Efendîno- Arjen Arî

                           

bihewanî qina xo
arê bidî kincanê xo, postalanê xo, şewqiyanê xo
çiyê şima esto ser na herra û şima  çiyî bi xo ra  erdbî
tangî, topî, tivingî, teyareyî…
û şima çi awan kerdîbî; wendegehî, qereqolî, dadgehî
û hepisxaneyanê  bêrdergeh, zîndan û asaqgehanê mirdgûne
û  esseh cenîyanê xo zî efedîno, gedeyanê xo zî
estî; pînc û kirteyanê xo zî
û kûtikanê xo zî bibêrî, pising û milçakanê xo zî
û ala xo zî xo vîr ra mekî efendîno, ala xo zî
çiyêke , çiyêke meverdî kerema xo  ra…

şima do bişîrî
şima do pey mîlê xo bikenî û bişîrî
şima  do biniçniçî û şima do bişîrî!

bişîrî; verî  kerre û kuçî şima ro bivarî
bişîrî; verî ke dayîkanê mexmel-spî  tif bikî ser çimanê şima
û hama ke adir wenêbiyo adir ra:
hema nika,  na vistêke, tîya ra
bihewanî qina xo…û def bibî, efendîno!

Çime: Arjen Arî, Payîza Peyvê,  Weşanxaneyê Belkî,  Kanûne 2011, r. 22

*No açarnayiş verîcû Kovara Bar Helbestî de weşanîyabi.

Awankerdişê Netewperwerîya Sîstemêk De Rêzfîlma Peaky Blindersî

 

Kamcîn dewletî kontrolê dinyayî kena?

Hakîmîyetê dinyakerdiş… tarîxê dinya… tarîxê  dinyaya modern;kapitalîst, tarîxê emperyalîzm û kolonyalîzm… dewletê hakîmê dinyayeyê… Ameriqa, Îngîlîstan, Fransa, Almanya, Îtalya, Îspanya, Îsraîl, Rusya, Çîn… îdarekerdox û îdarebîyaye, kolonyalîst û kolonîbîyaye, hêzê teknolojîk, zanistkî, kulturî û hunerî…

Vanî “îngîlîzî hakîmîyetê dinyayê kenî, dinya bi ray benî!...

Îngîlîstan senî dewletêk a? Tarîxê înan key dest pê kerdo, senî ê hende bîyî bihêzî? Îngîlîstan senî ê hende bihêz û averşîya ke hakîmîyetê dinya kenî, dinya bi ray benî? Hêzê û qudretê  no hakîmbîyayiş kura ra yeno?

Mi waştî ke lîsteya rêzfîlmanê tewr başanê dinyayî  bivirazo, no semed ra mi ke înternetî de ser o no rêzfîlmanê de cîgêrayiş kerdî, ez raştî Breaking Bad, Peaky Blinder û Black Mirror amêbo. Mi waştî  yew bi yew înan  ez temaşe bikero, verîcû Breaking Bad temaşe kerdibi, inkey zî mi Peaky Blindersî temaşe kerdî, ez do zî ez Black Mirror temaşe bikero. Peaky Blinders, zaf populer a, mîyanê lîsteya panç rêzfîlmanê tewr başî dinya de ya û dinya de ê rêzfîlman ra yew  a ke tewr zaf amêya temaşekerdiş.

Mi çira na rêzfîlmî temaşe kerdî? Verîcû ra mi xo rê armancêk bellî nêkerdibi, goreyê na armancî mi na rêzfîlmî temaşe nêkerdî. Seba ke  a dinya de  zaf populer a no semed ra ez zî angajmanê temaşekerdişê aye bîyo.

Wexto ke mi waştî ser o na rêzfîlmî de nuşteyêk binuso, mi qerar da ke rêzfîlmî de  ez ser o dewleta îngîlîstanê de wendişêko bikero. Îngîlîzî hakîmîyetê dinya kenî. No hakîmîyetbîyayişê înan kura ra yeno?  Seba analîzkerdiş, biçareskerdişê,fehmkerdişê dewleta Îngîlîstan ma şîyênî rêzfîlma Peaky Blindersî ra çi bander bibî?  Kontekstê rêzfîlmî de bitaybetî  mi waştî ez bigêro cewabê no persanî.

Îngîlîsan sîstemêk awan kerda. Hakîmîyetkerdişê îngîlîstan awankerdişê sîstemê înan ra yeno. Çîyo ke îngîlîstan kerda îngîlîstan sîstemê înan a ke awan kerda.

Rêzfîlmî de ma na sîstemî hîs kenî, hêzê, quddretê aye vênênî. La fîlm na sîstem senî sîstemêk bi wirdîyane cewab nêdana ma.

Rêzfîlma Peaky Blinders de ma ponoramaya  serdemêk na sîstemî; mîyanê tarîxanê 1919-1929 vênênî.

Nameyê na sîstem îngîlîstan o. Sey sublimînal mesajî, na rêzfîlmî mesajê mîyane sîstem de ti çînge bibe zî ti benî zaf jîr û biaqilî, şîyênî hukimê hêzanê bînan bikerî. Sîstem to afirnêna. Ti estbîyayişê xo deyndarê sîstemîye, ti bê sîstemî hîç î û ti bi sîstemî benî her çîyî. Seranserî temaşekerdişê rêzfîlmî de sey persî hişê mi kukurnanî; senî beno ke çîngeyan kenî qehremanan? Sey netewperwerîya sîstemêk ma şîyênî pênase bikerî. Sîstemek awan kerda, hêzê bînî na sîstemî ra kar kenî.  Here şîro îngîlîstan bena hespî.  Ewca de ferdo tewr xiv, xint, kêmaqilî kena deha û jîrî.

Rêzfîlmî de  ma vênêne ke na sîstemî de bajarêko qitêlek ra  yew çeteyo aîleyêko çîngene-qereçî senî bena girdî, bena hêzo tewr girdan ra yew î. Na hêzî hêzanê mehelî, dima ra London de Yahudîyan, Îtalyayan, ÎRA, Komînistan têk bena.Şêrê înan û faşîstan dest pê keno...  

Rêzfîlm pêro pîya 30 beşî, panç sezonan ra pê yena. Her beşî teqrîben 57 deqa ye. Beşa verîn tarîxê 12.09.2013 de a tewr peyên zî tarîxê 30.09.2014 de amêya weşanayiş.  Aşmanê verînê Serra 2022 de sezona aye newe bivejîyo.

Nameyê Peaky Blinders çi yo?

Peaky Blinders nameyê çeteyêk o. No çete, jîlet kenî şewqeya xo, bi jîletan rîyê dijminanê xo birnênî.  Nameyê înan tîya ra yeno. O wext Îngîlîstanî de her çete nameyêk kerdênî xo ya.

