Çend Notê Şaheserêk Milan Kunderayî

                                         

Reya verîn wextê lîsansê de min hewa verîn Milan Kundera wendibi. Ez xelet nêbo  romanê ey yo verîn mi Varoluşun Dayanılmaz Hafifiliği wendibi. O wextî seba ke mi teknîkên romannuştoxîya Kundera nêzananî mi roman baş fehm nêkerdibi ez nişebo dekewo dinyayê berhemî la ancî zî roman ez mest kerdibo.  Dima ra mi romanê ey yo Kimlik, Yavaşlık û bi kurmancî Nezanîn wendibi, mi yewna romanê ey wendbi nêno mi vîrî. Goreyê mi her romanê Kunderayî şaheserêko bêhempa yo.

Çend roj verî mi Varoluşun Dayanılmaz Hafifliği reyna wendi. No wendişê de hem mi roman hîna zaf baş fehm kerdî hem zî ez bi xorînî dekewto dinyayê romanî. No nuşte, notanê no wendişî ra pê yeno.

Milan Kundera, berhemanê fikrî, felsefîk nusêno. Wendox bi berhemanê ey dekewno raywanîyêka fikrî û cipersyarkerî yî. Berhemê ey zaf sade yî la sey denklemanê matematîkî zî gelemşe û komplîke yî, nayê ra zaf zor, dej, rincanî danî wendoxî. 

Mekanê romanê ey, hiş, aqilê  karekteran o. Yew sanîyeye fikrîyayişê merdim de mersela, fikrîyayişê çend sanîyeyê karekterêk de çinayî esto? Seka wazêno cewabê na persî bido ma. O wazêno dinyayê hîş, binhîş, hewn, rojhewn,teberhîş, fikrîyayiş, xeyalkerdiş  binawno ma.

Wendişê romanî nawnêno kî ke Kundera  ser her detayê romanê xo de bi tîtîzî bi rojan xebetîyayo. Seka  ne cumleyêk ne zî çekuyêk z bêluzimî romanê de çîn a.

Kundera, romanê xo konteksta têgehan,mefhuman  de nusêno, romanê xo ser o têgahan ra awan keno. Mersela romanê Varoluşun Dayanılmaz Hafifliği de romanê xo ser o  “siviktî”, “giranî”, “ruh”, “beden” ra awan keno.

Kundera, vîstna verî mi va o  romanê xo têgehan ser o awan keno la mîyanê têgehan de pêardiş û mûnitişêk virazêno; mîyanê înan cîpersyarkerdişan, analîzan keno, têkildarîyan  û detayan de sirdarîya estbîyayiş eşkera keno ke  fekê kî akerde verdêno, kî mest û efsûndar keno.

Fokusê roman Texamulnêkerdişê Siviktîya Estbîyayişê de yew, dinyayê însanê modern, têkilîya însananê modern esta. Kundera mîyanê dinyayê modern de hişê, binhîş, teberhîş, hewn, arzûyanê ferdî nawnêno ma. Eşq, zayendî, beden, ruh, siviktî, giranî problematîze keno. No romanî de Kundera, eşq û zayendî yewbînî ra cîya keno, merdim şino gelek kesan dir seks bikero la teyna şino eşiqêk kesêk bibo.  Dîyîn, sey Prag, Paris, Cenevre, Amerika ma cuya bajaran esta û koçberî no bajaran de cîpersyar keno. Hîrîyîn, welatêk, dewletêk de komînîst de ciwîyayiş senîn o? Seka Kundera waşto, no romanê xo de cewabê na persî bido. Wehşet û serobinkerîya rejîmê komînizm eşkera keno. Çar, homosantirizm rexne keno û dinyayêka post-humanizm pêşkeş ma keno. Pancîne zî, seba  heto tewr giring no yo ke, kich senî bîyo kimyaya estbîyayiş û estbîyayiş xo senî ser o kich ra awan keno banderê ma keno.

Romanê de peywenda  karekterê cenîyan de têkilîya cenî bi bedenê aye dir yeno  problematîzekerdiş, no têkilîya pêrodayişkî û krîzkî nawnêno ma. Labêla karekterê camerdanê romanî de qe têkilîya înan bi bedenê înan dir nêno problematîzekerdiş.  Mersela karektero sekereyê romanî  Thomas o, qe têkilîya Thomas bi bedenê ey dir nêna kendiş, seka qe problemêk, pêrodayişêk Thomas bi bedenê ey dir çîn o. Oyî emrê xo de nêzdî 250 cenî dir seks kerdo, la qe nêdekewto sendroma pesayîşî bedenê ey ey rê îxrenc nêno, bêîqtîdarî nêciwîyêno… Hetobin ra zî Thomas semeda ke cuya xo de 250 cenî dir seks kerdo, bi na pratîkê xo gelek êrîşkarê wendoxê keno, seka wendoxê bivaco “ez ciwîyayo ti nêciwîyayî”  Merdim şiyêno sey kêmasî û qelsî no di hetan ra Kundera rexne bikero, romanê ey sey  zayendperestê komelî pênase bikero.

Her berhemê Milan Kundera, wendişêko xorînêr û herayanêr heq keno. Çimkî romanê ey de seba dinya, ciwîyayiş,însan, xoza, gerdun, heywanan, nebatan û  çîymîyî  fikirî, hîsî, malzemeyo îdeal  esto. Nayê ra gere ma nuştoxîya ey ra mirda xo sûd bigirî.

*No nuşte verîcû keyepelê Nuhev de amebi weşanayiş.

Werekna Murad Canşadî Hîna Zaf Binuştenî!

                                

Edebîyata kurdî de munaqeşeyê problema qalîte û zaf  yan zî tunêk nuştiş esta!... Tonî vonî, nuştox çi hende zaf binuso, qalîteya berhemanê ey ê hende kewno, tonî zî vonî nuştox çiqas tunêk binuso, qalîteya berhemanê ey ê hende berz û geş beno. Labêla ez sey her dîyan zî nêfikrîyeno, qalîteya berhemanê nuştoxêk goreyê zaf yan zî tunêk nuştiş nîyî  goreyê  sermîyanê; background, kapasite, potansîyelê ey dîyar beno. Qewetê ey çi hende ra vejeno çi hende ra nevejêno. Eka nuştoxek wayîrê potansîyel û kapasiteya pîl o, qewetê ey esto ke hîna zaf binuso, o wext gay ke hîna zaf binuso labêla eka kapasite ey çîn a o wext zî gay kewa taye binuso. O ke muhîm o nuştox hemvera kapasiteya xo de çiqas objektîf û hayîdar o. Tonî nuştox  estî mersela des berhemî nuştî la her berhemê înan ya ê verînan ra xirabêr yan zî tekrarê înan o labêla qe hemvera xo de objektîfî nîyî ke  tim ha eynî awe de asnawî kenî.  Tayê nuştox sermîyanê înanê zaf dewlemend a labêla seka ke hayîya înan sermîyanê înan ra çîn a, yan zî rîdî qelbî, sistî, tembelî, bêmotîvasyonî ra  sermîyanê înan  nêbena da-des, da-vîst berhemî, aye  xo dir benî mezelî.

