çi yo? Roman çi yo?  Roman de teknîkê vatiş çi yî? Roman de mentix çi ya? Nuştox xo ser no persan de xorîn nêkerdo, no cewabê persan mirda xo nêzano.  Eka bizananî  romanêk wînasî nêweşananî.

2.Dinyayê ziwan ma de  derheqa qalîteya berheman de kulturêk nadurist, avernêberde û xotekrarkerde, apeyşîyaye virazîyayo. Çira ziwanê ma de kulturek wînasî  virazîyayo? Çend sedem estî: Çi nuştox î, çi hunermend î, çi zî wendox û têkildar î, derheqa berhemanê  de  bi eşkera, bi duristane  fikir û hîsanê xo negatîf  yewbînî ra nêvanî.  Sebebê no dîyarde zî no yo ke; semeda ke kesê ke bi ziwan ma dir eleqadar û têkildar kêm î.  Semeda ke şewq, motîvasyon, hewes înan nêşiko, kî nîewtoronî derheqa berhemê nuştoxêk bi eşkera fikir û hîsê xo yê negatîf bivajî. Çimkî ti vanî eka ez hetê negatîfî ra rexneyanê bikero, tira bivajo berhemê to de qe qalîteyêk, resenîyêk, berzîyêk çîn a, o wext beno ke fek ziwan ma ra veradayo, terkê ziwan ma bikero. Nayê ra seka kî xo mecbur vênêne ke nuştoxî her tim bi weş û motîve bikerî, wesfanê ey bidî, ey berz bikerî.  Netîceyê  no sedeman de no kulturî mîyanê ma de virazîyayo.

 

Eka ma wazênî aver şîrî, berhemê biqalîte, resen û berz bi ziwanê ma bêrî afirnayîş, hil averî ganî ma no kulturî mîyanê xo de bişiknî. Şiktîyayişê no kulturî zî zaf asan û rehet o. Teyna hewce keno ke ma durist bibî, fikir û hîsanê xo, nîyetê ma, rexneyê ma çi yî bi eşkera yewbîn ra ma bivajî.

Şiktayişê tekrar senî beno? Ganî rexne senî û çi bo?  Afirnayişê çîyêk newe senî beno? Fîlma Reprise(2006) Joachim Trier  cewabê no persanê xorîn û giran dana ma.  Nayê ra ma hemvera nuştoxêk, hunermendêk de durist bîbî, bi eşkera rexneyê xo  tira bivajî o/a se keno wa bikero…

Ziwan ma de  zîhnîyetê “ qe çînbîyayişî ra estbîyayişê berheman hîna baş vênênî” Ma giranî  û giringî nêdanî qonaxa senîtî; resenî û berzî û qalîteya meselaya berheman, ma giranî û giringî  danî  qonaxa merseleya çendînîya berhemanî.  Labêla ganî ma giringî û giranî hîna zaf bidî qonaxa senîtî. Bi ziwanê wa hezaran roman bibî, wexto ke bi ziwanê asta dinyayî de yew roman çîn bo, hezaran roman boş î nayê ra  ma rê qalîte, resenî û berzî lazim a.

 *No nuşte verî keyepela Nuhev de amêbi weşanayiş.

Filma Birayê Leylayî: Destpêkerdişê Şoreşê Zereyînî

              

 

Gelo komeleyêk de şoreş senî bivirazîyo? Di tewir şoreş viraştiş estî; yewîn şoreşê teberî, zorkanî, ferzkerî yo, diyîn zî şoreşê zereyînî, xoverî û xozayî yo.  Şoreşê teberî,  mîyanê komelî ra nîyî, sey îthalî teberî ra yeno, bi zorkanî, bi lez û bez ser o tememîya komelî de yeno ferzkerdiş. No şoreşê her hetî ra xo reydir probleman ano, qe sihatdar nîyo,  mîyanê komelî de qebulkerdiş û vîlakerdiş û roniştişê ey zaf zor o, kominzm, sosyalizm, faşizm wazêno no tewir şoreş bikero, ma şinî şoreşê kemalîst nîmune bidî, tirkîye de se serrî yo kemalîzm encax hetê se ra vîst pancî komelî ameyo qebulkerdişî. Şoreşo zereyînî, mîyanê komelî ra bêferzkerdiş û zorkanî xoverî virazîyêno, ferdan ra dest pê keno vîlayê heme komelî beno. Roniştiş, qebulkerdiş, cayê xo girewtişê no şoreşî erey beno, beno ke desan serreyan bibo, la sihatdar û  xozayî beno. Viraştişê şoreşê zereyînî mîyanê komelêk de bi averşîyayişê edebîyat, kultur, huner, zanist virazîno.