Babeta Peaky Blinders çi yo?

Serre 1919 de şerê Îngîlîstan û Fransa ra dima  Îngîlîstan de bajarê Birghman de  aîle Shelby bi nameyê Peaky Blinders çeteyêk awan bîyo.  Namzedê no çeteyî şîyî şer, şerî ra agêrayî. Beşî ra beşî ma girdbîyayişê no çeteyî; aîleyê Shelby vênênî.

Merkezê rêzfîlmî de dewlet, aîle pere, sîyasetî, hêz, garantîkerdişê ameyende, travmaya şerî; şerê Îngîlîstan û Fransa raştî û serobînkerdiş û trajedîya nê şerî, cuyêka hîna luksî, yewîtî, peyyewbînîdevejîyayişê aîle, şerê mîyanê sîstemî, pawitişê sîstemî, çetetî, mafya, bêqanunî û bênîzamî,karê qaçaxî, eşqî, teynatî,  hîsa suçdarî, nêvirtişê raverdeyî, şens, sihir,bêyomî,travmayê raverdeyê ferdanê aîleyî Shelby, atifê giringîya Qralî, Çingene, Yahudî,Rusî,Îtalyan, klîkê dewletî,  mafyaya Îtalyayan û Yahudîyan, ÎRA, 1929 buhrano xişn; serobînbîyayişê bursoya Wall Street, şoreşê sanayîyî û ortêvejîyayişê faşîzm…

Şerê hêzan fokusê rêzfîlmî de yo. Pêro hêzan ra hîna hêzêrî dewleta îngîlîstan e. Mîyanê na sîstemî de evalosyonê mikemlîbîyayiş esto, eka merdim mukemelî nêbîyo mirêno û seleksîyona xozayî esta; maseyo gird, ê şenik wenêno; oyo ke hîna bêhez o yeno çînbîyayiş. Mîyanê înan ra aîleyê Shelby; çeteyê Peaky Blinders her ganî manêna û hîna bihêz bena. Hêzê înan zî yewbîyayişê û yewbîn temamkerdişê aîle înan ra yeno. Peaky Blinders, bi hêzanê mehelî, komînîstan, Îra, mafyaya Îtalya û Yahudîyan, Rus, klîkê dewletî ra şer kenî. 

 

Tewr zaf çinayî Peaky Blinders weş mi ya şîyî?

Rêzfîlmî, kî vanî qey rêzfîlmî nîya muze ya. A serdemî her hetî ra gelek baş newe ra afirnaya. Merdim xo aye serdemî hîs keno. Kî vênêne mafya û çete înan zî qeder û qiymet danî hunerî.

Rêzfîlmî de çîyo ke tewr zaf bandorê mi kerdî, bala mi antî, mi de nêrehetî viraştî egoyê karekteranê Peaky Blindersî bî. Heme karekterî wayîrê egoyêk pêt bî. Bi xo bawer bî. Yewî aye bînî ra xo kêm nêdenî. Zeka, jîrbîyayiş, aqil, duristî, karîzma, aura, sereberzîya înan î. Hemverê egoyê înan de temaşeker xo ezîk hîs keno.

Û rîsk girewtişê, curetkarî û cesaret û qesasgîrîya înan. Çewî çewî ra  qesasê lematêk xo zî nêverdano.

Rêzfîlmî de handankerdiş û hewesnayişê çetetî, mafya, îlegalîte çîn o. Çewî aîleyê Shelby xo meşrû nêkeno. Tukes halê xo ra memnun nîyo. Herkes şîkayet keno. Herkesî xo sey baltaxiyêk de hîs keno û herkes wazêno cabiverdo la nêzanî senî cabiverdî.

Serqehramên rêzfîlmî Thomas, mîyanê pere û luks, seksî de asnaw keno la seba ke bê eşq û bêhes o. Neşa û bêkeyf o. Vêşanî û têşanîya heskerdiş û eşqî yo. Eşq bi pere nêno  peydakerdişî.

Problema ya kurd nêşêyayişê û nêzanayişê awankerdişê sîstem esto. Sîstemê ma nêronîşênî. Ma kurdî  çi sey ferdî çi jî sey netew bi taybetî zî Başûrî û Binxetê de ma senî bişî sey îngîlîzan sîstemêk awan bikerî?

 *No nuşte hûmara şeşîne Kovara Temaşe de amêbi weşanayiş.

Notê Muhteşemtîya Rêzfîlma “Breaking Bad”

 

Rêzfîlma Breaking Bad, DYA de mîyanê serranê 2008 û 2013 de amêya kaşkerdiş, panç sezon a, 65 beşan ra pê yena. Beşa ewilîn tarîxê 20 Çele 2008 de a peyên tarîxê 29 Êlûlî 2013 de, DYA de Albuquerque ya New Mexico de amêya kaşkerdişî.

Sey fînalê rêzfîlmî 2019 de fîlma El Camino Breaking Bad kaş kerda.

Çekuyê Breaking Bad sey îdyomêk î, motomot nêna kirdkî açarnayişî. Yeno na mana;  redkerdişê otorîyeyî, rayîrî ra vejîyayîş;dekewtişê rayîrê xirabî,  otorîterî nêtersayiş,  hemvera otorîte de serîhewenayiş,   bi qanunan henekê xwe kerdiş,  qanunanî peygoşkerdiş, hemvera duzen de vejîyayiş.

Tasarimkarê projeyê Vince Giligan o. Ganî kî no merdimî zaf meraq bikerî…

Tewire: Suç, Gerîlîm,Drama, Kara Mizah.

Wextê her beşî teqrîben 47 deqa yo.

Kaykerî: Bryan Cranston(Walter White),Anna Gunn(Skyler White),Aaron Paul(Jesse Pinkman), Dean Norris(Hank Schrader), Betsy Brandt(Marie Schrader), RJ Mitte(Walter White Jr), Bob Odenkirk(Saul Goodman), Giancarlo Esposito(Gustavo Fring), Jonathan Banks(Mike Ehrmantraut), Laura Fraser, Jesse Plemons û Raymond Cruz.