Edebîyata kurdî de çend nuştox estî, seba ke zaf nênuşto, seba înan kî xwezîya xo  anî, kî vanî, “werekna hîna zaf binuştêne”  Nînan  ra yew zî Murad Canşad o. Şert û mercê ke Murad Canşadî ha têde yo, wa hetêk de bî,  kî ke Murad Canşadî wanenî kî xo de vanî, “ werekna ey hînî zaf binuştênî:Werekna ey  teyna nîyî hîrê kitabanê hîkayeyan ey da-vîst roman binuştênî.”Tewr verî kitabê hîkayeyan ê Murad Canşadî Xafilbela (2008), dima ra Hesê Mişî(2013),  tewr peyîn zî Waştî(2015)  amê weşanayiş.  Serra 2018 de zî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî kurmancî ra açarnabi kirdîyî. Verîcû mi mi Xafilbela û Hesê Mişî wendibî, bi zanayiş mi nêwaştî, newe ke Waştî weşanîyaya cade o wext ey biwano û kor bikero.  Xora kurdî de  wendoxê başî bê nuştox î.

Kitabê Waştî ra nat ,heft serrî yo ke  qe berhemêk ey nêno weşanayiş. Heft serrî yo ke ma wendoxan qelema xo ra mehrum verdano. Beno ke ey gelek berhemî nuştî la rîdî konjektorê hepîsxaneyî ra nêşêno înan biweşeno û çap bikero.  Tersa mi ya gird û qesebato mino  giran o yo ke  mala  ey bînra nuştişî ra fek ver ra nêdayo!...

Weşanayişê heft serrî ya Waştî ra dima mi o rojêke germê hamnanê Amedî de wendî.  Gelek hetan ra erjîyêno û erja yo ke merdim ser o Murad Canşadî de binuso. Nayê ra no nuşte de ez hewl bido ser o kitabê Waştî de fikir û hîsanê xo binuso. Waştî de des û hîrê hebe hîkayeyî estî. Her hîkayeyê ey bi teyna serê xo erja ya ke, kî ser o bifikirî, bido têverro, qal bikerî û binusî çimkî:

Yewîn, her hîkayeyê ey de zaf hetan ra seba wendişanê tewir bi tewiran malzeme esto; Hetê sosyolojîya komela ma ra , tîpê komelîyê ma ra, problema yê sosyolojîk, psîkanalîz ra...

Kî şîyênî hîkayeyê Sanika Biza Sîsê û fîlma Das Experimet(2001) bidî têvêro wendişêk bikerî; rîsteyêka şaîr Şukrî Erbaş esta: “ Çîyo ke ma nêşênî şekil bidernî, ma şekilê ci gênî.” Na hîkayeyê de zî proplematîkêka felsefîka xorîn esta. Riste Hetê dîyakletîka efendî û kole, serdest û bindestî de şîyênî ser o na hîkayeyê de wendişêk bikerî.  Na hîkaye zaf manêna rewşa ma yê kurdkîcuyoyoxanî  û kurdkîcuyoyoxanî, ê kurdan û tirkanî,  gelo kamî bibo sey êbînanî?

Hîkayeya Hesappersayîş de teswirkerdişê bajarê Îstanbulî, cuya rojane ya unîversîte, sosyolojî û psîkolojî, otomatîkbîyayiş û xotekrarkerdişê, trajîkomîkê rewşa çepê tirkan esto.  Ziwanê ma ke amê bajarî fetîsyêno, xeneqîno çimkî habîtatê ziwan ma bajar nîyî dewî yo, bajarê ziwanê ma çîn o. Murad Çanşadî bi na hîkayeya xo seba viraştişê ziwanê bajarî qatkiyêk kerdo.

Îtîraz hîkayeyêka yew rîpelîn a la kî şîyênî  ser o aye de wendişêko femînst,  pederşahî, qodê kulturî û komelî bikerî.

Hîkayeyê Alo Çar de nuştoxî vîrmendişê xo yê domantî ra bi teknîka kolajî kerdî hîkayeyê. Hetê tîpolojîyêka komelê, sosyolojîya komelê, pabesteyê herra xo ra kî şîyênî ser o wendişan bikerî.

Hîkayeyê Waştî de bi jîranê henekkerdişê keynekêka naşî wanênî, wendişê aye kî dano hiwî ro. Hetê arzû û xeyalan, waştiş û rindîya kî şîyênî no hîkayeyê ser o wendiş bikerî.

Diyîn, estetîkîya hîkayenuştoxîya Murad Canşad zaf berz û geş a. Kî her hîkayeyê ey de hem hetê teknîk hem hetê muhtewa hem zî hetê ziwan û  karekteran ra   estetîk vênênî.

Hîrêyîne, hetê zewqa edebî ra hîkayeyê ey zaf dewlemend î. Wendişê her hîkayeyê zewqê edebî yo biqalîte esto. Nayê  kî wendişê kirdî ra serdin nêkeno û zewqa wendişa bi kirdî  her gurêr û berzêr keno. Ez wendişê ey mird ra nêbîno, ez bêrîya wendişê ey keno.

Çarîne, hetê ziwan ra ziwanê ey dewlemend, ruhkurd; senteksa kurdî domînant a, hema hema qe boya tirkî nêna. Ziwanê xo bi herêma xo sînordar û teng nêkerdo, ziwanê xo goreyê her mintîqaye kirdkî heray û zengîn kerdo.  Girîngî û giranî zaf dayo ziwan ser o çeku bi çeku, cumle bi cumle, pragraf bi pragraf bi tîtîzî ser o hîkayeyanê xo de xebetîyayo. Nayê ra her cumleyê ey bi tehma ziwanê ma ha dekerdeya.

Pancîne,  sey mersela, ciwîyayişêk zafanê malzemeyo hazir bikarneno, nêkeno hîkayeyê xo, eka bikarbêro zî estetîze keno û newe ra afirnêno û bi vatoxîya bîn saz keno.

Şeşîne, tewiranê teknîkê vatoxîya edebîyatê bi westatî bikarano sey fotografîk, monolog, meteforîk, kolajî… Mersela hîkayeyê Weşîya Şewe bi teknîka monolog, hîkayeyê Îtîraz bi teknîke fotografîk, hîkayeyê Alo Çar bi teknîkê kolajî, hîkayeyê Sanika Biza Sîse bi teknîkê metaforîk nuşta.  

Heftîne, wendişê hîkayeyanê ey ra dima bandor û têsîra înan seka  çîyêko bi  mezg û ruhê kî ra zeleqîyêno, kî nişênî bêrî xo, kî cayê xo teht benî. Wendişê hîkayeyanê ey de sey darba giran, darba mergî gamêk esta, kî resayî a gamî kî serobîn benî.

Heştîne, foksîyona tewr verîn a hîkayeyanê ey, rexneker o, hewl dano wendox bido fikrîyayiş û resmo xişn bi rexnekerî bido wendox nawitiş. Hîsanê wendoxî ra zaf aqilê wendoxî rê nusêno. Romantîze û îdealîzekerdişê sernêkewtiş, binkewtiş, têkşîyayişê ferdî û komelkî, netewî ra dûrî yo, bi rexnekerî û realîst nêzdîya meleseleyan beno. Mersela hîkayeyê Hesabpersayîş de no hetanê xo nawnêno wendoxî.