Saeed Roustaee hewldayo ke bi filma xo ya Baradaran-e Leila( Birayê Leylayî, 2022) şoreşo zereyînî  bivirazo.

Seneryo û babeta filma Birayê Leylayî çiqas basît a ewqas zî xorîn a. Ma keyeyêk vênêne ke çar lajan û keynayêk ra pê yena, nameyê aye Leyla(Taraneh Alidoosti )yo, emir înan çewrês virnayo, înan ra teyna lajêk zewicnayeyo, di lajî vîya yî, lajêk û keyna ezeb î, pîyê keyeyê teqawid bîyo. Film xo ser o zereyê no keyeyî ra awan kena. Dêrhener zaf xorîn ra mîyanê sistema dewleta Îran de ma fetisnayiş, bênefesmendiş, şîdet, dej, tengezarî, ecizîya ferdî hem nawnêno hem zî dano hîskerdişî. Filmî ser o tîkelî ra wazêna tumelî  yanî ser o no keyeyî ra temamîya komela Îranî binawno ma. Film hetêk ra hewl dana ke krîzê ekonomîkê ewroyînê Îran de  krîz, paradoks, problem,neçarî ferdan, hetobîn ra zî hewl dana ke  zereyê sistema dewleta Îran de bi pêroyî rewşa ferdan problematize bikero.

Derhêner teyna zereyî sistemek nîyî rewşa ferdan nawnêno ma, geyrêno çareserî,  hewldano ke çareserîyêk pêşkeş bikero. Oyo ke giring o, derhêner nîgeyrêno çareserîya ferdkî yî gêrêno çareserîya sistemkî, o nêwazêno teyna çend ferdan bixelesno wazêno sistemî bi temamî bibedelno.Semeda realîzebîyayişê no bedelnayiş, derhêner şoreşo zereyînî sey çareserî pêşkeş keno.

Şoreşê zereyînî, ferdî ra dest pê keno vîlayê heme komelî beno. Fîlmî de  çend emareyê şoreşê zereyînî ney î:

Yew, vînnêkerdişê heswerî û keyfweşîya cuyî

Sehneyêk de çar birayê, mîyanê encamanê ekonomîk krîz de fetisyenî, her hetî ra ha binê şîdetê krîz de yî, her çîyê xo vîn kerdo, bat bîyî, labêla çar birayê niftikanê nerdonêk betonî de roniştî bikeyfweşî ice cream wenî. Encam çi benî wa bibî ma filmî de vênêne ke ferd heswerî û şadwerîya xo ya cuyî vîn nêkerda, melankolîk, bohem, pesimist nêbîyî.

 

Di, şoreşê cenî; subjebîyayiş û xoazadkerdişê cenî

Na filmî, teyna sinemaya Îran nîyî sinemaya dinyayê de  qod, temsîl, ezberî, klişeyî cenîbîyayiş serobin kerdî.  Film de karekter o ke tewr zaf subje ye, takekes bîya, xo azad kerdo Leyla ye. Reya verîn e ke filmek de camerdî, cenî nîyî cenî hewl dana ke camerdan bixelesno û azad bikero. Birayê Leylayî nîyî Leyla hewldana ke birayanê xo bixelesno. Tarîxê sinemayî de reya verîn a ke keynayêk lamatek dana pîyê xo ro….  

 

Hîrê, şoreşê ferdî

Birayê Leylayî Elîrizayî(Navid Mohammadzadeh) temsîlê sîstem û îktîdar senî ferdî înşa kena û temsîlê tipolojiyê kesayetî û karekterê tewr girdê komeleya Îran o. Elîriza temamîya emirê xo de tersonêk, ezîk bîyo, tim rema yo. Film de bedelnayişê, şoreşê ferdî, şiktayayişê eziktîya Elîrizayî  esto.

