Hêrsa Wendişê Romanê Remayîş ê Îrfan Akdagî

 

                                          

 

Her nuştoxî goreyê şert û îmkanê xo, beckgrawnda xo, potansîyel û kapiseteye xo çîyêk vejêno werte.  Afirnayiş, ortevetişê berhemêk bi xo çîyo ke baş û hewl o, pîrozkerdiş û paştdayiş heq keno la ganî haya nuştox zî qalîteye, qumaşê berhemê ey ra bibo ke senî berhemêk nuşto, eka haya ey çîn ba, ganî ma wendoxî, ey hayîdarê qumaş û resenî û qalîteyê berhemê ey bikerî ke, seba ke berhemanê neweyan de xo tekrar nêkero, eynî xetayan û probleman nêkero, bi nuştiş ma tira vajî qalîte û qumaşê to no yo. Winakerdiş mesulîyeta wendox bi xo ya.

Hetobîn ra  eka kî pere dayo kitabêk erînayo û wextê xo dayo o wendo û ey cewabê û waştiş û pawitişê ma bido yan zî nêdo qe ferq nêkeno, heqê ma esto ke ma ser o qal bikerî û  çi negatîf bî çi zî pozîtîf bî fikir û hîsanê xo binusî.

Wendişê romanê Remayîş ez zaf hêrs û delû kerdo… Semad ke ez nîmcet nêverdo mi zor û bela mi hata peynî wendî.

Çira?

Seranserê romanî zaf hetan û kontekstan ra bixetayan û biproblem ra pirr kerdeyo.  Sey taslaqî, bi çend maddeyan ez înan rabikero werte.

1.Seranserî roman bi xetayanê anokronîk pirr kerdeyo.

2. Seranserê roman bi xetayan û problemanê  mentixî pirr kerdeyo. Çend nîmune,  remayişê karekteran romanî goreyê realîte mumkin nîyo.  No xeta û problem roman zaf trajîkomîk kerdo.Mersela karekterê romanî Rûsya ver bi welatî remênî la ê înan remayiş nîyo seka ha pîknîk kenî û ha yenî.

3. Seranserî roman bi xetayan û problemanê pêardiş û mûnitişî pirr kerdeyo.  Remayîşê xo de  xo dir keynayek Rûs zî xo dir anî welatî. Cade muslimkerdişê keynayî zaf komîk o.

4. Seranserî roman de vatoxsazî de xeta û problem estî.

Nê  zî nawnêne ma ke nuştoxî:

1.Edebîyat çi yo? Roman çi yo?  Roman de teknîkê vatiş çi yî? Roman de mentix çi ya? Nuştox xo ser no persan de xorîn nêkerdo, no cewabê persan mirda xo nêzano.  Eka bizananî  romanêk wînasî nêweşananî.

2.Dinyayê ziwan ma de  derheqa qalîteya berheman de kulturêk nadurist, avernêberde û xotekrarkerde, apeyşîyaye virazîyayo. Çira ziwanê ma de kulturek wînasî  virazîyayo? Çend sedem estî: Çi nuştox î, çi hunermend î, çi zî wendox û têkildar î, derheqa berhemanê  de  bi eşkera, bi duristane  fikir û hîsanê xo negatîf  yewbînî ra nêvanî.  Sebebê no dîyarde zî no yo ke; semeda ke kesê ke bi ziwan ma dir eleqadar û têkildar kêm î.  Semeda ke şewq, motîvasyon, hewes înan nêşiko, kî nîewtoronî derheqa berhemê nuştoxêk bi eşkera fikir û hîsê xo yê negatîf bivajî. Çimkî ti vanî eka ez hetê negatîfî ra rexneyanê bikero, tira bivajo berhemê to de qe qalîteyêk, resenîyêk, berzîyêk çîn a, o wext beno ke fek ziwan ma ra veradayo, terkê ziwan ma bikero. Nayê ra seka kî xo mecbur vênêne ke nuştoxî her tim bi weş û motîve bikerî, wesfanê ey bidî, ey berz bikerî.  Netîceyê  no sedeman de no kulturî mîyanê ma de virazîyayo.

 

Eka ma wazênî aver şîrî, berhemê biqalîte, resen û berz bi ziwanê ma bêrî afirnayîş, hil averî ganî ma no kulturî mîyanê xo de bişiknî. Şiktîyayişê no kulturî zî zaf asan û rehet o. Teyna hewce keno ke ma durist bibî, fikir û hîsanê xo, nîyetê ma, rexneyê ma çi yî bi eşkera yewbîn ra ma bivajî.

Şiktayişê tekrar senî beno? Ganî rexne senî û çi bo?  Afirnayişê çîyêk newe senî beno? Fîlma Reprise(2006) Joachim Trier  cewabê no persanê xorîn û giran dana ma.  Nayê ra ma hemvera nuştoxêk, hunermendêk de durist bîbî, bi eşkera rexneyê xo  tira bivajî o/a se keno wa bikero…

Ziwan ma de  zîhnîyetê “ qe çînbîyayişî ra estbîyayişê berheman hîna baş vênênî” Ma giranî  û giringî nêdanî qonaxa senîtî; resenî û berzî û qalîteya meselaya berheman, ma giranî û giringî  danî  qonaxa merseleya çendînîya berhemanî.  Labêla ganî ma giringî û giranî hîna zaf bidî qonaxa senîtî. Bi ziwanê wa hezaran roman bibî, wexto ke bi ziwanê asta dinyayî de yew roman çîn bo, hezaran roman boş î nayê ra  ma rê qalîte, resenî û berzî lazim a.

 *No nuşte verî keyepela Nuhev de amêbi weşanayiş.