Rêzfîlma Breaking Bad, rêzfîlmêk mentixî, fikrî û tasarimî ye. Fikrêk ra vejîyaye. Hetê zanistî ra raştî aye esto labêla rêzfîlm bi xo nîyî raştîya. Rejîsorê Breaking Bad fikrîyayo vato, ez   Albuquerque ya New Mexico de rêzfîlmêk kaş bikero, dest bi fîkrîyayiş kerdo. Babet û karakter dîyar kerdî. Serkarakterê ey camerdêko panças serrî yo ke musêno ke bîyo qanserî, emrê ey zaf tayî mendo. Hem seba tedawî ey hem zî mergî ey ra dima seba ke aîle ey rehet bikero pere lazim o. Nameyê serkarekter Walter White o, no camerdî zanîngehêk profoserê kîmya yo. Bi wendakarê xo yo ke name ey Jesse Pinkman o, pîya qerarê  viraştişê tîryakê bi nameyê meth danî. Bi no qerarî çi Walter pawêno,? Cuya Walter se bibo, ver bi kamcîn hetan şîro? Ma rêzfîlmî de cewabê no persanî vênênî.Bi no qerarê ey her çîyî rêzî ra vejîyêno. Qe çîyêk hînî nêbeno sey verî. Her çîyî newe ra saz beno. Cuya ey, ê aîle ey, nas û dostanê ey bînra bedelîna.. 

 

1. Merkezê rêzfîlmê de:

Eka Walter White mirda xo zengîn bibîyanî, dest bi karêk wînayîn nêkerdêne. Struktura rêzfîlmê de çînbîyayiş û qeymnêkerdişê pere û qezenckerdişê pereyî esto. Destpêkî de armanca Walter no yo ke, qasî tedavî û ameyendeyê malbata xo pere qezenckerdiş o.

Eka Walter razîye qederê xo bibîyanî se bîyanî? Eka Walter White razîyê qederê xo bibîyanî, dest bi no karî nêkerdênî, no hawa yew qerarî nêgirewtênî se bibîyanî? Hetê ekonomîkî ra tengasî bidîyênî,  nêşîyanî masrafanê nêweşxaneyî bido, mergî ey dima cenî, keyna û lajê ey zaf zehmetîyan bidînî.

Hata beşa peynîya rêzfîlmî vano, “mi  semeda aîle xo wina kerdo, mergê mi ra dima wa aîle mi rehet bikero.”  Merkezê fîlmê de seveknayişê aîle esto. Walter, ser o aîle ra xo meşru keno, etîka xo ser o aîleyê ra awan keno. Tim vano “ ez seba aîle xo wina keno.”

Înşakerdişê ameyendeyêk bê ters û endîşe esto. Walter wazêno mergî ey ra dima ameyendeyê aîle ey  tersa û endîşeyê ra azad biko. Wazêno ameyendeyêk şox û şengî biverdo.

 

Rîsk girewtiş, curetkarî û cesaretêko gird rêzfîlm de esto. Eka Walter nêbîyênî nêweş, bander nêbîyêne ke çend serrî emrê ey mendo rîskek wîna nêgirewtênî, ê hende bicesaret û curetkar nêbîyenî.  Mergî dir têrî amêyişê beno sebebê rîsk girewtişê û curetkarîya ey. Hemvera dewletî, qanunan, çeteyanê mafta de rîsk gêno, curetkar beno, serê xo wedernêno.

Breaking Bad, semeda ke  algiyan, ezberberan, qainatan, verhukmanê temaşeker şiknêna. Temaşeker her çîyî ra hînî şik û guman keno. Hetê şikberîya temaşeker aver bena. Rêzfîlmî, vênayişê ma de ma gumanbarî banderî ma kena. Hetobîn ra zî têkilîya ewnayiş û vênayişê de  çîyêk kî vênênî Breaking Bad vano, “ ê çîyî qe wîna nîyî, çîyî qe hawa ke asênî, awa nîyî.” Rîyê raştîkînê însanan ma nawnêna, maske înan erzêne; ma vênêne ke patronêk lokantayê rêzîlanî kartelê narkotîk o.

Pereyo reş esto. Walter ê hende zaf dolaran qezenc keno, nêzano senî pereyî bişofno. Pereyo reş beno belayê sereyê Walter û cenîya ey.

Sedaqatê dostane esta. Sedaqatê dostanîya Walter û Jesseyî zerrî têsîra kî kena.

Qesasî rêzfîlmî de cayêko giring gêno. Mi fehm kenê ke binê heme kerdena Gustavo Fring de qesasê xo girewtiş esto. Qesasgirewtişê ey zî zaf muhteşem beno.

Qezencker û vînkerî, serkewte û binkewte estê. Walter, serkewno û qezenc keno.

 

2. Çend hetê bîngehînê muhteşemtîyê Breaking Badî

Breaking Bad, muhteşem a, resen a, cîyawaz a, mestker a.

Kaykerdoxî, senaryo, dekor, fîctino her çîyî aye super o, kî bexlîya aye şonî.

Aye de  tewire; suç, gerîlîm?,drama, kara mizah bi serkewte amêyî şuxulnayiş û yewbîn temam kenî. No zî qalîteyê aye berzêr kerdo. Însan teyna baş yan zî xirabî nîyo, no di hetê zî însan de estê.  Cuyî, teyna yew het nîyo zaf hetîn o, teyna trajîk, dramtîk, komîk nîyo, ge beno dramtîk ge beno komîk ge beno ters ge beno şa.  Zaftewirîna aye, hetêk cuyî û dinya û ê dûalîstîya karakteranê xo mojnêna.

Fîlmê de her çîyî de kî dîlema de manênî. Hetê biedelatê û bêedelatî de, heq û nêheqî de.  Însan hem başî hem zî xirabî, senîtîya karakteran de kî di cayî benî. Rêzfîlmê de kî nêşênî Walterî  ra nefret bikerî. Walter zaf kesan kişêno, zaf xirabîyan keno labêla kî nêşênî Walter nefret bikerî. Kî didil benî. Hem zalîm o hem zî maxdor o. Hank kî nêwazênî  vîstûrê ey yo polîs Hank zî ey tepişo. La çîyêko mutleq û bê munaqeşe esto kî, viraştişê tiryakî xelet o. Na xeletî ra dima her çîyî xelet beno. Tîryakî sey baltaxiya çala gîyê yo, eka ti dekewtînî na çalî mumkin nîyo ke kî tira bivejîyî.

Zafanê fîlm û rêzfîlmê ke babeta înan tîryak o; teşwiq û handanê seks, alkol, luksî û şayînî yo. Labêla Breaking Bad no hetî ra nêdekewto klîşe û ezberanî, aye xo no klîşe ra xelesnayo, xo cîyawaz kerdo, ezber û qenaatanê temaşerker rijnêno. Ma sehneyên pornografîk, cuyêka luksî, keyf û kelebûtê pereyî nêvênî. 

Rêzfîlma Breaking Bad, sey hewnê yan zî cerebîya xirabîyêk o û anatomîye xirabî  dano nawitişî.