Newîne, hîkayeyanê ey de mîzah û îronî cayêko û rolêke girîng û domînat gênî. Hîkayeyanê xo de mîzah û îronî bê qusir bikarano.

Murad Canşadî seba ziwan û edebîyatê ma şensêko bêhempa yo. Bi hêvî û arzûya ke xwezî û werekîya ma ya ke derheqê Murad Canşadî de bibo raştî. Heme şert û mercan, bêîmkanîyan û çînbîyayişê ra  ma qelemê ey ra da-vîstî kitabanê romanan, hîkayeyan do  biwanî!...

Esrarê Deyîr: Gelo Vengo ke Şîyênî Her Çîyî Bikero Mûzîk Fek Mûzîk Ra Ver Ra Dayo?

      Verîcû zî muzîkê kirdan de wayîrê kalîte û cewherî Koma Vengê Sodirî û Koma Zazvajê estîbi. Her di komî zî emirderg nêbîyî, albûmê xo yê verîn ra dima sey grubî muzîkî ra fek ver rada. Koma Vengê Sodîrî ra sey hunermendî  Mehmet Akbaş, Ayfer Duzdaşî , Koma Zazvajî ra zî Rodî vejîyaya. Mehmet Akbaş û Ayfer Duzdaş  sey şexsî ha dewamê muzîk kenî la ez vano qey Rodî albûmê xo yê ferdkîyê verîn ra dima  bînra fek muzîk ra ver ra dayo. Kilmane ez teyna wazêno behsa kalite û cewherê Koma Zazvajî bikero: Serranê xo yê lîse de çend rey mi albûmê Koma Zazvajê Qerîn goştarî kerdbî, rîdî nêzanayişê û aşnanêbîyayişê tarzê înanî ra albûmî înan o wextî  zaf weş mi ya nêşîbi. Naskerdişê û goştarîkerdişê mi yê tarzanê muzîk sey blues û caz ra dima serrêk ra verî ez ke înternetî de geyrano albûmê înanî,  teyna Youtube de ez raştê çend deyîranê înan amêyo, mi ferq kerdî tarzê ke o wext weş mi ya nêşîbî jazz û blues bî. Goreyê zanayişê xo yê nikayîn ez şîyêno bivajo; eka Koma Zazvajî dewamê muzîkê bikerdênî ewro muzîka kirdkî yewna tewir û merheleyêk zaf baş de bibîyanî, ê zî sey grubî mîyanê muzîkê ma de bibîyanî  ekol û tradîsyonêk. Çimkî teyna goştarîkerdişê çend deyîranê Koma Zazvajî, xo nawnêno kê ke înan gelek bi resen û serkewte bi tarzanê jazz û bluesî ziwanê ma de muzîk îcra kerdo. La çi heyfo ke dewamê estbîyayişê muzîkê  xo nêerdî!..

 

      Ewro zî seba yewna grubê wayîr cewhere û kaliteyê muzîkê kirdkî: Esrarê Deyîr zî vanî," fek muzîk ra ver ra dayo." Sifteyîn albûmê Esrarê Deyîr, Lêlawe aşma Sibatê 2013ê de vejîya. Tede des hebî deyîr estî. Çend aşme ra pey şeş serrî ya albûmê sifteyînê înan debeno.  Şeş serrî yo ke çend vîdeoyanê amatorkî ra vêşêrî vîdeoyêka newaya profesyonelî Youtube de barnêkerda. Albûmê înanê newî ra zî qet xeberêk çîn a. Ez nêzano no vatiş çiqas raşt o labêla eka raşt a Esrarê Deyîrî muzîk caverdayo: Gelo senî bandora muzîka kirdkî bikero, çi netîceyan bivejo orte, o çi vîn bikero, ey de çi kêm bibo, çi zirarê  bigino ey ro?

     

      Peywendîya muzîka kirdkî de erjatî û giringîya muzîka Esrarê Deyîrî çîyî?

   

    Zafanê muzîkjenê profosyenelî ke vanî, "ma ha bi kirdkî muzîk kenî" albûmanê înan de xêncî çend deyîranê kirdkî ê bînî bi tirkî benî. Mesela MetînKemal Kahraman kirmanckî ra zêde bi tirkî kilam vatî. Ehmed Aslanî albûmê xo yê peyên Badula Aurasi de teyna ca dayo şeş kilamanê kirmanckî û Ze Tîjê albûmê xo yê Ur de ca dayo çar kilamanê kirmanckî yî. No hawa hunermand kê şîyênî çiqas sey muzîkjenê kird pênase bikerî. Muqaşekerdişê na persî ma na nuştê de bide kinarêk. Hem zî na dîyarde no hawa muzîkjenan de pêrodayiş û krîzê dabeşîya ezatî(benlik bölünmesi)  virazêna.  Muzîkê kirdkî de muzîkjenê ke safî bi kirdkî muzîk kenî hûmareyê înan, engiştanê di destanê nêvirênî: Grubê Esrarê Deyîr zî înan ra yo.

 

     Muzîka kirdkî yê modern çewrês serrî yo.Goreyê muzîka netewanê bînan zaf apeyde mende yo hem zî  hetê kalîte ra muzîka kirdkî qonaxêk başî de nêbî û nîyo zî. Esrarê Deyîr bi albûmê xo yê sifteyînê  hem muzîka kirdkî aver berdî hem zî kalîteyê ey zaf berz kerdî. Muzîka kirdkî de bîyî muzîkjenanê tew başan ra yewî. Eka Esrarê Deyîr fek muzîk ra ver ra dayo berzbîyayişê muzîkê kirdkî nimz bibo, averşîyayişê ey apey şîro.

 

      Solîstê Esrarê Deyîrî Adem Karakoç o.  Yew vengê Ademî Karakoçî esto bi no vengî her çî şîyêno bibo deyîr û kilam î. Adem Karakoç bi vengê xo şîyêno nêngan zî bikero muzîkî.  Kê şîyênî bivajî ke Adem Karakoçî de dehatîya muzîk esta. Malmîsanij şiîrêke xo de vano" Zanayişo ke ez zana leyro,/mayan kemî ardî enasar lajî./ Mayan kemî ardî." Werekna Adem Karakoç, serranê ke mayan kemî lajî erdî dinya înan ra yew bibîyanî; Adem Karakoç lajî ke mayan se serrîyan de yewî anî dinya, înan ra yew o. Semeda yewna Ademî Karakoçî ganî ma yewna se serrî bipawî. 