Filma Birayê Leylayî: Destpêkerdişê Şoreşê Zereyînî

              

 

Gelo komeleyêk de şoreş senî bivirazîyo? Di tewir şoreş viraştiş estî; yewîn şoreşê teberî, zorkanî, ferzkerî yo, diyîn zî şoreşê zereyînî, xoverî û xozayî yo.  Şoreşê teberî,  mîyanê komelî ra nîyî, sey îthalî teberî ra yeno, bi zorkanî, bi lez û bez ser o tememîya komelî de yeno ferzkerdiş. No şoreşê her hetî ra xo reydir probleman ano, qe sihatdar nîyo,  mîyanê komelî de qebulkerdiş û vîlakerdiş û roniştişê ey zaf zor o, kominzm, sosyalizm, faşizm wazêno no tewir şoreş bikero, ma şinî şoreşê kemalîst nîmune bidî, tirkîye de se serrî yo kemalîzm encax hetê se ra vîst pancî komelî ameyo qebulkerdişî. Şoreşo zereyînî, mîyanê komelî ra bêferzkerdiş û zorkanî xoverî virazîyêno, ferdan ra dest pê keno vîlayê heme komelî beno. Roniştiş, qebulkerdiş, cayê xo girewtişê no şoreşî erey beno, beno ke desan serreyan bibo, la sihatdar û  xozayî beno. Viraştişê şoreşê zereyînî mîyanê komelêk de bi averşîyayişê edebîyat, kultur, huner, zanist virazîno.

Saeed Roustaee hewldayo ke bi filma xo ya Baradaran-e Leila( Birayê Leylayî, 2022) şoreşo zereyînî  bivirazo.

Seneryo û babeta filma Birayê Leylayî çiqas basît a ewqas zî xorîn a. Ma keyeyêk vênêne ke çar lajan û keynayêk ra pê yena, nameyê aye Leyla(Taraneh Alidoosti )yo, emir înan çewrês virnayo, înan ra teyna lajêk zewicnayeyo, di lajî vîya yî, lajêk û keyna ezeb î, pîyê keyeyê teqawid bîyo. Film xo ser o zereyê no keyeyî ra awan kena. Dêrhener zaf xorîn ra mîyanê sistema dewleta Îran de ma fetisnayiş, bênefesmendiş, şîdet, dej, tengezarî, ecizîya ferdî hem nawnêno hem zî dano hîskerdişî. Filmî ser o tîkelî ra wazêna tumelî  yanî ser o no keyeyî ra temamîya komela Îranî binawno ma. Film hetêk ra hewl dana ke krîzê ekonomîkê ewroyînê Îran de  krîz, paradoks, problem,neçarî ferdan, hetobîn ra zî hewl dana ke  zereyê sistema dewleta Îran de bi pêroyî rewşa ferdan problematize bikero.

Derhêner teyna zereyî sistemek nîyî rewşa ferdan nawnêno ma, geyrêno çareserî,  hewldano ke çareserîyêk pêşkeş bikero. Oyo ke giring o, derhêner nîgeyrêno çareserîya ferdkî yî gêrêno çareserîya sistemkî, o nêwazêno teyna çend ferdan bixelesno wazêno sistemî bi temamî bibedelno.Semeda realîzebîyayişê no bedelnayiş, derhêner şoreşo zereyînî sey çareserî pêşkeş keno.

Şoreşê zereyînî, ferdî ra dest pê keno vîlayê heme komelî beno. Fîlmî de  çend emareyê şoreşê zereyînî ney î:

Yew, vînnêkerdişê heswerî û keyfweşîya cuyî

Sehneyêk de çar birayê, mîyanê encamanê ekonomîk krîz de fetisyenî, her hetî ra ha binê şîdetê krîz de yî, her çîyê xo vîn kerdo, bat bîyî, labêla çar birayê niftikanê nerdonêk betonî de roniştî bikeyfweşî ice cream wenî. Encam çi benî wa bibî ma filmî de vênêne ke ferd heswerî û şadwerîya xo ya cuyî vîn nêkerda, melankolîk, bohem, pesimist nêbîyî.

 

Di, şoreşê cenî; subjebîyayiş û xoazadkerdişê cenî

Na filmî, teyna sinemaya Îran nîyî sinemaya dinyayê de  qod, temsîl, ezberî, klişeyî cenîbîyayiş serobin kerdî.  Film de karekter o ke tewr zaf subje ye, takekes bîya, xo azad kerdo Leyla ye. Reya verîn e ke filmek de camerdî, cenî nîyî cenî hewl dana ke camerdan bixelesno û azad bikero. Birayê Leylayî nîyî Leyla hewldana ke birayanê xo bixelesno. Tarîxê sinemayî de reya verîn a ke keynayêk lamatek dana pîyê xo ro….  

 

Hîrê, şoreşê ferdî

Birayê Leylayî Elîrizayî(Navid Mohammadzadeh) temsîlê sîstem û îktîdar senî ferdî înşa kena û temsîlê tipolojiyê kesayetî û karekterê tewr girdê komeleya Îran o. Elîriza temamîya emirê xo de tersonêk, ezîk bîyo, tim rema yo. Film de bedelnayişê, şoreşê ferdî, şiktayayişê eziktîya Elîrizayî  esto.