Eştişa gamêk xeletî pêro gamanê bînan zî xelet keno. Çareserkerdişê denklemêk de kirarîyek xeletî, xo dima ra pêro kirarîyan xelet keno. Dema ke çîyêk ser o çîyêk xelet, neraşt, neadîlî ra awan bî, her çîyî beno xeletî. Bi gamî êştişa xeletî ya Walter White zî her çîyî xelet, serobin keno û bedelnêno. Walter nêzano kura dest bi newe ra raştkerdişî bikero. Bi tîryakî viraştiş Walter pere qezenc kena la pere xora çîyêk çareser nêkeno. Her çîyî, xirapêr keno, serobîn keno. Pere her çîyî  komplîke keno, sadetî, têmîyan fînêno. Pere azad nêkeno. La bêpere zî nêbeno.

Rejîsor nêvano, “ Walter no karî nêkero”, ey nê hukimnêno, şert û mercê ke na gamî daya Walter eştiş  ma nawnêno.  Tîya ra Dewleta Ameriqa rexne keno, mesulîyeta aye ma nawnêno. Rêzfîlmê de îmajê dewleta Ameriqa baş nîyo, îdealîze û romantîze nêkeno. Îmajê ma yo Ameriqa şiknêno; Ameriqa de her kes zengîn o, kes bêperetî kaş nêkeno, her çîyî zaf weş o, sey cennetî yo. Walter White bişîyanî pereyanê emelîyat bidanî û aîle xo rê mîrasêk biverdanî karêk wina nêkerdênî, na gamî nêêştêne.

Ters û tehdîtê dewletî ser o qehremanan de zaf esta û xo dana hîskerdişî. Labêla hemverê sey DYAyî karakterê rêzfîlmî bicesaret û curetkarî, strukturanê dewletî ra sey polîs, îstîhbaratî û qanunanî hîna  jîr û aqilûyî.

Breaking Bad rêzfîlmêka matematîkî û geometrîkî ya. Ganî kî sifir xeta bikerî. Her çîyî hesap bikerî, her çîyî bifikirî. Qe îhtîmala şenik zî peygoşî nekerî. Eka merdim xeletî ra kirarîya yew +yew biko hîrê, mirêno, vîn bikero.

Breaking Bad, karakteranê û ferdanê dehayî afirnêna. Ferdan deha kena. Ma mojnêna ke potansîyel û cewherê însan çiqas gird o û ferdî ke potansîyelê xo bikarerdî senî beno merdimêko derrêzî. Beşêk de Hank vano, “eka Heisenberg (nameyê qodê Walterî yo) seba însanetî, dinya dehatîya xo xerç bikerdênî, însanetî û dinyayî ra zaf havil ey bibîyanî.”

Rêzfîlmî însanê ke bi dinyayê narkotîkê ra têkildarî, dinyayê înan, esta. Tora viraştiş, vîlakerdiş, rotiş, şimitişê narkotîk ma nawnêna;  têkilî û xebtîyayişê înan, mucadeleyê înan yewbînan dir, têkoşîna înan bi polîsan ra, polîs senî hemvera înan de xebetîyênî, sektorê narkotîkê de awuqatî û burokrasî û şîrketê globalî… Encamê bi na dinyayî ra têkilîkewtişî zî merg o, hepis o, kiştiş o, aksîyon, tehdît, tersî û endîşe yo.

*Bi rêzfîlma Breakin Bad adalet tayîn beno. Kesê ke bikewo mîyanê sînoranê bêedaletî, rêzfîlmî de qanunperestî esta;qanunî îhlalê bikero o cezaye xo vênêno, bedelê bêadaletîya xo danî û sey edaletî heme mirênî.Peynî rêzfîlm û fîlma fînalî de adalet tayîn beno.Rêzfîlmî de Ajan kiştişê Ajan Hank û embazê ey ez zaf xemgîn kerdo labêla na denklemî de merdimê  biedalet û baş zî vîn kenî.  Eka merdim adîl û baş bibo no nêno a mana ke vîn nêkeno. Eka Walter nêbîyênî xiraban qezenc kerdênî. Walter  hem edelat tayîn keno hem zî cezayê xo dano. Hetobîn ra zî Walter White Jesse zî azad keno. Teyna Jesse seba ke ciwan o, heqê poşmanî û destbikerdişê cuya neweyî daya ey yî. Azadkerdişî ra dima Jesseyî xo xelesnêno, “şensê zaf tayê însanan esto ke dest bi cuya newa bikerî.” Jesse zî înan ra yew o, o zî bi nasnameyêk newe dest bi cuyêka newe keno…

Rêzfîlmê de sebebê her çîyî aîle yo. Karakterê romanê Suc û Ceza de Raskolnîkov etîka xo ser ciwanî ra Walter zî heme etîka xo ser aîleyî ra awan keno. Rêzfîlmê de tim romantîzm û edebîyatê aîle bîyênî, aîle dinya de sey çîyêko tewr giringî bî. Gelo aîle çira ê hende giring o?  Ma ka na persî rêzfîlmî ra persayî cewabêko tatmînkar û îqnakar nêdano ma.  Hetê giringkerdişê aîle mi rê îdeolojîk yeno. Çira? Serdemo
Postmodern de çi giringîya aîle menda ke pîyêk seba aîle ê hende çîyanê xiraban bikero? Etîkêko Walter ser o aîleyê xo awan kerdo, no etîk zî sey ê Raskolnîkov bimentix û tatmînkar nîyo.

3. Mi çi netîceyî seba xo na rêzfîlmî ra vetî? 

Encaman ra hîna zêde rêzfîlmî ra  mi xo rê hîrê persî serekeye vetî. Hata qednayişê rêzfîlmî, beşa peyên ez xo ra na persî persayo, “  çira ez ê hende nêşêno jîr û biaqil bibo û aqilê xo bişixulno?” Û mi aqil û zekayê xo ra neftet kerdî.  Rêzfîlmî de herkes jîr û biaqil o, sey seleksîyona xozayî, seleksîyona biaqilî û jîrî rêzfîlm de esta, eka ti hinda serê derzîn zî hîna kêm aqil û jîrîya xo bikarbêrî, ti vîn bikerî yan zî bimirî.

Rêzfîlmê persa dîyîn ê ke tewr zaf da mi perskerdiş, “Ez potansîyela xo senî bikarbêro, ez sebikero ke ez heme potansîyel û cewherê xo bişuxulno?”

Persa hîrêyîn zî “ez senî karêk bikero ke ez bişo vajo, mi seba xo kerdî û ez vajo mi zana ke ez ha ciwîyêno.”

Fînalê fîlmî de Walter, Jesseyî ra vano, “Werekna mi ciwanîya xo de karêko taybet, gird, birîsk, bitehlîke bikerdênî, ez nêvinertênî kokimtîya xo.La ti ha ciwanîya xo de kenî.” Persa çarîn, merdim seba ke no hetî ra poşmanîya  Walter nêciwîyo se bikero, senî karêk bikero?

*Persa pancîn, “çira sînemaya kurdî de qehremanê sey Walter White jîr, biaqil, serkewte, dehayî çîn î?”