 

       Zafanê muzîkjenê ke bi kirdkî muzîk kenî. Ne edebîyata kirdkî zanî ne zî ciwayayişê înan bi kirdkî yo. Ez rojnameyê Newepelî ra zano ke bi edebîyata kirdkî ra têkildar û taqipker o, çimkî mi çend nuşteyê û şiîrê ey Newepelî de wendîbi.Ez rind nêzano ke ciwîyayişê Adem Karakoçî bi kirdkî yo nîyî nîyo, xora Adem Karakoç Awrupa de ha surgun de ciwîyêno, seba ke bi ziwanê xo biciwîyo şert û mercî ê hende zaf zî mûsasît nîyî. Labela vateyê deyîranê Esrarê Deyîr nawnêno ma ke, vateyê deyîranî zafanê Adem Karakoç nuştî, eka Adem Karakoçî bi edebîyata kirdkî ra têkildar nêbîyanî û ciwîyayişê bi kirdkî nêbîyanî nêşênî ê hende rind û baş vateyê deyîran binûso .

   

     Vateyê deyîranê Esrarê Deyîrî, vîrê ma yo koleftîfê û ferdkî û çekuyanî, îdyomî ziwanê ma  ganî kenî. Hetê bikarerdişê û edebî ra kirdkî zaf aver berda. Qet senteksa boya ziwanê deyîra înan nêna. Mersela deyîra "Tew Tew Nazikê" de bi ziwanêko edebî cuya ma ya dewî ano ma vîrê; ma senî zerrî hes kerdo û senî hesûdî kerda:  " dew mîyon ra megeyrî ti nefes bena/ ez weran beno sew ti çîn ba/... "Ona waryay megeyrî gozêk asêna/serê mi kono bela, sew yewî biono tira."

 

    Esrarê Deyîrî muzîkêko bikalite, estetîk û ruhkurd îcra kenî. Muzîka înan melodî, rîtîmî, tinî, hîsî û vengî kurdkî ra pê yeno. Muzîkê înan  înan şiîrkî, mîstîk, zengîn û xorîn o. Mersela deyîrê " Xo ra Viyartiş" û  "Payîze de Zerrzîzey" kê mest kenî. Goştare, ruhê xo, teynatîya xo de, eşqê xo de dest bi raywanî keno. Deyîra "Lome" de dej, trajedîya bêwelatî û azadîya welatî zaf xorîn ra dana kê hîskerdiş :" Cayê mi çîn o, ezê şîro komca, sînê xo mi rê bike welat" Homay merra kes bêwelat nêverdo, dermanê bêwelatî çîn o."," Hatono welatê mi azad nêbo, rîyê mi de ti howê nêveyna."

 

   Muzîka kirdkî mîyanê xo beno sey ê sunnîyan û qizilbaşan beno di kategorî.  Esrarê Deyîr bi muzîkê xo  senteza muzîka ê sûnnîyan û qizilbaşê kirdanî viraşta.  Mersela tewr zaf zî  na sentezî deyîra "Hazir û Nazir ê Kamî ya" de pê amêya û xo nawnêna.  Xêncî Esrarê Deyîr hama çewî nêşêyo senteza înan pê bêro.

  

   Muzîkê Esrarê Deyîrê de tarzê etnîkî, efsunî-sofî,caz û dengbêjî giran o. Her goştarîkerdiş înan yewna tehma hunerî dano kê, goştaranê xo zewqê hunerî de helnênî. Kilamê Esrarê Deyîrî yewbînan ra xiramalî û qet muzîkê înan zî kihên nêbeno.

    

   Gelo biraştî Esrarê Deyîr muzîkî caverdayo? Ez nêzano çiqas raşt o ke Esrarê Deyîr muzîkê ra fek ver ra dayo nîyî fek ver ra nêdayo la eka raşt a fek ver ra dayo sey yewî goştaranê înan ez zaf xo ver ro bikewo... Xora ez ez qet nêwazêno bawer bikero ke Esrarê Deyîr fek muzîk ra ver ra dayo.  Eka raşt o ke Esrarê Deyîr muzîk caverdayo hem muzîkê kirdkî hem zî muzîka kurdkî roşinîya tîrêjêko xo yê geşê tînja xo vîn kerdo, ameyendeyê muzîka ma hîna zaf tarî û zulamat bibo.

   

     Esrarê Deyîr bi cewher û potansîyela xo şîyêno muzîka kurdkî de bibo ekolêk û tradîsyonêk, sey Grubê Kamkaran…   // Mêrdîn-2019

2022 de Albûmê Kirdkî-Zazakî

 

Serranê di hezaran ra dima, encamê wertevejîyayişê û  vîlabîyayişê înternetî de dinya de sey qada ferdî, kamuyî, qada dîjîtalî vejîyayî werte.  plakê kerra,  plakê LP(Long-Play), plakê 45’ane, kasetî-bandî, CD ra dima, qada dîjîtalî de muzîkê de zî bedelnayîş û vurnayişê pill virazîyayî. Sazkerdişê platformê medyaya sosyalî ya You Tube, dinyayê muzîkê de bedelnayişê radikalî viraşt û ha virazêna.

Çend serrayanê peyînan de cîhana muzîkê de di bedelnayiş zaf kewnî mi çimî. Yew, albûmî sey CD nîyî teyna sey dîjîtalî ser o You Tube û platformê dîjîtalê bînê de yenî weşanayiş. Labêla tonî muzîkjen semeda ke albûmê înan sey madî xatira bimanî albûmê xo teyna da-sed heban sey CD weşanênî.  Dîyîn zî, albûmî hîna zaf nênî viraştiş, muzîkjenî hîna zaf, serrî de yew, di tekêk-single vejênî.

Dema ke ma ewnîyanî cîhana muzîkê kirmanckî ra ma no di bedelnayişan vênênî. Muzîkjenê kirmancî albûman ra hîna zaf verê xo danî singlanî. La ancî zî serra 2022 de bi kirmanckî new albûmî vejîyayî.  

Mîyanê new albûman de  ayî ke safî bi kirdkî mi nêhûmarîtî hîrê, çar heb î, ê bînan de  yew, di, deyîrê kirdaskî, tirkî yan zî armenkî tê de estî.  Seba wayîrê no albûman kirmancî, nameyê albûmanê înan kirmanckî yo, zafanê deyîrê albûman înan bi kirmanckî yo nayê ra mi albûmê înan sey albûmê kirmanckî pênase kerdo.

Goreyê rêza alfabetîk albûmê kirmanckî yê serra 2022î ney î:

1. Abidin Biter. Abidin Biter, Hal Sêbêno, İber Produksiyon.

Abidin Biter, albûmanê xo yê verînan de tek û tûk bibo zî cadanî kilamanê kirmanckî. Xeylî serran ra dima  Abidin Biter bi albûmêk agêra ziwanê xo. Ma hêvî bikerî ke agêrayişê ey, sey meymantî nêbo, her daîmî bibo. Abidin Biter,bi kirmanckî seka vengê xo dîyo. Albûma Hal Sêbêno de hîrês kilamî estî. Keyfê mi albûmê Hal Sêbêno ra zaf amê, mi zaf tira hes kerdî.  Bi goşdarîkerdişê Hal Sêbêno ez dest  bi raywanîya ver bi raverdeyê şarê ma keno… Hal Sêbêno bîyo gulbangê ziwanê kulê ma, melodîyê dejê ma, tiniyê bîrînê ma.