 

Çar, rojbîyayişê torn û merg pîyê

Sehneyê peyînê filmî de keyeyê pîrozkerdişê rojbîyayişê yew serrî ya tornêk esto, seba pîrozkerdişê her çîyî hazir o, pîyê qoltuxê de ronişte yo, cixare şimêno, Elîriza ferq keno ke pîyê înan merdo, bêveng bêveng bermêno, cixareyê nîmcetê destê ey ra gêno, çimanê pîyê xo pado,seka ke pîyê ha rakewno, seba ke pîrozkerdişê rojbîyayiş îptalî bikerî, biqedinî qe çîyêk nêkeno, çendna sanîyeyê ma dewamê pîrozkerdişê rojbîyayiş vênênî û film qedina. Karekterê pîyî mergê tradîsyonî, rojbîyayiş zî serdemêka newa temsîl kena; bi mergê pîyê tradîsyonî  merda, bi rojbîyayişê tornî, serdemêka newe û ferdêko newe  dest pê kena.

*No nuşte verî keyepela Nuhevê de amêbi weşanayiş. 

Curetkarîya Çînkerdişê Kesayetîya Koleyê Panc Sey Serrîyînî

 

Seserra 16îne de  kolonyalîzma Ewropa de seranserî dinya de vîla bî. Kolonyalîzm, welat û netewê ke kolonî kerdo kîmyaya her çîyê  înan xerepnêna, duzena her çîyê înan serobîn kena, kulturê înan peremperçe kena,  xozaya her çîyê înan heremnêno û mirdar keno. Kolonîkerdetî qanserbîyayiş o. Kolonîyalîzm xo reydir gelek problemanê ontolojîk û epistomolojîk! Krîzanê sosyolojîk, ekonomîk, şokan, travmayan, trajedîyan, pêrodayişan, nêweşîyan ana.

Welatêko kolonîkerde çîk hînî sey verî nîyo, nêbeno sey verî zî bi kolonyalîzm ra her hetî ra welato kolonîkerde de bedelnayiş û vurnayişê neweyê tewşomewş, bêmana, absurd virazîyanî. Persa na nuşteyî na ya; bi kolonyalîzmî ra ferdanê netewanê kolonîkerdeyan de kesayetîyêka senî virazîyêna? Kolonyalîzm, ferdanê parzemîna Afriqayî de kesayetîyêka senî viraşta?  Tirkan, ereban, farisan, Îslamîyet ma  kurdan de kesayetîyêka senî viraşta? 

Kesayetî ra qest mi heme çîyî ke merdim tira pê yeno sey  ruh, ezatî, hişmendî, xorahîskerdiş,  xoferasetkerdiş, xoîdraqkerdiş, xobawerî, xorêzgirewtiş, xoerjahîskerdiş, hişmendîya azadî….

Fîlma Django Unchained(Bêrêzîlî,2012) ya Quentin Tarantino de kolonyalîzm, kolonîkerdeyan de senî kesayetîyêk viraşta, nawnêno ma.

Persa bînêka na nuşteyî na ya ke, na kesayetî kolonekerde;kesayetîya kole;kesayatîya ezîk û reben senî yena şiktayiş û çînkerdiş? James Baldwin kitabê xo yê Bundan Sonrası Ateş( YKY, 2017, Nika ra Pey Adiro) de hewl dano ke cewabanê na persa xorîn û giran bido. 

Kolonîkerdiş Parzemîna Afriqayî ra dima seserra 16înê ra dest pê keno bi se hezaran însanê Afriqayî sey  kole berdî Awropa û Ameriqa, welatanê no parzemînan de sey qirse nufusê Afriqayijanê virazîyayî. Qirseya tewr gird zî DYA de bî,  ewro DYA de nêzdî çewrês mîlyon Afriqayij, reşik estî. DYA de hemverê reşikan de hama ewro zî ha dewam kena, wehşetî, krîz, pêrodayişe û problem nijadperestî vejîyayî werte. Sînema û edebîyata nîmuneyê no nijadperestî zaf amêyî neqişkerdiş.   Labêla Şerê Cîhanê Diyînî ra dima hetê reşikan ra hemverê nijadperestîya spîyan de  têkoşîna xoazadkerdiş, xobîyayiş û seyyewbînî  dest pê keno. Bekgirawndê kitabê Nika ra Pey Adirê de no dîyardeyê sosyotarîxî estî.

Şerê Cîhanê Diyînî ra dima DYA de mîyanê reşikan de  sey Têkoşina Heqê Sîvîlî, Nation of İslam hereketê xoazadkerdiş û seyyewbînbîyayiş, sey  Malcolm X, Martin Luther King rayber vejîyênî werte. Muhîtê Harlemê New Yorkîyî seka sey eyalatê reşikan bo, tîya ra sey şaîr, romannuştox, ramanger, muzîkjen, entelîjansîyayêka reşikan xo dana teberî.

Malpera T24 de ser o şaîranê Afroameriqayijan de mi dosyayêk wendibi, curetkarîya û cesaretê ay şaîranî gelek bandora mi kerdbi. Mi waştibi kitabanê heme şaîran bigîro biwano. Mi xo de vatibi cesaret û curetkarîya  no şaîran şaîranê ma kurdan çîn o. Rojda Yaşîk hewl dana ke no şaîran yew bi yew biaçarno kurmancî û qanala Helbesta Cîhanê Bi Kurdî You Tubeyî  de  şîîrê no şaîran zî  yew bi yew bi veng biwano. Şîîra Sucê Min ê Maya Angelou ku Rojda hem açarnayo hem zî wendo, ez ke raştê no şîîr amêbo mi goştarîkerdiş, şîîr ez serobin kerdbi hama zî ha keno. Serranê xo yê unîversîte de mi romanê En Mavi Gözê Toni Morison wendibi o wext no romanî mi herhetî lerznabi. Netflix de mi belgefîlma James Baldwin İ Am Not Your Negro(Ben Senin Zencin Değilim) eynî wextî de kitabo zî, mi temaşe kerdbi, ez tarûmar kerdbi, belgesel qeymê nêkerdî ez şîyo kitabê ey erîna. Sey Cazz, Blues, Reggae tarzê azadkerê muzîkê reşikan, mi sermest keno.  Wextê nêzdî de mi di roman James Baldwin wendibi. No rojan de zî  mi kitabê ey yo Nika ra Pey Adir mi wendi. No kitabî cereb o, zaf kilm o, hêştî rîpelî bîle nîyo la zaf  serobinker û bandorker û têsîker o.