Bi pêroyî sînemaya kurdî de qehramanê maxdur, mezlum, vînker, binkewteye, têkşîyaye, trajîk û dramatîk î.  Sînemaya ma de qehramanê serkewteye, epîk, destanî, qezeencker kêm î.  Qehramanê jîr, biaqilî, dehayî qe çîn î. Ez vano sînemaya ma hama nêresaya na asteye ke no tewir qehramanan biafirno. Sînemaya ma de afirnayiş rol modelan hama çîn o. Ewro tewr zaf zî hewcedarîya netewa ma bi no tewir qehremanan esto.  Hata no hawa qehramanî nêvejîyî komele ma de kesê jîr û biaqilî nêvejîyî. Çimkî rol modelî, komele de ferdan afirnêna.

Mavajim ke rejîsorêk kurd fikrîyêno, vano, “ez wazêno ser o qezayêk, bajarêk Kurdistan de rêzfîlmêk bianco?” Persa şeşîn zî bajar û qezayanê welatî ra senî fikrî rêzfîlman bivejîyî?

 No nuşte verîcû hûmare pancîne Kovara Temaşe de amêbi weşanayiş.

“Prekarya” “Homo Sacer” û Kurdî

 

                                              

 

Se serr ra hata ewro rewşa ke ma kurdî ha tê de yî na rewşî ma senî şîyênî bi term û pênase bikerî? Kurdkî de folklorê ma de qe termêk esto ke ma paşta xo bidê ey û na rewşî pênase bikerî yan zî na rewşî rê termêk bivirazî?  Ma sifirî ra senî şîyênî na rewşî bi term bikerî? Sey Îngîlîzî, Fransizî û ziwananê binan de termêko hedre esto ke ma na rewşa xo pê pênase bikerî?

 

Ziwanê ma de termê tebermende û teberkerde estî, înî termê sosyolojîk î. Beno ke ma bişî tîya ra semeda na rewşî termêk bivirazî.

 

Çend nuşteyan de ez raştê atifê termê “Homo Sacer”ê  kitabê Kutsal İnsan: Egemen İktidar Ve Çıplak Hayat ê Giorgio Agamben û  termê “Prekarya”yê kitabê Prekarya: Yeni Tehlikeli Sınıf ê Guy Standing amêyo. Mi no kitabî nêwendî, no termanî fikrê no nuşteyî mi de viraştî.

 

“Prekarya çekuya îngîlîzî ‘precarious’ ra virazîyeya û yena manaya: “bêewleyî, nêdîyarî, bêîstîkrarî, şikte, bêemnîyet, bêseveknayox, her vîstî bêro êrîşkerdiş, hedefê şîddetê de bîyayiş, sekaretê de bîyayiş, binê tehlîke de bîyayiş û teberî seveknayişê dewletî de bîyayiş o.”

 

Goreyê Agamben “însanî teberî huquqî, bajarî û bi mehrummendişê cuya sîyasalî ra beno “homo sacer”. Endî însanî beno “homo sacer” yanî “merdimo pîroz”.  Seba ke teberî qanun û huquqê de mendo, eka bêro kiştiş, kiştişê ey qe nêbeno suçêk, kiştox faîl û qatil nêhesibîno.”

 

Rewşa ke ma kurdî ha tê de yî, muqabileyê aye prekarya û homo sacerî yeno. Ser o no terman ra ma bişî rewşa xo pênase û îzah bikerî. Ma paşta xo bidî no termanî tam goreyê rewşa xo termêko orjînalî bivirazî hîna raşt û bibandorker bibo.

 

Sîstemêk ferdê kurdan ha tê de ciwîyênî na sîstemî her vîstî şîyêna her tewir xirabî bikero înanî. Xirabîya xirabîyan bêro to serî.  Her vîstî şîyêna cuyê înan sifir bikero. Xeylî xirabî kerda kurdan, ha kenî. Cuya zafanê kurdan sifir û cehnim kerda. Qetlîam, qirkerdiş, kiştiş, îskence, bicezakerdiş, binçimgirewtiş, tehqîqat, taqipkerdiş, tacîz,lînç, tehdît, karîraeştiş…

 

Tersîstan a.  Na sîstemî xo ser xo ser bêhuquqî ra awan kena.Na sîstemî xeternak, tersnak û xofnak a, barbar a, wehş a, bêwîjdan, qirkerdox, qatlîamker, çînkerdox, bê ehlaq û etîk a.

 

Eka padîşahê sîstemêk de bişo birayê xo yê piçikê seba îqtîdarê bikişo na sîstemî şîyêna her xirabî bikero… Na sîstemî ke estbîyayişê xo serî çînbîyayişê kurdan ra awan kerdo, ma ha vênênî ha senî xirabîyan kena.  Ganî kê hînî hemverê qe xirabîya înan de heyretê de nêmanî.

 

Demêk ez raştê na twîtî amêbo: “sey kurdêk ez xo sey cîhûyêk siba erzîyêno kampa pêserîyan hîse keno.” Kurdî xo senî hîs kenî. No senî xohîskerdiş o. Na senî ters û xof a….

 

Bêpaştî û bêvergirewteyî, bêewlewerî, nedîyarî, bêewletî, bêemnîyetî,tersî,xof, qesabat, endîşe, kaxo, negarantîyî, tengijî…

 

Kurdbîyayiş no yo: Daîma mîyanê  hîsa bêewlewerî de ciwîyayiş. Bê seveknayoxî û teberî huquqî de ciwîyayiş.

 

Huquqêk, qanunî,  adeletêk çîn a ke kurdan bisevekno. Paradoks û trajîkkomîkê tîya ra vejîyêna wertê huquqêk kurdan nêseveknêno kurdan ra wazîyêno tabîye no huquqê bêadalet bibî.  Qe hêzê emnîyetê sey polîs, leşkerî zî çîn î ke to bipawî.

 

Teberê huquqê de etîk, ehlaqê zî estbibo ke nêverdo xirabî bibo kurdan, kurdan bisevekno.

 

Ne Homayêk nê zî dînêk çîn o ke ma kurdan bisevekno. Nayê ra heme zewtê ma bêcewap manênî.  Şêrko Bêkes şîîranê xo de zaf gazind û lome dana Homayî ro ke çira kurdan nêseveknêno.  Daykê wazênî bi duayan gedeyanê bipeawî: “Mi ti pabê Homay kerdî.” “Ti ê mi nîyî ti ê Homayî.”

 

Xizirêk, Wayîrêk zî çîn o ma bisevekno. Ma veng danî nêdanî  qe Wayîrêk ra veng nêvejîyêno.