 

2. Ali Doğan Gönültaş, Gexî,Kiği,Keghi, Kanala Xo ya Şexsî ya You Tube.

Sey solîstê albûmê Yanlışımız Var! (2015) û Ur (2019) Grubê Zê Tîje ra dima Ali Doğan Gönültaş, albûmê xo yê şexsî yo verîn bi nameyê  Gexî,Kiği,Keghi, vetî. Albûmî deyîranê gelêrîyê kirmanckî, kirdasî, ermenkî,tirkî ra pê yeno. Hem hetê newera şîrovekerdiş hem hetê muzîkalîte hem hetê ensturmentalî ra albûmêko zaf biqalîte û resen o. Hetobîn ra zî giringîya no albûm na ke, kilamê merdeyî;amêyî vîrrakerdiş, newe ra ganî û zergûn kerdî û vîro ma yo kolektîf newe ra afirnayo. Mîyanê new albûman de tewr zaf goşdarîkerdişê no albûmî ra ez keyf, zewq gêno. Goşdarîkerdişê no albûmî merdim nişêno lez bi lez bipesno.

 

 

3. Ali İnanır, Rayîr, Rayîr, Kom Muzîk.

Albûmê Rayîr de yondas deyîr estî;  di heb kirdasî, di heb armenkî, ê bînî zî bi kirmanckî yî. Merkezê Rayîr de hetêk ra dejî, kulî, pawitiş, mayî, eşqa miradnêşa û nîmcetmendeya ferdî, hetobîn ra zî ma  şiktîyayiş û halê ewroyînê Kirmancîye, koçkerdiş, rîşa Efrîn, kiştişê û qetilkerdişê cenîyan esto. Vengê Alî İnanır, tenik, barî yo, sey tîrî dekewno ruhê kî. No vengî hetê muzîkalîte û ensturmantalan ra qels mendo, nêşêyo xo dewlemend û gulîstan bikero.

 

4.Bektaş Sariataş, Nor, Z Muzîk.

Nor, albumê tewr ewilînê Bektaş Sariataşî yo. Mi Norî zaf hes kerdî. Rojanê peyînan de albûmêko ez tewr zaf goştarî keno o yo. Bektaş Sariataşî Nor de  heqê taybetmendîyê muzîkê gelêrî û tradisyonîyê kirmanckî dayo û bi muzîkê modernî ra harmonîyêk serkewte viraşta. Mi mana “nor” nêzananî, “nor” yena mana “vengê zerî.  Biraştî zî ez ke albûmê Nor goştarî keno, ez raywanîya ver bi xorînî, tarîya xo keno.

 

5.Deza Amed, Ma Ferqli, Asrin Produksiyon.

Deza Amed albûmê xo yê verîn Welat Ma(2016) ra dima albûmê xo yê newe Ma Ferqli vetî.  Mîyanê new muzîkjenan de teyna kirdo şafî o yo. Deza Amed no albûmê xo de hewl dayo ke bi terz û mûzîkalîte û ensturmentalanê rojavayî  formê muzîkê ma yê gelêrî û tradîsyonî newera şîrove bikero û afirno.

 

6. Doğan Çelik, Kilamê Vayî, Kalan Muzik.

Doğan Çelîk albûmê xo yê verîn Zewt(2014), hêşt serran ra dima albumê xo dîyîn Kilamê Vayî vetî. Albûmê de hîrês kilamî estî. Sey albûmê Zewt, albûmê Kilamê Vayî zî biqalîte û xas o.  Ez herdî albûmanê ey ra zî zaf hes keno. Rewna ra yo ez ha albûmê ey yo newe pawêno.Çi Zewt çi Kilamê Vayî  aşmêk de çend rey xo danî mi goştarîkerdişî. Doğan Çelîk bê ke  resenî û safîya muzîkê gelêrî û tradîsyonî Dêrsimê deforme bikero, mîyanê muzîkê gelêrî û tradîsyonîya Dêrsim û muzîkê modernî de sentez û harmonîyek berz viraşto.

 

 

7.Erdoğan Emir, Bavok, Kalan Muzik.

Erdoğan albûmê xo Sad(2010) û Beref(2016) ra dima albûmê xo yê hîrîyîne  Bavok vetî.  Tê de des kilamî estî.  Zafanê kilamê Bavok gelêrî yî. Erdoğan Emir, hewl dayo ke kilamanê gelêrî newe ra şîrove bikero sey kilamanê Fadike, Dewe, Melem Ti Ya. Bavok de bi giranî Kula 38î, Dêrsim, qizilbaşî, kulturê ma yo ke vîro kolektîf ganî yo, esto. Albûmê Bavok, goreyê Sad û Beref, zaf apeyde mendo, qasî înan zewq û tehm nêda mi.  

 

8. Umut Gündüz, Bêwaxt, Kanala Şexsî ya You Tube.

Bêwaxt, albûmê tewr verîn ê Umut Gündüz o. Tê de çar kirmanckî yew zî kirdasî kilamî estî. Bêwaxt de Umut Gündüz hewl dayo ke formê gelêrî û tradîsyonî newe ra îcra bikero û biafirno. Goreyê mi serkewto zî.  Albûmê de kilamê Wuy Pepo û Fadîma zaf enerjîk î, keyfa mordem  geş û berz kenî.  

 

 

9.Yılmaz Çelik, Trijda, Kalan Muzik.

Mîyanê muzîkjenanê Dêrsim de yew zî Yılmaz Çelîk o ke tewr zaf qedir û qiymet dano kirmanckî, barê kirmanckî kerdo xo paşta, bêwayîrîya kirmanckî ra wayîr vejîyêno.  Albûmê xo yê newe Trijda de yondas kilamî estî; hewt heb bi kirmanckî, çar heb zî bi tirkî yî. Fokusê Trijda de Dêrsim, kultur û bawerîya qizilbaşî esto. Vengî, melodî, tinîyê muzîk û enturmentalanê gelêrî û tradîsyonîyê Dêrsim, zafanê yenî deformekerdiş labêla Yilmaz Çelîk   sey  awa Çemê Munzurî zaf resen, pak, xas îcra keno û afirnêno. Ma Trijda de zî no resenî, xasî û pakî dano ma ciwîyayiş.

                                                

                                           2022 de Kovargerîya Kirdkî-Zazakî

Serra 2022 de Kovara Vateyî û Piltaneyî bi rêk û pêk, kovara Şewçila çend serrîyan dima ra newe ra dest  bi dewamê weşanê xo kerdî, bi di hûmareyan, kovara Mezg bi hûmareyêk û Ma’Z Êst bi di hûmareyan havildarî û zêdakarîya kovargerîyê kirdkî kerdo. Serra 2022 de Kovara Ewroyî û Virî  qe gulbangêk nêda.

Serra 2022 de  xêncî no kovaran sey kovara Bar, Nûbihar, LEWerger, Destar, Psychology Kurdî,Dadistan,Folklora Me, Zarema… ca dayo kirdkî.

 

#Kovara Vate

Kovargerîya kirdkî de kovarê tewr emir derg û rêkûpekîno Vate yo, hîrê aşman de reyêk vejîyêno, serra 2022 de çar hûmareyî, tewr peyîn hûmara  74îne Vateyî vejîyayî.