 

Merdim xebatê ke ewnîyêno xebatanê entelîjansîyayê Afroameriqayijanî ra vênêno ke no xebatî xo ser “xo” ra awan kenî, seroxoyafikrîyayiş, bixorabihesapkerdiş, muhasabeyêxokerdiş, xocipirsyarkerdiş, xorexnekerdiş, xokenitiş…Xobîyayiş, xosubjekerdiş, xoazadkerdiş armanca verîn û peyîna na xebatan a.

Persa verînê na nuşteyî na bi; kolonyalîzmî ra ferdanê netewanê kolonîkerdeyan de kesayetîyêka senî virazîyêna?   A dîyîn zî na bi; na kesayetî kolonekerde;kesayetîya kole;kesayatîya ezîk û reben senî yena şiktayiş û çînkerdiş?          

Na peywende de, James Baldwin, kitabê xo yê Nika ra Pey Adirê de curetkarîyêk, radîkalîyêk gewre û pîll keno, hewl dano ke kesayetîya kole, ezîk,reben,teres çîn bikero.Zaf tunêk kes şinî curetê no hewldayiş bikerî. James Baldwin wazêno ke kesayetîya panç se serrînî, ruhê panc se serrînî çîn bikero. Ezîktî, koletî, tirsonêkî, rebenî panc sey serrînî çîn bikero…

 

Xususîyetê bingehînê kesayetîya kole, ezîk, reben, teres çinayî? Ney î:  Xoranefretkerdişê, xo şenikkerdişê, xo neerjahîskerdişê, xokêmvênayiş, bêegotî, bêxobawerî… yî.  James Baldwin wazêno înîn çîn bikero.

Kî ke kitabî wanênî, kî vênêne ke James Baldwin bi xo, na kesayetî xo de şikita. O hemvera spîyan de qe xo kêm nêvênêno, sereberz o, xoperwer o, wayîrê egoyo, pêxobawer o… Şiktayayişê na kesayetîya ey zî, xozanayiş;zanadarî, cesaratû curetkarî ey ra yena. Her çîyî ra verî, qe fekê xo çewt nêkeno, nîvajorîyêno dîrek spîyan ra heqiqatê vano.

 

*Ev nivîs pêşî di malpera Nuhevê de hatibû weşandin. 

Albûma Rû Bi Rû: Xelaskerîya Ziwanê Muzikê Kurdî

 

Ziwan, pênasekerdişê dinya, cu û estbîyayiş  o. Muzîk û ziwan…. Ziwan teyna çekuyan û kelîmeyan ra pê nêno, Termînolojîyê û ferhengê muzikolojî esto la  ziwanê muzik ziwanêk bêçeku yo.

Ziwanê muzik çi yo?Ziwanê muzik, ziwanê ruhê hezaran serrrîyan o.  Ziwanê muzîkê de vengî, rîtîmî, ruhî,  tinî, melodî, ahengî, vîro kolektîf û şexsî,  hîsî,  hîsîyat, qodê kulturî, hewn, hiş, binhiş, asosyasyonî… estî.   Tinîyek îmgeyê romanêk dana to. Melodîyek  heme dejan, trajedîyanê şarê to dona to hîskerdiş.  Vengêk qirikî to bena gedetîya to. Rîtîmêk heme keyfweşî, şadwerî, keyfdarîya şarê to ana ver çimanê to. Asosyasyonêk, leteyêk vîro to yê kolektîf ganî kena û binhişê merdim de xatireyêka vîrkerde newe ra zindî kena.

Muzikê her şarî û netewî cîya bi cîya yo. Resenî û orjînalî, ferqa muzîkê her şarî, netewî xo ziwanê muzîkê de înan mojnêna. Muzikê şaran û netewan goreyê ziwanê muzikê înan yewbînî ra cîya beno. Nîmune, heme vateyê albumêke bi kurdî bibi zî nêno a mana ke o albumî kurdî yo.Nîmuneyê bînî ziwanê muzîk elewîtî çi bi tirkî çi zî  bi kurdî bo qe ferqê nêkeno merdim zano ke o muzîkê elewîtî yo labêla muzikê elewîtîyê zî mîyanê xo de cîya benî.

Xora ser o ziwanê muzikê kurdî de qe xebatêk nêameyîviraştiş. Ziwanê muzîkê kurdî ewro mîyanê taxribatê û dezenformasyonê girdê de yo. Hetobîn ra zî şewat û adirê çînkedişê asmîlasyonî sey her çîyê kurdan muzikê kurdî zî dayo xo verî. Ewro seba seveknayişê ziwanê muzikê kurdî, muzikê kurdî sey dezge û sazî xebatî hema hema çîn î. Teyna seba seveknayiş, averberdişê ziwanê muzikê kurdî  çend xebat, hewldayişê ferdkî estî. No xebat  û hewildayişê aktuelî ra yew zî  albûmê Rû Bi Rû yê Cemîl Qoçgîrî û Mikaîl Aslanî yo.