 

Çar, rojbîyayişê torn û merg pîyê

Sehneyê peyînê filmî de keyeyê pîrozkerdişê rojbîyayişê yew serrî ya tornêk esto, seba pîrozkerdişê her çîyî hazir o, pîyê qoltuxê de ronişte yo, cixare şimêno, Elîriza ferq keno ke pîyê înan merdo, bêveng bêveng bermêno, cixareyê nîmcetê destê ey ra gêno, çimanê pîyê xo pado,seka ke pîyê ha rakewno, seba ke pîrozkerdişê rojbîyayiş îptalî bikerî, biqedinî qe çîyêk nêkeno, çendna sanîyeyê ma dewamê pîrozkerdişê rojbîyayiş vênênî û film qedina. Karekterê pîyî mergê tradîsyonî, rojbîyayiş zî serdemêka newa temsîl kena; bi mergê pîyê tradîsyonî  merda, bi rojbîyayişê tornî, serdemêka newe û ferdêko newe  dest pê kena.

*No nuşte verî keyepela Nuhevê de amêbi weşanayiş. 

Curetkarîya Çînkerdişê Kesayetîya Koleyê Panc Sey Serrîyînî

 

Seserra 16îne de  kolonyalîzma Ewropa de seranserî dinya de vîla bî. Kolonyalîzm, welat û netewê ke kolonî kerdo kîmyaya her çîyê  înan xerepnêna, duzena her çîyê înan serobîn kena, kulturê înan peremperçe kena,  xozaya her çîyê înan heremnêno û mirdar keno. Kolonîkerdetî qanserbîyayiş o. Kolonîyalîzm xo reydir gelek problemanê ontolojîk û epistomolojîk! Krîzanê sosyolojîk, ekonomîk, şokan, travmayan, trajedîyan, pêrodayişan, nêweşîyan ana.

Welatêko kolonîkerde çîk hînî sey verî nîyo, nêbeno sey verî zî bi kolonyalîzm ra her hetî ra welato kolonîkerde de bedelnayiş û vurnayişê neweyê tewşomewş, bêmana, absurd virazîyanî. Persa na nuşteyî na ya; bi kolonyalîzmî ra ferdanê netewanê kolonîkerdeyan de kesayetîyêka senî virazîyêna? Kolonyalîzm, ferdanê parzemîna Afriqayî de kesayetîyêka senî viraşta?  Tirkan, ereban, farisan, Îslamîyet ma  kurdan de kesayetîyêka senî viraşta? 

Kesayetî ra qest mi heme çîyî ke merdim tira pê yeno sey  ruh, ezatî, hişmendî, xorahîskerdiş,  xoferasetkerdiş, xoîdraqkerdiş, xobawerî, xorêzgirewtiş, xoerjahîskerdiş, hişmendîya azadî….

Fîlma Django Unchained(Bêrêzîlî,2012) ya Quentin Tarantino de kolonyalîzm, kolonîkerdeyan de senî kesayetîyêk viraşta, nawnêno ma.

Persa bînêka na nuşteyî na ya ke, na kesayetî kolonekerde;kesayetîya kole;kesayatîya ezîk û reben senî yena şiktayiş û çînkerdiş? James Baldwin kitabê xo yê Bundan Sonrası Ateş( YKY, 2017, Nika ra Pey Adiro) de hewl dano ke cewabanê na persa xorîn û giran bido. 

Kolonîkerdiş Parzemîna Afriqayî ra dima seserra 16înê ra dest pê keno bi se hezaran însanê Afriqayî sey  kole berdî Awropa û Ameriqa, welatanê no parzemînan de sey qirse nufusê Afriqayijanê virazîyayî. Qirseya tewr gird zî DYA de bî,  ewro DYA de nêzdî çewrês mîlyon Afriqayij, reşik estî. DYA de hemverê reşikan de hama ewro zî ha dewam kena, wehşetî, krîz, pêrodayişe û problem nijadperestî vejîyayî werte. Sînema û edebîyata nîmuneyê no nijadperestî zaf amêyî neqişkerdiş.   Labêla Şerê Cîhanê Diyînî ra dima hetê reşikan ra hemverê nijadperestîya spîyan de  têkoşîna xoazadkerdiş, xobîyayiş û seyyewbînî  dest pê keno. Bekgirawndê kitabê Nika ra Pey Adirê de no dîyardeyê sosyotarîxî estî.