 

#Kovara Piltan

Kovara Piltan serra 2022 de çar hûmareyî vejîyayî, tewr peyîn hûmara 13îne kewtî destê wendoxanê aye. Piltane, Bi îstîkrara dewamê weşanê xo kena.  Fokusê kovara de edebîyat, folklor û kultur esto.  Di problemê kovara piltanê estî; yew, zafane eynî kes nusênî, kovarî nuştoxanê neweyan nêafirnêna, diyîn zî hetê vîlakerdişê de kêmasîye kovarî estî. Ez Amedî de e hende gêrayo, ez nişêyo xo biresno aye.

 

#Kovara Şewçila

Kovara Şewçila, serra 2018 de weşanê xo, hûmara 16îne de edelnabî. Serra 2022 de newe ra dest bi weşanê xo kerdî, hûmareyê 17îne û 18îne vetî.

 

#Kovara Kovara Ma’Z Êst 

Serra 2018 de Ma’Z Êst, hûmareyê xo yê 6îne û 7îne vetî. Hetê bikarerdişê tewirê qaxidî ra kovara tewr bi zengîn a;  kovarî bi qaxidê kuşe yena çapkerdiş. Labêla, goreyê vênayişê mi, werekna berpirsyarê kovarî hetê îmla û gramerî ra giringî û cîdîyet bidanî raştnuştiş, redaktorî û edîtorî û dima ra zî vîlakerdişê kovarî de hîna baş organîzasyonî biviraştênî. Nayê ra keda kedkaranê kovarî zaf fonksîyonel nêbena.

 

#Kovara Mezg Psyche

Kovara Mezg Psyche hata nika di hûmarayî vejîyaye. Hûmareyê xo yê diyîn wisarê serra 2022 de vetî. Kovara psîkolojîya tewr verîn a kirdkî ya. Werekna hîna rêk û pêk bibo.

 

#Kovara Ewro

Kovara Ewro, hûmara xo yê tewr peyîn,  4îne, serra  2021 de veto. Serra 2022 de Ewro qe hûmareyêk xo yê newe nêvetî. Fokusa kovara Ewro  teorî û rexne esto.

 

#Kovara Vir

Kovara Virî,  hata hûmara xo ya  desin; hata serra 2020î, rêk û pêk dewamê weşanê xo kerdênî labêla hûmare 10îne ra dima  weşananê xo edelnayo. Vir, giranîya xo danî folklor û edebîyat.

*No nuşte verîcû malpera Nuhev de amebi weşanayiş. 

2022 de Lîsteya Kitabanê Kirdkî-Zazakî

                                  

Di hebe roman, şeş berhemê dînî, hîrês berhemê şîîrî, di heb ê estanikan, panc hebe ê hîkayeyan, hewt heb ê kitabê gedeyanî, çar heb ferhengî,  heft heb tezî, di hebe zî ê ziwanî, yew vîrmendî,  yew raporî,  yew xebata cîgêrayiş,  yew xebatêk kolektîf a zanistî,  yew folklorîk; yarî pêro pîya panças û hîrê kitabî serra 2022 de bi kirdkî-kirmanckî weşanîyayî.

Lîsteyê ma de bi des kitaban tewr zaf weşanxaneyê Peywend, dima ra zî  bi hêşt kitaban Nûbihar û bi heftan kitaban weşanxaneyê Tij kitabî weşanayî.

Hetê  afirnayişê edebî ra kirdkî apeyşîyayişêk gird esto. Çira? Serra 2022 de teyna romanêk bi kirdkî nusîyayo, romanêk zî açarnîyayo, panç kitabê hîkayeyan, hîrês hebe zî ê şîîrî weşanîyayî.

Herçiqas hetê afirnayişê edebî ra  kirdkî de apeyşîyayişêk bibo zî hetê xebatanê entelektuelî ra kirdkî de averşîyayişêk hêvîdar esto. Di nîşaneyê no averşîyayiş esto: Yew, hîrês hebe kitabî amêyî açarnayiş, înan ra yew roman o, yew xebatêka cîgêrayayiş, di Încîlî yew zî Quran  açarnîyayo, heft, hêşt hebe zî kitabî gedeyan amêyî açarnayiş. Di zî  weşanayişê çend xebatê akademîk o.

Kitabê “Zazakî û Zazayî Rêzexebatê Akademîkî” de yew, di qismê tirkî zî esto la mi ancî zî no kitabî daxilê lîste kerdî.

Mi “xopênasekerdişê kirdan” da kinarî, nayê ra bi kamcîn alfebe beno wa bibo, mi heme alfebeyî daxîlê lîste kerdî.

Îllayî lîste de kêmasî estî, eka no hetê ra malûmat şima esto, kerema xo ra ma rê binusî.

Bi waştiş û hêvî  ke serra 2023î her hetî bi kirdkî xebatê  zaf û pill bêrî kerdiş.

 

#Weşanxaneyê Avesta

George Orwell, Çewligê Heywanan(Açr:Sezgîn Firat), Roman, r.103.

 

#Weşanxaneyê Banga Heq

İbrahim Dağılma,Tefsirê Sureyanê Kılman, Dînî, r.152.

 

# Weşanxaneyê Dara

Mikaîl Aslan, Xayîs(Çapa Diyîn),Şîîr.

Mikaîl Aslan, Hayig, (Çapa Diyîn), Şîîr.

 

#Weşanxaneyê Enstîtûya Kurdî ya Amedî

 

Yeno mi vîrî, çend aşmî ra verî ez raştî xeberêk amê bo “Enstîtûya Kurdî ya Amedî, hîrê heb kitabê folklorîkê kirdkî weşanabi” mi ke no lîste hedre kerdênî, ez tageyrayo tanêgeyrayo ez raştî a xeberî nêamîyî.  Sey cêrnotî mi waştî no malûmat zî tîya de bibo. Eka averî de raştîya a xeberî bêro cakerdiş. Ma ê hîrê kitaban zî îlaweyê lîste bikerî.

 

# Weşanxaneyê Fam

Firat Adir, Jîyargî, Vîrmendî, r.82.

Zeki Zazai, Ma Esti,Şîîr? (Sey notî, no kitabî ra ez tam emîn nîyo ke key weşanîyayo, teyna  mi qapaxê ey dî, derheqê ey de qe sewbîna malûmat ez nişêyo bidest fîno.)

 

#Göç ve İnsani Yardım Vakfı

Sanikê Dapîre Min, Estanik.

Raporê Analîzî Yê Mintiqayanê Tirkîya Yê Ke Zazakî Qalî Bena de Xebitnayişê Ziwanî û Qandê Ameyoxî Vervînayişî, Rapor.

 

# Weşanxaneyê J&J

Zaza Cebelî, Dayika Şer,Şîîr.

Zaza Cebelî, Meseleyê Verênî û Estonekê, Estanik.

 

# Weşanxaneyê Hîvda

Seyîdxan Kurij, Elik û Fatik, Hîkaye.

Seyîdxan Kurij, Dejê Nimiteyî, Hîkaye.