Albûmê Rû Bi Rû, çend rojî verî vejîya, çend rey goştarîkerdişê albûmî ra dima mi de no fikir virazîyaye ke Mikaîl û Cemîlê ma bi no albûmî hewl dayo ke ziwanê muzikê kurdî bixelesnî, xelaskerîya ziwanê muzikê bikerî. No nuşte de ez wazêno  no hewldayişê înan problematîze bikero.

Cemîl Qoçgîrî û Mikaîl Aslanî  waşto ziwanê muzikê kurdî bixelesnî; qe çîyêk zî ziwanê muzikê kurdî  vîn nêbo her çîyê ey xelas bikerî, verê heme vîndîkerdeyan ey bigîrî sey melodî, vengî,tinî, rîtîm, formî…

Hewla xelaskerîya înan hetobîn ra yena mana ya newe ra ganîkerdiş û şenkerdiş û bêmergkerdişê ziwanê muzikê kurdî yo.

Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî senî hewl dayo ke xelaskerîya ziwanê muzikê kurdî bikerî? Nîşane û delîlê no hewldayiş çi yî?

Yew, bi qalîtebîyayişê xo; her kilamê albûmê Rû Bi Rû sey şaheserêk î û qalîteyê her kilamî, ê bînan ra zêde ye la kêm nîya. Her kilamê de terzê cîya bi cîya muzikê amêyî bikarerdiş. Her kerra û leteyê  albûmî zewqeka hunerîye berz dana mi;  Nîmune deyîrê “Meymana Mi Bi”, “Sermest”, “Zê Cemed” û “Zim û Zim”

Dîyîn,  yew, albûmê de domînatîya enturmentalan û muzikalîte no hewldayişê ma mojnêno. Înan seka waşto heme vengê ensturmentalan, vengî, ahengî,  ritimî, tinî, melodî û vengê qirikî ê ma bi albûmê xo bixelesnî. Nîmune heme deyîranê albûmî de no hewldayiş esto la tewr zaf zî kilamê “Rû bi Rû”, “Reseno”, “Qereçorê Girêdê”, “Şîr û Kef” û “Bedrano” de no hewldayişê xo de hewinênî. Diyîn zî  îmgeyê kilama “Zê Cemed” de  hemvera dagirkeran û serdestan de übermensche (merdimo berz) bîyayişê,  “Qereçore Girêdê” vîro ma yo kolektîf, Kilama “Reseno” de ruh û vengê ensturmentalanê ziwanê muzikê kurdî yê elewîtî û Kilamê Sasun de ziwanê muzikê ermenkî û îmgeyê trajedîya armenîyan esto.

Hîrêyîn,  albûmê de bi westatî senteza tradîsyonî û modernî amêya viraşti.  Xora ma heme albûmanê înan de no hewldayiş vênênî. Bi senteza tradîsyonî û modernî ra hewl dayo ke newe ra ziwanê muzikê kurdî  ganî bikerî û  xelas bikerî.  Nîmune kilama “Sermest”, “Xewn e”  û Zim û Zim “ de.

Çarînê, sey hîs, hîsa keyfweşî, zerrşenî, şadwerî, heswerî serdest e. Bi no hîsa keyfweşî û hezwerî hewl dayo ke ziwanê muzikê kurdî bixelesnî. Kilama “Zim û Zim” cuya dewî, keyfweşî, henekçîya, yarîkerî, mîzah dewijan, komela ma erdbi mi vîrî. Seka na kilamî felseyê Omer Haywanî xulase û  felsefeya rastafaryanizm a terzê muzîkê reggea xulase kerdo. 

Kolonîkerde bîyayiş û bindestbîyayiş wina yew çîyo ke ti her çîyê xo ra nefret kenî,  ti her çîyê xo tehkîr kenî, ti her çîyê xo kêm vênênî, her çîyê xo bêerja û bêqiymet hîs kenî…

Meselaya ferdanê kurd xobîyayiş an zî xonêbîyayiş o. Kolonyalist seba ke ma xonêbî çi bi zorê, bi çiwa çi zî bi riza;pere, statu, dewlemendî, ma ser o ferz kenî eka to xo tereqna, berî to rê abênî la eka ti xo de israr bikerî hezaran zehmetî, tehlîke, bedel ci esto.   Zaf tayê ma xobîyayişê de israr kenî û xo nêtereknênî. Eka ez Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî bi cumleyêk pênase û xulase bikero.  Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî xobîyayiş û xomendişê û xoberzkerdişê  de israr î.  Sey hobîyêk, mijûlîyêk, sey karê hîrêyînan, çarînan muzikê nêvirazênî. Mikaîl Aslan û Cemîl Qoçgîrî seba mîsyonêk muzîk virazênî. Mîsyonê înan zî israrê xobîyayiş û xomendiş û xoberzkerdişê; qalîteyaqumaşêberzkerdiş o.

 

*Ev nivîs pêşî di malpera Nuhevê de hatibû weşandin.

Recep Îçen, Şaneşîn Performans û Listika Penceşêr

 

                                     

Kar û xebatên kolektîv û dezgeyî di nav me kurdan kêm û qels in. Bi ser de jî  piranîya karên kolektîv û dezgeyî  li dû wextek li ser milên kesek an jî çend kesan de dimînîn, ev kar jî dibin wek karên ferdî.   Di nav kurdan de piranî karên, aktiviteyên, pêkhateyên hunerî, edebî û kulturî bi însayatîf û xebatan ferdî tê înşakirin. Barê pêşvexistin, geşkirin, berdewamkirina wan karan û pêkhateyên li ser milên înşaker(ên) xwe ye.

Di nav me kurdan de gelek mînak hene ku di qadên cur bi cur de ferdên kurd gelek karên edebî, hunerî û kulturîyê biqalîte, berz û geş kirine.  Ji wan ferdan yek jî Recep Îçen e.