 

Temamîya dinya de zî huquqêk çîn o ke ma bisevekno, bipawo. Şima key dîyo edaletê huquqê dinya kurdan na sîstemê barbar ra seveknayo. Helepçe, Efrîn, Serekanî, Kerkukî, Sine…

 

Mêştî beno ke heme çîyanê kurdan qedexe bikerî, çîn bikerî!...

 

O wext kamî ha ma pawêno, seveknêno, emnîyetê ma gêno? Qe çîyêk çîn o ke ma bisevekno o wextî kamî aqubetê dîyar keno? Gelo welcaxê ma, qederî rê mendo? Ma hêvî bike qederê ma de xirabî nêro ma serî. Seba ke çîyêk xirabî nêro ma serî goreyê çinayî beno? Çîyêk ma ser bêro nêro ha kamî destî de yo. Hefsarê cuya ma, ameyendeyê ma ha kamî destê de yo?

 

O wext ma mîyan ra kamî ma sevekênî? Koyî û dêştî.. Hemverê na sîstemî de hata panç serrî ra verî bihêzbîyayişê koyan şîddetê na sîstemî de sînorêk viraştênî. Hem zî estbîyayişê înan mîlletê de xobawerîya hesabê bipersî, qesasê ma bigîrî viraştênî. Panç serrî yo koyî hînî çîn î ke ma bipawî.

Dêştî de sîyasetê zî bêhêz bîya. Hêza sîyaseta ma çîn a ke qesasê ma bigîro, hesaban biperso. Huquqê ma bisevekno. Sîyasetê ma hata nika hesabê çinayî persaya ke?

 

Kes çîn o ke huquqê ma sevekno, hesabê nehuquqîyan biperso.  Ma senî xo rê huquqêk awan bikerî ke ma bisevekno.  Ma paşta xo bidî kura? Ewletîya xo senî bigerî û xo biseveknî?

 

Qe kesêk û çîyêk çîn o ke ma bisevekno. O wext ma sebikerî?  Na rewşê de ma se bikerî? Ma xo senî seveknênî? Ma destê ra qe çîyêk nêno? Ma neçar î?  

 

Na rewşê de  ma sekênî? Ma senî ha ciwîyênî? Senî tewgêrênî?

 

Na rewşê de kurdî sekenî?  Înan ra tayî qralî ra zaf benî qralgîr î, hetê îqtîdarî, bihêzî ca gênî, xoperest benî, tayî bêvengî û dûrî vindênî “mintiqaya adirîn ra”, na sîstemî bêvengan ra çîyêk nêvana la ê zî ewleyî de nîyî, tayê zî nehişênî, xo ver danî; nêyvatoxan, xoverdayoxan, serhildêr her hetî fokusê şîddetê sîstemê de yî.

 

Netîce de hesasîyet; şerefê xo vîn kerdiş û însanbîyayişê ra vejîyayiş, gelek nêweşîyê psîkolojîk, şîzofrenî, paranoyak,  herkes herkesî ra têrsêno, mîyanê komelî de bawerî û îtîmat,paştdayiş nêmano dişmenê yewbînan bîyayiş, melankolî, arabeskî, bohemî, nerehetî û nahuzurî…

 

Na sîstemî ra senî bivejîyî sîstema xo awan bikerî? Ma na sîstemî senî serobîn bikerî?  Çira ma nêşênî sîstemêk awan bikerî xo bi xo biseveknî?  Çira nêşênî bibî hêzêk girdî, înan ra hîna bihêz bibî?

 

No nuşte  verîcû hûmarê 1înê Kovara Dadîstan de amêyo weşanayiş.

 

 

Jinûve Nivîsandina Wê û li Dijî Teslîmbûna “Mem û Zîn”ê Serhildêrîya Abdulla Peşêw

 

Divê em Mem û Zînê  ji nû ve binivîsin!..

 

Gelo fonksîyona Mem û Zîna Xanî li ser civaka me û takekesên Kurdan çi ye? Bandoreka çawa li kesayetî, karakter, xwebûn, hiş, bixwebawerbûn, xwehîskirin, xwebîrbirina me kirîye? Înşakerîyeke çawa li struktura civakê, têkilîyên civakî û bîra me ya kolektîv kirîye?

 

Çi ji hêla civakî ve, çi jî ya takekesî ve fonksîyoneka wê ya negatîf heye. Em di nava realîteya struktura wê de hepis bûne. Ji sê sed salan zêdetir e em di wê hepsê de ne. Ji gelek alîyan ve bandora wê heye ku herem vê realîteyê ji nû ve diafirînin.

 

Ger Xanî, Mem û Zîn ne bi trajedîyê, bi têkçûnê; bi serkeftinekê xelas bikira wê çaxê bandora wê li ser civak û ferdên Kurd dê çawa bibûya?

 

Heke em bixwazin xwe ji tekerura tarîxê rizgar bikin, divê berî her tiştî em Mem û Zînê ji nû ve binivisîn. Heger ku em nenivîsin, em di nava wê de hepis bin û bimînîn tarîx jî dê her xwe tekrar bike. Herweha ne têne Mem û Zîn, divê  Destana Kawa û Dehaq, Çîroka Pepûgê, meseleya Yezdan Şêr, Qasim Begê Cibîrî, Rayber, Beko jî ji nû ve binivîsin.

 

Di peywendîya eşqê de eşqa Mem û Zînê bandoreke çawa li ferdên Kurdan kirîye?  Di arketîpê eşqên me yên nemir de Mem û Zîn heye.  Em eşqa trajîk û têkçûyî ya Memê û Zînê pir berz û pîroz dihesibînin. Ji bona wê sê sed sal in ku em şîna wan digirin. Ji bo têkçûna eşqa wan em li ber xwe dikevin, diqehirin û xwe qanser dikin. Bingeha civaka me ya hezkirinê, şîngirtine, êşê, melankolîye, kederê ew e.  Di arketîpa gelek întîxarên eşqê de, ez îdia dikim ku, bandora xwekuştina Zînê heye. Lê çima em eşqa miradşayê Tajdîn û Sitîyê berz û pîroz nakin, pê bextewar nabin, ew me bixwebawer nake?

 

Abdulla Peşêw di şiîra xwe ya bi nava "Bo Parçeya Min Ya Din" de hewl dide ku ji hêla eşqê ve Mem û Zînê ji nû ve binivîse…

 

Di vê şiîra Abdulla Peşêw de hêmaya (îmgeya) aşiqên ku ji hev cûda bûn heye. Ew, vê li ber çavên me radixe û em dibînîn ku em di rewşeke çiqas xirab û zemanekî çawa dijwar de ne. 