Antoine de Saint-Exupery, Prenso Qij,(Açr: Seyîdxan Kurij),Kitabê Gedeyanî.

 

# Weşanxaneyê Nûbihar

Mela Muhemmed ‘Elî Hûnî,Poncas Pêxembero Mu‘ellîm,Şîîrî.

Şaban Şenateş,Ferhengê Zazakî (Dimilî, Kirmancî, Kirdî, Turkçe Açiklamali), Ferheng.

Liane Schneider, Dilşa banderê ramitişê bîsîklete bena, Wêne: Eva Wanzel- Burger( Açr: Bîlal Zîlan, Murat Başaran), Kitabê Gedeyanî.

Liane Schneider, Dilşa dest bi mekteb kena, Wêne: Eva Wanzel- Burger (Açr: Bîlal Zîlan, Murat Başaran),Kitabê Gedeyanî.

Liane Schneider, Dilşa futbol kay kena, Wêne: Eva Wanzel- Burger,(Açr: Bîlal Zîlan, Murat Başaran),Kitabê Gedeyanî.

Liane Schneider, Dilşa nêweşxane de ya, Wêne: Eva Wanzel- Burger,(Açr: Bîlal Zîlan, Murat Başaran), Kitabê Gedeyanî.

Liane Schneider, Dilşa şona baxçeyê heywanan, Wêne: Eva Wanzel- Burger, (Açr: Bîlal Zîlan, Murat Başaran) Kitabê Gedeyanî.

Liane Schneider, Dilşa vîndî bena, Wêne: Eva Wanzel- Burger,(Açr: Bîlal Zîlan, Murat Başaran) Kitabê Gedeyanî.

 

# Weşanxaneyê Morî

Ridwan Polat, WÊNEFERHENG (Ferhenga Biwêne),( Açr: Ugur Sermîyan),Ferhengî

 

# Weşanxaneyê Pervane

Ali Kaya, Tarixé Dersimi, Pervane, Cîgêrayiş r.978.

 

# Weşanxaneyê Peywend

Îrfan  Akdag, Remayîş, Peywend, Roman, r.231.

Newzat Valêrî, Pîya,Şîîrî.

Ahmet Kirkan, Zazakî de Kar, Tez r.321.

Îhsan TEKTAŞ, Mintiqaya Licê ra Diwês Sanikî û Versîyonê Înan, Tez.

Kollektîf a Akademiyê, Zazakî û Zazayî Rêzexebatê Akademîkî, Zanist.

Nevzat Anuk, Behsê tirkkerdişê kurdan de merkezêk: enstîtuya cigêrayîşî yê kulturê tirkan, Tez.

Newzad Valêrî, Xerîb û Nasîb - Çewlîg ra Çewres Sanikî, Tez.

Mehmet Yergin, Mewlidê mela ehmedê xasî -  “mewlidu'n-nebiyyil-qureyşiyyî”, Tez.

Pervin Septioğlu, Sanikê mintiqaya guevdereyî, Tez.

Yaşar Baluken, Hetê Gramerî ra Fekê Çewlîgî,Tez.

 

# Weşanxaneyê Ronya

Resul Yıldırım(Deyndar Nuştox),Sekaret, Şîîr, r.114.

 

# Weşanxaneyê Roşna

Roşan Lezgîn, Ferhengê Termanê Edebî, Ferheng, r.128.

Roşan Lezgîni, Mealê Kirdî, Quran, Dînî.

 

# Weşanxaneyê Sancı

Fatma Rosine Zülal, Hekata Aşira Demenu, Hîkaye r.232.

Xal Çelker, Helme Huyaiş(Yaraniya/Leqi), Folklor, r.408.

 

 

# Weşanxaneyê Tij

Hawar Tornêcengi, Qesê Pilunê Dêrsimi u Vatey,  500, Ferhengî.

Barış Akay, Dımkundêz, 280,Hîkaye.

Ali Gültekin, Vergê Khurêşi,134,Hîkaye.

Qemera Bariye, Uza Mendi, 80,Şîîr.

Sait Çiya,Sayiru Bikisê, 118,Şîîr.

Haydar Doğan, Torê Estemol, Mırê Dêrsım, 184, Şîîr.

Nusret Karul, Vir ra Nêbeno,112,Şîîr.

 

 

#Weşanxaneyê  Vir

 

Mela Faruq Baynal, Kıtabê Duayon,Dînî.

Mela Faruq Baynal, Çoras Hedis, Dînî.

Mela Faruq Baynal, Diwanê Arçugi, Şîîr.

 

 

# Weşanxaneyê Zîlan Akademî

Ahmet Çîçek,Rinda Welatî,Şîîr.

 

# Bê Weşanxaneyî

Încîl,Qismê Lûka, Zazakî-Tirkî,Dînî, r.150.

İncila Lukay, Zazakî(Kirmancki, Dersim Hozat),Dînî, r.112.

Mutlu Can, Kesa-1, Ziwan.

Mutlu Can, Kesa-2,Ziwan.

*No nuşte verîcû malpera Nuhev de amebi weşanayiş.

Fîlmê Beatsî: Şiknayîşê Ezîktî û Ferdbîyayîş

Çekuya ezîk herçiqas çekuyêka tirkî biba zî labêle tam goreyê ziwanê kurdkî ya, çekuya ezîk, hetê mentiq, strüktür û fonksîyonî ra seke seba kurdkî ameyo viraştiş, sey kerraya goşeyî kurdkî de cayê xo de ronîşena. Sey çekuyeyêka xase ya kurdkî ya. Naye ra ez nuşteyanê xo de çekuya ezîk bikarana. Çekuya ezîk, pêvekanê ez+îk ra pê yena, kurdkî de pêvekê -ek,-îk-ik-ok, manaya qetelek û şenikbîyayîş, kêmmendiş dana çekuyan, xora manaya ez zî her kes zano, ez, ego, ezîtî, kesayetî û karekterê, subjebîyayîşê merdim o, ego subjebîyayîş û ferdbîyayîş o. Goreyê mentiqe kurdkî ma ke çekuya ezîk tehlîl kerd, ma şênî bivajî, merdimo ke ez-ego ey/aye qitelek mendo, temam nêbîyo, kêmî mendo, nêşêno red bikero, vera bivejîyo, ney bivajo, pizê xo ra qalî keno, nêşêno ê zerrîya xo, nîyetê xo bivajo, subje nêbîyo û nêbîyo ferd.

Ferd senî biêşko ezîktî, tersonekî, teresîya xo bişikno?

Fîlmê Beatsî cewabê nê persî dana ma. Rejîsorê fîlmê Beatsî, Brain Welsh o, serra 2019î de Îngilîstan de kewto vîzyonî.