Nasîna min bi Recep  Îçenî ra  berî bi xwendina nîvîsên wî ra çêbibû. Sebaretê şanoya kurdî min çend nîvîs û xebatên wî xwedibû. Li Mêrdînê, ez rastî wî hatibûm, ez çûm bi wî ra bûm nas. Çend carên din jî em li rastê hev hatibû. Hemû têkilîya min bi wî ra ewqas e.

Reçen Îçen, par, li Mêrdînê Şaneşîn Performans înşa kir....

Ji destpêk ve dostek min di nav koma Şaneşîn Performansê de ye. Tu têkilîya min a direkt bi Recep Îçen ra tune ye.Têkilîya min îndirekt  bi vî dostê min ra bi Reçep Îçenî ra, bi karên wî yê hunerî û kulturî ra çêdibe. Ji ser dostên xwe ra, di hinek cîyan de jî ji rastê rast ez bi xwe, ez weku ku şahidîya pêvajoya destpêk û geşedanî Şaneşîn Performansê dikim.

Recep Îçen, Şaneşîn Performansê, ji tunebûnan, ji “bê-”yan wek bêsehneyî, bêlistikvanî, bêpere,  bêdekor, pêpisporî… înşa kir. Hata niha jî tûşî “bê-”yan û tunebûnan tê.  Mînak îro jî li Mêrdînê sehneyek rêkûpêk tuneyê ku listika xwe nîmayiş bikin.

Di demsala biharê sala 2022 de min listika wan a pêşîn bi nava Bêcir  temaşe kiribû. Vê listika pêşîn, min qe neecibandibû lê em neheqî nekin, li gor şert û mercên xwe, li gor destpêk listikek ne xirap bû. Di biharê îsal de jî min listika duyem ya Şaneşîn Performansê bi nava Penceşêrê min temaşe kir.

Bi pêşengtîya Recep Îçen,  li gel hevalên xwe li rexmî hemû tunebûnan û “bê-”yan listikek biqalite afirandîye. Di nav ewqas “bê-”yan û tunebûnan de qalite û başbûna listika Penceşêrê vê nîvîsê da min nivisandinê.

A rastî ez bi hêvî û bêndewarîyên mezin neçum temaşekirina Penceşêrê, çimkî hata niha qasî deh listikên şanoya kurdî ez çûm ji wan yek jî ne li gor dilê bûn, min yek jî neecibandbû, ji min ra gelek bêqalite û biproblem hatibûm. Lêbêle Penceşêr, ji gelek alîyan ve gelek biqalîte bû. Cara pêşîn e ku ez listikek şanoya kurdî ewqas zaf diecibînim.

Listika Penceşêr gelek alîyan heja û biqalîte bû mirov li ser bipeyîve, niqaş bike û binivîse. Yek, ji hêla estetîk ve Penceşêr gelek berz bû wek ziman, dekor, aheng û performansê listikvanan. Du, ji hêla problematizekirina mijara listikê ve, problematizekirina mijare Penceşêr fonksîyonel û kêrhatî bû; serdest û bindestî, spî û reşik, kole û efendî, pakij û qirej dihat problematizekirine.  Sê, hemû listikvanên Şaneşîn amator in lê di Pênceşêr de performansa listikvanan bi gelemperî serketî bû, bitaybetî jî ya M. Xalit Ertoşî û Erdal Açil muhteşem bû, mirov dibêje qey ev herdû listikvan ne amator in, hata niha ne yek, du di listikê de listinê,  deh sal in li ser dîkê ne, bi profesyonel şanogerî dikin. Çar, zimanê Penceşêr gelek dewlemend û geş bû, mirov bi dewlemendîyên kurdî sermest dibû.  Penc, piranîya henekên û kenandina bêqalite û erzanê  şanoya kurdî di Penceşêr de tunebû,henekên Penceşêr biqalîtebûn, bibaha dida kenandinê.  Şeş, emareyên katarsisê di listikê de hebû.

Rejîsor Recep Îçen, xwedî ferasetek hêzdar, backgrounda kûr, zanîna têr û tîje û riwangeya berfireh e. Bi vê listika xwe jî xwe da îspatkirinê.

Ji her alîyan ve Recep Îçen û Şaneşîn Performansê alîkarî û piştgîrî heq dikin. Bi hêvîya ku Şaneşîn Performans li welatê bibe komek sed salî ye….

*Ev nivîs pêşî di malpera Nuhevê de hatibû weşandin. 

Na! Na! Zanîn Bextewarî û Şadwerî Ye

 

                                       

Di sed salên dawî de kurdan çi  fonksîyonê dayê-yüklemiştê perwerde kirîye ?  Fonksîyonek me daye perwerde xwedîbûnê karek  û înşakirina kesayetîyek li gor malbat û civak e. Divê perwerde me xwedî karek bike. Dayika min her ji min ra dibêje “ ma qey çima edî ev mektebê te naqede?” Gelo di dawîya de perwerde de karek tunebûna çend kesan zarokên xwe bişanda zanîngehê? Divê perwerde bi me  ra kesayetîteyek li gor malbat û civak û dîndar çê bike û qetîyen perwerde kesayetîyek, karekterek, jêpirsyarker, rexneker, ramanger bi me ra çêneke

Ku fonksîyondayina perwerdeyê ev be wê çaxê têkilîya me bi perwerde ra ez wek perwerdeyê bê zanîn pênase dikim. Perwerde hewce nake ku bi me  ra zanînek çêbike, me zanadar bike. Ji ber wê perwerde me naguherine û azad nake û ji nav me ra rewşenbîr û entellektuel mezin, deha dernakevin. 