Şerê Cîhanê Diyînî ra dima DYA de mîyanê reşikan de  sey Têkoşina Heqê Sîvîlî, Nation of İslam hereketê xoazadkerdiş û seyyewbînbîyayiş, sey  Malcolm X, Martin Luther King rayber vejîyênî werte. Muhîtê Harlemê New Yorkîyî seka sey eyalatê reşikan bo, tîya ra sey şaîr, romannuştox, ramanger, muzîkjen, entelîjansîyayêka reşikan xo dana teberî.

Malpera T24 de ser o şaîranê Afroameriqayijan de mi dosyayêk wendibi, curetkarîya û cesaretê ay şaîranî gelek bandora mi kerdbi. Mi waştibi kitabanê heme şaîran bigîro biwano. Mi xo de vatibi cesaret û curetkarîya  no şaîran şaîranê ma kurdan çîn o. Rojda Yaşîk hewl dana ke no şaîran yew bi yew biaçarno kurmancî û qanala Helbesta Cîhanê Bi Kurdî You Tubeyî  de  şîîrê no şaîran zî  yew bi yew bi veng biwano. Şîîra Sucê Min ê Maya Angelou ku Rojda hem açarnayo hem zî wendo, ez ke raştê no şîîr amêbo mi goştarîkerdiş, şîîr ez serobin kerdbi hama zî ha keno. Serranê xo yê unîversîte de mi romanê En Mavi Gözê Toni Morison wendibi o wext no romanî mi herhetî lerznabi. Netflix de mi belgefîlma James Baldwin İ Am Not Your Negro(Ben Senin Zencin Değilim) eynî wextî de kitabo zî, mi temaşe kerdbi, ez tarûmar kerdbi, belgesel qeymê nêkerdî ez şîyo kitabê ey erîna. Sey Cazz, Blues, Reggae tarzê azadkerê muzîkê reşikan, mi sermest keno.  Wextê nêzdî de mi di roman James Baldwin wendibi. No rojan de zî  mi kitabê ey yo Nika ra Pey Adir mi wendi. No kitabî cereb o, zaf kilm o, hêştî rîpelî bîle nîyo la zaf  serobinker û bandorker û têsîker o.

 

Merdim xebatê ke ewnîyêno xebatanê entelîjansîyayê Afroameriqayijanî ra vênêno ke no xebatî xo ser “xo” ra awan kenî, seroxoyafikrîyayiş, bixorabihesapkerdiş, muhasabeyêxokerdiş, xocipirsyarkerdiş, xorexnekerdiş, xokenitiş…Xobîyayiş, xosubjekerdiş, xoazadkerdiş armanca verîn û peyîna na xebatan a.

Persa verînê na nuşteyî na bi; kolonyalîzmî ra ferdanê netewanê kolonîkerdeyan de kesayetîyêka senî virazîyêna?   A dîyîn zî na bi; na kesayetî kolonekerde;kesayetîya kole;kesayatîya ezîk û reben senî yena şiktayiş û çînkerdiş?          

Na peywende de, James Baldwin, kitabê xo yê Nika ra Pey Adirê de curetkarîyêk, radîkalîyêk gewre û pîll keno, hewl dano ke kesayetîya kole, ezîk,reben,teres çîn bikero.Zaf tunêk kes şinî curetê no hewldayiş bikerî. James Baldwin wazêno ke kesayetîya panç se serrînî, ruhê panc se serrînî çîn bikero. Ezîktî, koletî, tirsonêkî, rebenî panc sey serrînî çîn bikero…

 

Xususîyetê bingehînê kesayetîya kole, ezîk, reben, teres çinayî? Ney î:  Xoranefretkerdişê, xo şenikkerdişê, xo neerjahîskerdişê, xokêmvênayiş, bêegotî, bêxobawerî… yî.  James Baldwin wazêno înîn çîn bikero.