Çekuya îngilîzkî “rave”, yena manaya delûtî, gêjî. Prosesê tekamûlê na çekuye no hawa yo; reya verêne çaxê mîyanênî de yena bikarardiş, serranê 1940î de bi vatişê “rave up” seba kulturê partî, serra 1950î ra dima hewna sey “reva”, peynîya serranê 1950î de London de seba pênasekerdişê partîyê wehşîyanê boheman yê kulturê beatnik û 1967 de “rave” seba manaya pêserbîyayiş-çalakî yena şuxulnayîş. Serranê 1990î ra dima “ rave” bi na manaya xo, mîyanê lîteraturê muzîkê bidansî yê Îngilîstanî yena qebulkerdiş. Kulturê “rave” de serehawanayoxî, azadî, redkerdişê otorîte û îqtîdaran, zayendîya azad estê. Partîye rave bi muzîkê elektronîkî bi girseyî danskerdiş virazîyenî, şimitişê alkol û merkezê înan de bikarardişê narkotîkî esto. Partîye sey fabrîqayan û depoyanê tal û terkbîyayan, bodruman û teber de ameyênê viraştiş. Ridê qelebalax, vengberzî û nêrehetî vera organîzasyonanê nê partîyan de gerre û reaksîyon zaf benî. Partîyê rave, gelek bala çapemenî zî ancenî û çapemenî de ca genî. Kulturê rave bi zordarîya çapemenî sey ekolê şeytanî yeno pênasekerdiş. Bi hêrişanê çapemenî serra 1994î de partîyê rave yenî qedexekerdiş. Kamî ke beşdarê nê partîyan bibîyêne raştê tewir bi tewir cezayan bîyêne. Qexedekerdiş, nêşêno vernîya viraştişê organîzayonanê nê partîyan bigîro, qedexekerdişî ra pey partîyê rave bi hawayo nimîtkî yenî organîzekerdiş.

Backgraundê sosyopolîtîk û tarîxî yê fîlmê Beatsî de partîyêka qedexekerdeye Reva esto.

Fîlm de bajerêkê Îskoçya de vîyareno. Serqehremanê fîlmî Johnno û Spanner î; embazê yewbîn î û yewbînî zerrî ra û zaf hes kenî. Emrê înan zî ha naşîtî de yo. Hetê kesayet û karekterî ra nê her di embazî zidê yewbînî yî.

May û pîyê Johnno cîyakewte yî, o, maya xo, birayêk pîya ciwîyenî. Johnno teberê wendegehî de marketêk de xebetîyeno. Maya ey ha amedekerdişê zewacê xo yê dîyinî kena, la o qet nê zewacî nêwazeno.

Spanner, kekê xo yê psîkopat reyde ciwîyeno. Kekê ey teda û muameleyê xirab bi ey keno. Kekê ey wazeno ke birayê ci hertim wa ti ra biterso.

Hetê kesayetî û karekterî ra Johnno û Spanner di kesê cîwayaz û dijberî yewbîn î.

Johnno ezîk o, teres û tersonek, gonîmerde, sey maliz o, dest nêkeweno xo, ver ro nêvejîyêno, qet nêşêno vajo ney û red bikero, xora quxekerdiş ra terseno nêşêno hêrsê xo binawno; sey xoverdayîşî ma qe nêvînenî ke fîlm de o nêngan çîneno. Mesela market de nêşêno vera mudirê xo, keye de vera may û pîyê xo yê damarî de, teberî de zî vera derûdorê xo bivejîyo. O nêbîyo ferd; obje yo.

Eksê Johnnoyî Spanner, serehawanayox o, biceserat o, înîsîyatîf girewtox o, bêters o, bihereket o, cayê xo de tebat nêgêno, rîskgirewtox o. O tewr vêşî kekê xo ra terseno, la hemberê kekê xo de rîsk gêno û sere hawanano.

Tam zî merkezê fîlmî de na dijberî û cîyawazîya embazan esta: Spannerî, hewl dano ke ezîktîya embazê xo bişikno. Fîlmî de ma raywanîya şikitişê eziktîya Johnnoyî temaşe kenî. Hata peynîya fîlmî meraq kenî ke Spanner senî bieşko na raywanî de serbikewo; ezîktîya embazê xo bişikno?

Maya Johnno qet nêwazena ke lajê ey Spanner reyde embaztî bikero. Seba ke lajê xo, Spanner der a bikero, ey ra dûrî bifîno, hewl dana ke bar bikî şirî yewna taxe. Spanner, hewl dano Johnno îqna bikero ke, verî ke ê bar bikerî, verî ke yewbîn ra cîya bikewî, ê pîya şirî partîyêka rave ya qedexekerdeye.

Spanner, bi zor û bela seba şîyayişê partî embazê xo yê ezîk îqna keno!.. Spanner seba şîyayîşê partî rîskêk zaf xişn gêno xo çim, pereyanê kekê xo taraweno!...

Seba Johnno zî şîyayişê partî wina çîyêko asan û rehet nîyo û seke no seba ey dinya de çîyo tewr zor û zehmet bo.

Spanner û Johnno pê yenî, qerar danî ke şirî partî. Verî ke şîrî partî Spanner marketê ke Johnno tede xebetiyeno, înan rê telefon keno seke pîyê damarîye Johnno yo, bi henekî o nêvano Johnno nêweş o, dîrekt vano “ Johnno merdo hînî nêno kar” Johnno verba na kerdena embazê xo de, xo de manêno, nêzano ke se bikero…

Ma persê xo yewna hew bipersî: Ferdî senî bieşko ezîktî, tersonekî, teresîya xo bişikno? Tewr zaf giringî û erjayîya fîlmê Beatsî no yo: Şêno cewabê nê persî bido ma.

Kontekstê fîlmî de ezîktî senî yena şiknayîş?

1.Rîskgirewtiş. 2.Bi têrîamêyiş şîdet û dejî. 3.Dayişê bedelî.

Johnno rîsk gêno şono partîye. Polîsî hêrişê partîye kenî. Johnno lamatanê pîyê xo yê damarî ra zaf tersayêne. Sehneyêk de ma vînênî ke; “o seba ke tersê xo yê lamatî bişikno ey xo bi xo lamat kerdêne.” Bifikirîn ke Johnno ke çend lamatan tersayêne; no Johnno sey gelek beşdarvananê partîye o zî marûzê şîdetê bêhedî yê polîsan maneno. Vera nê şîdetî de helikbelik beno. Seranser leşa ey de herinda jopê polîsan bellî bena, çimê ey maseyî û bîyê sîya. Zorûbela şêno bimeşo.

Labêle têrîamêyişê û ciwîyayişê nê şîdet û dejî, beno sedemê şiknayîşê ezîktîya Johnnoyî; gîdîşatê kesayetî û karekterê ey bedelneno. Hetanî ke ey no bedel nêdayêne ezîktîya ey zî nêameyêne şiknayîş. Seba ke ezîktîya xo bişikno ganî ey no bedel bidayêne.

Kesayetî û karektero ezîk, teres, tersênok Johnno mireno, o bi yewna kesayetî û karekter xuliq beno. Beno yew ferd. Beno yew subje.

Dej û şîdetê ke ma nêwazênî biciwî, ma ti ra remenî, çiqas giran beno wa bibo ganî ser o aver şirî û ma nê şîdet û dejî reyde têrî bêrî. Nêbo her roje cuya ma bibo tekrarê xo, yan zî bi eynî hawa xo tekrar biko!.

*No nuşte hûmareyê 7înê Kovara Temaşe de amêyo weşanayiş.