 

Em ji "Bo Parçeya Min Ya Din" derdikin ka şair eşqê çawa pênase dike, eşq ji bo wî çi ye.  Eşq ji bo şair temambûyîn e. Ew eşqê wekî perçayekî xwe bi nav dike.  Ez eşqê dişibînim têgeha “phantom limb" an jî  "phantom pain”. Tip vê têgehê wekî nêxweşîyekê pênase dike. Ev têgeh "uzvê/lebata xeyalet" an jî "êşa xeyalet" e. Kesên ku uzuveke wan jê dibe, mînak ling, wisa hîs dikin ku tîlîyên lingê wan diêşin. Hevaleka min ku her du lingên wê jê bûn carekê ji min ra gotibû "ev êş ne êşa tehamulkirin û kişandinê ye". Eşq jî wekî lebateke meriv jê kin, meriv êşa wê bikişîne ye. Însan bê eşqê ango bê wê uzvê tê dinyayê lê dinya dibe cihê lêgerîn û dîtina wê. Hin kesên bitalih û bextewar wê uzvê dibînin lê yên ku nabînîn dibêjin “mirin xweştir ji vî halî”, trajedî û valahîyeke bêdawî dest pê dike.

 

Mijara helbesta "Bo Parçeya Min Ya Di"n cûdabûn; "phantom limb" e. Di ser cûdabûnê re salek derbas bûye lê êş û bêrîkirina wê dewam dike. Rewşa ku salek e aşiq tê de ye raveyî me dike. Tê de bêrîkirin û daxwaza destlêdanê heye.

 

“Delala min,

bûye salek

ku çavên me hev ranemûsandine,

bûye salek

ku hevrîşmê porê te milên min neniximandine.”

 

Tevgerên jirêze, rojane, ne ewqas giring piştî cûdabûnê bûne tiştên derasayî, bendewarî û arezûyên har. Gotina "roj baş"ê karekî jirêze ye.  Lê şair/aşiq salek e ku -dibe ku heta dawîya emr jî- nikaribe wê peyvê ji hezkirîya/ê xwe re bêje. Vê arezûyê dikaribû romaneke qerase bi Marcel Proust bi nivîsandin.

 

“Bûye salek

ku guhê min

bendewarî rojbaşekê ye."

 

Rewşa aşiq her xirabtir dibe. “Bêrîkirin bûye kabusek har...” Şair bêrîkirina xwe û tîbûna “belgên zerbûyî yên dahatî” û "deşta hezar salan baran nedîtî” dide ber hev. Dibe ku ev rewşa şair bi hin xwîneran ecêb were lê yên ku cûdabûnê zanin, wan êşên bêrîkirinê bêhtir hîs dikin.

 

“Bûye salek

ku devziwatir in

ji belgên zerbûyî yên dahatî

tîtir im ji deşta hezar salan baran nedîtî”

 

Dema ku cûdabûn, terkkirin, çûyîn çêbû maşuq hat wendakirin, aşiq ji xwe ra li tiştan û pûtan digere ku xwe bi wan bigire, xwe bavêje bextê wan. Psîkanalîzm vê rewşê wekî îqamekirinê pênase dike.  Mînak “piştî terkbûnê min xwe avêtibû bextê şiîr û muzîkê; lê tu şiîran ew ji min ra neanî.”  Aşiq xwe spartîye pirtûkan lê ew nabin derman û çare.  Edî tu tiştên xweş şîrînîya maşuqê nadin wî.

 

“Pirtûk

germiya weke ya te

diyarî min nakin.

Firinde

bi çîpçîpa xwe

pistîna te ya şîrîn nadin min!”

 

 

Aşiq piştî cûdabûnê pût ji xwe kirîne perestgeh lê ew bi bayekî piçûk tarûmar dibin. Aşiq ji nû ve dikeve valahistanê. Tiştek tune ye xwe pê bigire. Di romana Muzeya Masumîyetê ya Orhan Pamuk de Kemal hewlê dide valahîya maşuqê bi înşakirina muzeyekê veşêre. “Bi muzeyê zemanê bi mekan bike...” Lê Abdulla Peşêw nîşanî me dide ku di tunebûna hezkirîyê de bes çareyeke felatê heye lê dîsa jî aşiq xilas nabe: “Yara ku di durî de ye ez di wê de difetisim.” Ji bîlî vê rîyê, ti tiştên din nabin nefes û derman. Ahmed Arif gotiye “tunebûna te navê din ê cehenemê ye.” Ji rizgarbûyîna vê cehenemê re tenê rîyek heye!.. Em ê eşkera bikin ku ew rê çi ye…

 

“Ew pûtên ku

Piştî te hatine peristgeha min,

Bi sirweyeke[1] bibîranîna te tên vederkirin.”

 

Ew rê serhildan, tolgirtin û serkeftin e. Aşiq ji bo heyfê hilîne, ji bo şoreşa xwe bangî maşuqê dike ku ew bê. Ne tenê ji bo wan, dixwaze ji bo bi hezaran Meman û Zînan qisasê bigire. Serî hilde û qisasên wan wergire.  Tolgirtin dikare dilê maşuq rehet bike, ji "ceheneman” rizgar bike. Di valahistanê de ji xwe ra çareyan bibîne, di deryaya bê ser û ber de ji xwe ra giravekê çêke.

 

 

“Were, canê!

Bo xatirê min,

bo xatirê te,

bo xatirê hestiyên di gorê,

bo xatirê Mem,

bo xatirê Zînê,

bi hezaran Meman,

bi hezaran Zînan,

were em kartonan bişewitînin,

diwaran biherifînin!”

 

Meriv di van risteyan de fêr dibe ku aşiq bi xwe ji hev veneqetîyane, hatine cûdakirin. Sedem jî struktura civakî ye. Her du jî bûne qurbanên wê strukturê. Ji bilî wan bi hezaran qurbanên wê strukturê hene!..  Wekî welatan me, gelek welat bi goristanên wan qurbanîyan tîjî ne.

 

“Cambazan,

Yên ku mîna parçeyeke goşt

tu birî mezadê,

tu firotî!”

 

Aşiq dixwaze maşuq bê û ew vê strukturê bişikînîn. Pergala parêzvanên vê strukturê serobin bikin. "Em wan rezîl rûswa bikin. Em heyfa xwe hilînin. Em şerê wan bikin."

 

“Were, canê,

were em birû û porê wan bitiraşin,

xweliyê bi serê wan de kin!”

 

Ev helbest di 27.12.1970yî de li Kurdistanê hatîye nivîsîn: Îro jî di sosyopolîtîka me de Mem û Zîn ewqas xurt e, nivîskar û rewşenbîrên Kurd bi Mem û Zînê civakê û takekesên me tehlîl dikin, piştî 278 salan şairekî Kurd, ji alîyekî ve, li hemberî teslîmbûna Mem û Zînê serî hildide. Naxwaze heman qederê bijî. Dil dike strukturên sê sed salî, boçûna dîrokî biguhere.