Wê têkilîya me tê wê wate ye ku em li dijî perwerdeyê bi zanînê ye. Zanîn ronî dike, anormal dike, zanîn zîncîran dişikîne derasayî dike û kesayetîyek ne li gor îqtîdar, civak û malbatî çê dike. Ji ber wê zanîn, perwerdeyê bi zanînê  xeternak û tirsnak tê dîtin.  Dema ku em metnên klasîkên kurdî, weşananê kurdî yê destpêkê sed sala bîstemîn dinêrin têkilî û nêzikbûna bi zanîn ra gelek erenî ye.  Rewşenbîr û nivîskarên wan metnan, sedemê hemû têkçûnan, bindestî, kolonîbûyîn, serneketinan kurdan; wek  nezanînê tê ditîn.Lêbêle di bîra me ya kolektîfê û di nav civakê me de hêjatîya zanînê tune ye; zanîn tiştek bêqiymet û nehêja ye. Ji ber wê zanadar hem xwe hêja hîs nake hem jî civak  henekê xwe pê zanadar  dike û tu qedir û qiymetê zanadar tuneye. 

Bi kurtasî têkilîya me bi perwerde û zanîn ra ev e. Ji wê yekê xirabtir, ez nizanim di nav netew û civakê  de din de jî heye an jî tune ye lê  di wan pêncî, çil salên dawî de di nav kurdan de li hemberê zanînê ferasetek  çebûye, ew feraset wek qeneat di nav civakê de berbelav bûye.   Ew feraset ev e: “Zanîn êş  e.”, “Zanîn ne bextewarî ye” û “Nezanîn bextewarî ye”

Ev feraset, ferasetekî xelet, şaş, zirardêr, xwe xesandin e,  geşneker, paşvebir, kêrnedêr, nepragmatîst… Qe haya me ji me tune ye, em  bi vê ferasetê nezanbûnê, cahîltîye her ji nû ve diafirînîn, weku tiştek rast û rind e pesnê nezanbûn û cahîltî didin, cahîltîye bilind dikin, dibêjin cahîl bibin û bi wê ferasetê em têralîye xwe meşru dikin.

Ev feraset  ji kengî ve ye di nav me de çê bûye ? Ev feraset di çil, pencî salên dawî de  di nav kurdan de çê bûye. Piştî salên heftî di nav kurdan de fikrên çepgîrî, felsefîk berbelavbûn. Bi wan fikran  ew feraset di nav me de çêbûye.

Birastî jî  mirovek zîncîrê xwe şikandîye ew mirov êş dikêşe û ne bextewar e?  Birastî jî zanîn êş e, ne bextewarî ye û nezanîn bextewarî ye, şadwerî ye? Welewkî ev feraset rast bibe jî  em wê ferasetê red bikin û qebul nekin, li gor xwe zanînê biwatedar bikin. Lê ew feraset qetîyen ne rast û heqiqet e. Qetîyen nezanîn ne bextewarî û şadwerî ye. Qetîyen zanîn ne êş e. Qetîyen zanîn bextewarî ye. Çimkî nezanîn bi xwe êş e,  ne bextewarî û şadwerî ye. Nezanîn, cahîltî êş û ne bextewerîye wilo ke haya nezan û cahîl ji êş û nebextewarîyê wê tune ye.Weku gelek bindestan ku haya wan ji bindestbûna wan tune ye. Ev jî nîşane me dide ku di bindest û nezan de hişmendîya xwe zanîn çênebûye. Lê zanîn, di hebûna xwe de bextewarî û şadwerî, zewq e.  Zanîn, mirov dêrrêzê û cîyawaz û bilind dike.

Ferasatê “nezanîn bextewarî ye û zanîn êş e ” gelo bandorîya wî li ser zarok û xortên kurdan çi û çawa ye? Ev feraset, di nava zarok, ciwanê kurd û zanîn de têkilîyek çawa durist bike? Ev feraset di zarok û ciwanê kurd de îdraqek, nêzikbûnek çawa çê bike?

Ji ber wê ferasetê di binhişê zarok, ciwanek kurd de fikra “zanîn tiştek xirabe ez ji xwe ra cahîl bimînim” çê bibe, nexwazin  bibin xwedî zanîn,  zanîn weku ku tiştek tirsnak, xeternak û bitehlîke ye, divê ez jê dûr bisekinim.    

Fersate zanîn êş e û ne şadwerî ye, Cahîltî bextewarî ye di me de karekterek, kesayetîyek çawa ava kirîye?

Kesayetîyek û karekterek melankolojîk, bohem, nepragmatîst, salax, ehmeqtî, mazoşîst…  Xwedî zanînê nizana xwe keyfxweş bike, hebûn û jîyanê zewqa û keyfê bistîne, neheqî zanadarbûna xwe dike û nizana heqê zanabûna xwe bide,  hîsa xweerjahîskirina xwe li ser kişandina êşê ava dike; li dinyayê salaxbûna herî mezin ev e, evqas ehmeq e ku  nizane zanîna xwe  bizivirine afirandînê,  nizana zanînê xwe bikarbîne, xwe bilind û azad bike.

Zanîn ne kesayetî û karekterek wilo, divê zanîn bi me ra kesayetîyek û karekterek jêpirsker, rexneker, analîzker,çareserker,  afirînêr, curetkar û cesaretkar,bixwebawer, qurre, îron û mîzahhez,  keyfxweş, şadwer, bextewar, azadî û aramî û kamgîrî çê bike.