Kî ke kitabî wanênî, kî vênêne ke James Baldwin bi xo, na kesayetî xo de şikita. O hemvera spîyan de qe xo kêm nêvênêno, sereberz o, xoperwer o, wayîrê egoyo, pêxobawer o… Şiktayayişê na kesayetîya ey zî, xozanayiş;zanadarî, cesaratû curetkarî ey ra yena. Her çîyî ra verî, qe fekê xo çewt nêkeno, nîvajorîyêno dîrek spîyan ra heqiqatê vano.

 

*Ev nivîs pêşî di malpera Nuhevê de hatibû weşandin. 

Albûma Rû Bi Rû: Xelaskerîya Ziwanê Muzikê Kurdî

 

Ziwan, pênasekerdişê dinya, cu û estbîyayiş  o. Muzîk û ziwan…. Ziwan teyna çekuyan û kelîmeyan ra pê nêno, Termînolojîyê û ferhengê muzikolojî esto la  ziwanê muzik ziwanêk bêçeku yo.

Ziwanê muzik çi yo?Ziwanê muzik, ziwanê ruhê hezaran serrrîyan o.  Ziwanê muzîkê de vengî, rîtîmî, ruhî,  tinî, melodî, ahengî, vîro kolektîf û şexsî,  hîsî,  hîsîyat, qodê kulturî, hewn, hiş, binhiş, asosyasyonî… estî.   Tinîyek îmgeyê romanêk dana to. Melodîyek  heme dejan, trajedîyanê şarê to dona to hîskerdiş.  Vengêk qirikî to bena gedetîya to. Rîtîmêk heme keyfweşî, şadwerî, keyfdarîya şarê to ana ver çimanê to. Asosyasyonêk, leteyêk vîro to yê kolektîf ganî kena û binhişê merdim de xatireyêka vîrkerde newe ra zindî kena.

Muzikê her şarî û netewî cîya bi cîya yo. Resenî û orjînalî, ferqa muzîkê her şarî, netewî xo ziwanê muzîkê de înan mojnêna. Muzikê şaran û netewan goreyê ziwanê muzikê înan yewbînî ra cîya beno. Nîmune, heme vateyê albumêke bi kurdî bibi zî nêno a mana ke o albumî kurdî yo.Nîmuneyê bînî ziwanê muzîk elewîtî çi bi tirkî çi zî  bi kurdî bo qe ferqê nêkeno merdim zano ke o muzîkê elewîtî yo labêla muzikê elewîtîyê zî mîyanê xo de cîya benî.

Xora ser o ziwanê muzikê kurdî de qe xebatêk nêameyîviraştiş. Ziwanê muzîkê kurdî ewro mîyanê taxribatê û dezenformasyonê girdê de yo. Hetobîn ra zî şewat û adirê çînkedişê asmîlasyonî sey her çîyê kurdan muzikê kurdî zî dayo xo verî. Ewro seba seveknayişê ziwanê muzikê kurdî, muzikê kurdî sey dezge û sazî xebatî hema hema çîn î. Teyna seba seveknayiş, averberdişê ziwanê muzikê kurdî  çend xebat, hewldayişê ferdkî estî. No xebat  û hewildayişê aktuelî ra yew zî  albûmê Rû Bi Rû yê Cemîl Qoçgîrî û Mikaîl Aslanî yo.

Albûmê Rû Bi Rû, çend rojî verî vejîya, çend rey goştarîkerdişê albûmî ra dima mi de no fikir virazîyaye ke Mikaîl û Cemîlê ma bi no albûmî hewl dayo ke ziwanê muzikê kurdî bixelesnî, xelaskerîya ziwanê muzikê bikerî. No nuşte de ez wazêno  no hewldayişê înan problematîze bikero.

Cemîl Qoçgîrî û Mikaîl Aslanî  waşto ziwanê muzikê kurdî bixelesnî; qe çîyêk zî ziwanê muzikê kurdî  vîn nêbo her çîyê ey xelas bikerî, verê heme vîndîkerdeyan ey bigîrî sey melodî, vengî,tinî, rîtîm, formî…

Hewla xelaskerîya înan hetobîn ra yena mana ya newe ra ganîkerdiş û şenkerdiş û bêmergkerdişê ziwanê muzikê kurdî yo.

Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî senî hewl dayo ke xelaskerîya ziwanê muzikê kurdî bikerî? Nîşane û delîlê no hewldayiş çi yî?

Yew, bi qalîtebîyayişê xo; her kilamê albûmê Rû Bi Rû sey şaheserêk î û qalîteyê her kilamî, ê bînan ra zêde ye la kêm nîya. Her kilamê de terzê cîya bi cîya muzikê amêyî bikarerdiş. Her kerra û leteyê  albûmî zewqeka hunerîye berz dana mi;  Nîmune deyîrê “Meymana Mi Bi”, “Sermest”, “Zê Cemed” û “Zim û Zim”

Dîyîn,  yew, albûmê de domînatîya enturmentalan û muzikalîte no hewldayişê ma mojnêno. Înan seka waşto heme vengê ensturmentalan, vengî, ahengî,  ritimî, tinî, melodî û vengê qirikî ê ma bi albûmê xo bixelesnî. Nîmune heme deyîranê albûmî de no hewldayiş esto la tewr zaf zî kilamê “Rû bi Rû”, “Reseno”, “Qereçorê Girêdê”, “Şîr û Kef” û “Bedrano” de no hewldayişê xo de hewinênî. Diyîn zî  îmgeyê kilama “Zê Cemed” de  hemvera dagirkeran û serdestan de übermensche (merdimo berz) bîyayişê,  “Qereçore Girêdê” vîro ma yo kolektîf, Kilama “Reseno” de ruh û vengê ensturmentalanê ziwanê muzikê kurdî yê elewîtî û Kilamê Sasun de ziwanê muzikê ermenkî û îmgeyê trajedîya armenîyan esto.

Hîrêyîn,  albûmê de bi westatî senteza tradîsyonî û modernî amêya viraşti.  Xora ma heme albûmanê înan de no hewldayiş vênênî. Bi senteza tradîsyonî û modernî ra hewl dayo ke newe ra ziwanê muzikê kurdî  ganî bikerî û  xelas bikerî.  Nîmune kilama “Sermest”, “Xewn e”  û Zim û Zim “ de.

Çarînê, sey hîs, hîsa keyfweşî, zerrşenî, şadwerî, heswerî serdest e. Bi no hîsa keyfweşî û hezwerî hewl dayo ke ziwanê muzikê kurdî bixelesnî. Kilama “Zim û Zim” cuya dewî, keyfweşî, henekçîya, yarîkerî, mîzah dewijan, komela ma erdbi mi vîrî. Seka na kilamî felseyê Omer Haywanî xulase û  felsefeya rastafaryanizm a terzê muzîkê reggea xulase kerdo. 

Kolonîkerde bîyayiş û bindestbîyayiş wina yew çîyo ke ti her çîyê xo ra nefret kenî,  ti her çîyê xo tehkîr kenî, ti her çîyê xo kêm vênênî, her çîyê xo bêerja û bêqiymet hîs kenî…

Meselaya ferdanê kurd xobîyayiş an zî xonêbîyayiş o. Kolonyalist seba ke ma xonêbî çi bi zorê, bi çiwa çi zî bi riza;pere, statu, dewlemendî, ma ser o ferz kenî eka to xo tereqna, berî to rê abênî la eka ti xo de israr bikerî hezaran zehmetî, tehlîke, bedel ci esto.   Zaf tayê ma xobîyayişê de israr kenî û xo nêtereknênî. Eka ez Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî bi cumleyêk pênase û xulase bikero.  Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî xobîyayiş û xomendişê û xoberzkerdişê  de israr î.  Sey hobîyêk, mijûlîyêk, sey karê hîrêyînan, çarînan muzikê nêvirazênî. Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî seba mîsyonêk muzîk virazênî. Mîsyonê înan zî israrê xobîyayiş û xomendiş û xoberzkerdişê; qalîteyaqumaşêberzkerdiş o.

 

*Ev nivîs pêşî di malpera Nuhevê de hatibû weşandin.