Em çawa vê ferasetê bişiknîn? Armanca ev nivîs ev e ku ev nîvîs ji bo şikandina vê ferasetê bibe kevirek. Ji bo avakirina ferasetê nû ye zanîn “zanîn hezwerî ye,  bextewar, gewre û azad dike” bibe kevirek. Her dem û cî de em bibêjin zanîn hezwerî ye, bextewar, gewre û azad dike.

Ku di civaka me de ferasetê zanînê hezwerî,  bextewarî şadwerî, gewrebûn û azadî bibuna, civakê me civakek çawa bibûna?

*Ev nivîs berî di malpera Nuhev de hatibû weşandin.

Di Resmên Rojbîn Ekîncîyê De Bajarîbûna Kurdan

 

Têkilîya me kurdan bi bajar ra dişibe têkilîya masîyan û bi jîyana bêjahî ra. Ji bo masîyan bêjahî çi be ji bo kurdan jî bajar ew e.  Hemû problemên kurdan bi bajarîbûnê re têkildar in. Bajar ji her alîyan ve ji bo me pêvçûn, şer, krîz, şok  û travma ne. Dema ku em ji gundan tên bajêr, her tişt dikeve krîzê. Bo mînak ji ber ku li bajaran zimanek halê hazirê kurdî tunebû ji ber wê  em ewqas bi lez û bez asîmîle dibin, kesayetîya me, formên reftarîyên  me dikevin şok û krîzê. Di navbera me û bajarîbûnê de şerê man û nemanê heye. Bajar ji bo me tuneker, wendaker, helandinker e. Em şerê xwe yê herî mezin li dijî bajar didin ku em li dijî bajar têk neçin, wek kurd bimînîn. Em li bajaran nebin tirk, ereb, fars wek xwe kurd bimînin divê em çi bikin?  Em çawa dikarin xwe bajarî bikin?

Huner, realîteyê diafirîne. Romana kurdî, çîroka kurdî, şanoya kurdî, sînemaya kurdî, muzika kurdî em çiqas kirine bajarî? Di wê peywendê de ez li wan qadan dinêrim û wan problematize dikim. Di navbera dîrokên 01-23 Avrêl de li Amedê, li Atolyeya A4ê, bi nava “X-Zoomer” pêşangeha Rojbîn Ekinci hat vekirin.

Di gera pêşangeha X-Zoomer de cîyawazî û balkêşîyek min di berhemên  Rojbîn Ekîncîyê de ditîn ku bajarîbûna kurdan bû. Rojbîn Ekîncî di resmên xwe de krîza me ya bajarîbûnê çareser kirîye, em kirine bajarî. Di vê nivîsê de ez dê hewl bidim li ser vê xalê binivîsim.

Rojbîn Ekîncî çawa em kirine bajarî û krîza me ya bajarîbûnê çareser kirîye? Şêwazeke resen a hunermendîya Rojbîn Ekîncîyê heye. Di resmê wê de tradîsyonî di nav modernîteyê de wenda nebûye neçûye, tradîsyon ji nû ve hilberandîye û senteza modern û tradîsyonî çêkirîye. Wê di resimên xwe de, di nav modernîzm û teknolojî yanî bajaran de tradîsyon, bîra kolektîf û kultûra kurdan ji nû ve hildibere û zindî dike.

Di tabloyên Rojbîn Ekîncîyê de em dibînin ku bi rengên xwe, wek kurd em bajarîbûnê; mînak di resiman de bi cil û bergên netewî yên kurdî û bi rengên jîyana xwe ya rojane bûne bajarî, li hemberê kolonyalîzm, teknolojî û modernîzm em têk neçûn û em serketin. Di nav modernîzm, teknolojîyê de, di bajaran de ti krîz û şokên me tune ne, wek ontolojîk em qet ji xwe şerm nakin, em bixwe bawer in, ji xwe hez dikin, ji xwe razî ne, serbilind in û keyfxweş in.

Kolonyalîzm, mekanîzmayek wilo ava dike ku kolonîzebûyî ji her tiştê xwe fedî û şerm, nefret dike. Sînema û rêzefîlmên tirkan ji bo ku em ji cilên xwe fedî bikin  gelek xebetîne û ji bo wê yekê gelek temsîl û îmaj çêkirine. Di resimên Rojbîn Ekîncîyê de em şikandina wê temsîlê û îmajê dibînîn. Em ji cil û bergên xwe fedî nakin, bi lixwekirina wan em serbilind in û bi xwe bawer in.

Di karên hunermendên hevçerx ên kurd de wek mînak di yê Şener Ozmen, Cengîz Tekin, Şefiq Ozcan û M. Alî Boran de mîzah û îronî gelek serdest e. Di resimên Rojbîn Ekîncîyê de jî wek vegotin mîzah û îronî  domînat e lê cîyawazîya tabloyên wê hene: Em kurd wek karekterîstîk li gundan gelek şadwer, hezwer, keyfxweş,  keyifçî, laqirdîker, yerîker,  mîzahhez û îronîhez û  xemrevîn in lê em li bajaran vê karekterîstîkîya xwe wenda dikin û kolonyalîzm û bajar me dike reşbîn, melankolîk, bohemîk, pesimîst. Di tabloyên wê de em dibînin ku melankolî, bohemî, reşbînîya bajaran têk birîye, keyfxweşî, hezwerî, şadwerî, mîzahhezî û îronîhezîya me ya gund li me vegerîyaye.

Bi kurt û kurmancî tabloyên Rojbîn Ekîncîyê ji gelek alîyan ve katarsîstîk in, hêja ye ku mirov li diwêrên malê xwe, kargehên xwe  bialaqine...

*Ev nîvîs berî di malpera Nuhev de hatibû weşandin.