 

Di risteyên dawî yên şiîrê de Abdulla Peşêw, hewl dide Mem û Zînê ji nû ve binivîse. Hêrsa xwe dike kujer. Dixwaze teslîmbûna Mem û Zînê bişikîne. Da ku em jî xetaya Mem û Zînê nekin, em tola wan jî bistînîn. Peşêw çewtîya Memê û Zînê ji me ra dibêje, wan li kû şaş kirîye nîşanî me dide. Abdulla Peşêw bi vê helbesta xwe hewl dide ku tekerura tarîxê bişkîne û wê biguherîne. Teslîm û pasîvbûna Mem û Zînê nîşane dide.

 

"Ger Mem û Zînê wisa nekir,

Çima em wilo nekin?!

De ka bêje, em çima welê nekin?”

 

Di Mem û Zînê de karekterên sereke Mîr, Zîn, Sitî, Mem, Tajdîn û Beko ne. Divê em vê pirsê bikin: Kî wekî Mîr ketîye dehfikên Beko? Kurmanc. Çawa aqilmendî û kamilbûna Mîr, dehfikên Beko têk nebirin? Ez ji dêvla Mîr bûma minê bigota "Ev çawa mîrbûn e ku bi Beko nikarim!.." Di Mem û Zînê de karekterê herî serhildêr Tajdîn e lê ew jî derengmayî ye; divîyabû Beko di pêşî de bikuşta. Lê pasîvbûn, objebûn, neberxwedêrî, bêîradebûn, qederperestî û teslîmbûyîna Memê û Zînê jî zahf zêde ye. Mem û Zîn bûne qurbanîyên struktura civakî ya wê konjuktorê lê wan tew şer nekirîye, li ber xwe nedaye, serî hilnedaye, tola xwe nestendîye. Wan mirin wekî xelasîyê qebûl kiriye. Mem çima di zîndanê de planên fîrarê, kuştina Beko, revandina Zînê nake? Mem ji ber eşqa xwe dimire, Zîn jî întîxar dike. Ma gelo ti rê tunebûn ku Mem û Zîn serî hildin?!.

 

Çavkanî: Xewa Min Nayê, Ebdulla Peşêw, Wer: Husein Muhammed, Dîwan, 296

[1] Sirwe: Dengê livîna bayê nerm.

*Ev nîvîs  berî di hejmara 5an  a kovara Bar Helberstî de hatibû weşandin. 

Perçebîyayişê “Çê Qemerê Kejî” û Ferdînêbîyayişê

                             

Huseyîn Karakaş çar kitabanê hîkayeyan, kitabêk vîrmendan ra dima verî xo dayo romanî. Çend rojî ra verî bi nameyê Çê Qemerê Kejî romanê ey yo verîn weşanxaneyê Roşna ra weşenîya. Roman 183 rîpel o, 16 beşan ra pê yeno.

Mi heme kitabê Huseyîn Karakaş wendî; tewr zaf ez zaf ez ziwanê ey ra hes keno û keyfê mi ziwanê ey ra yeno. Ziwanê ey ra boya tirkî nêna, stentaksa kirmanckî îqtîdar de ya:

“-Law lajek, mi meke qeda û belayê xo! Ez nana di zûtika Maoyî kî Marksî kî. Nînan kotî û kamî rê pîlîtî kerda, wa fend û felsefeyê xo înan rê bo. Naca Çê Qemere Kejî yo! Çê ma de reyna nameyê înan megêre xo fej, ha! Pîl û pîrê ma ma rê bes ê. Heta şina raya lane sûrane nêzan kamî ramena, xo biaçarne îqrar û îtîqadê Raya Heqî. Duzgin qilawuz o. Cenabê Kurelê Kurrrî ma rê bes o.” r.76

Cuya dewî, meymanperwerî, têkilîya pîyê û gedeyan, cenî û merdeyê û birayan, şîdeta pîyî, ezîkîya mayî, îqtîdarê pîyî,bawerî û kultur, sosyolojîya elewîtî, îstîsmarîya dîn û ferdnêbîyayiş  temayê serekeyê romanê yî. 

Romanê de perçebîyayiş û raşanayişê keyeyêk; keyeyê Çê Qemerê Kejî problematîze beno, nuştox hewl dayo sedemanê no perçebîyayişê ma binawno.

Tam wext o ke ma persa “keyeyê Qemerê Kejî çira perçe bîyo?” bipersî.  Na persî hetobîn ra zî cewabê hêzî û qelsî, başî û nebaşî, qalîte û bêqalîteya romanê zî bido ma.

Ma ke na persî no roman ra persayî  qelsî, bêhêzîya romanê vejîyêna meydanî. Hetê determîzm û mûnitişê hedîseyan ra roman qels û bêhêz o. Nuştoxî, hetê determînîzmî ra  hedeseyî roman bi heme sedemanê xo bi xorî, harayane û  bidetay nêamêyî eşkerekerdiş, fehmkerdiş û rakerdiş û hetê mûnitîşî ra mîyanê hediseyanê roman de venganê esta û bi yewbînî temamkerî hedeseyî  nêamayî girêdayiş.  

Ma ke romanî ra persayî; keyeyê-çêyeyê çira perçe bîyo û raşanîyayo? Roman cewabê “rîdî dîktatorî û nezanî û ferdnêbîyayişê  pîyê-Welîyê Çê Qemerî Kejî keyeyî ra” dano ma. Eka  Welî pîyêko demokrat, azadîwaz, ferdî bibîyêne no keye ranêşîyênî.

Qehramanê romanî Welî yo. Ma ke ewnîyênî karekterê ey ra o hemvera gedeyan, cenî, bira û birarza, birarkeyneyanê xo de dîktator o, şîddetwerî yo, hêrsîn o, her waştişê xo wazêno bi qorayiş û borayiş bido kerdişî, qe kesêk îtrazê qalêk ey nêkero, her vate  bêqusir bêro ca.

Welî hawayê ke mîyanê aîle û keyeyê xo de dîktator o nohawa nêşêno hemvera pîr û rayberan de zî wina bibo. Hemverê înan de nêşêno bibo ferdî, mîlçewt o ; ê hende ezîk û tersonêk o. Hetê bawerîya xo o hetê pîrêk ra yeno îstîsmarkerdişî; yeno bikarerdişî.Û no ferdnêbîyayişê ey beno sedemê perçebîyayişê keyeyê ey. Eka Welî hemvera pîr û rayberan de bibîyanî ferdî keyeyê ey nêamênî perçekerdişî.

Ferdîbîyayiş, biza zengur bîyayiş o!..

Ferdnêbîyayiş çi yo? Ferdnêbîyayiş nêşîyayişê nêyvatiş o, objebîyayiş o, nêşîyayişê redkerdiş o, serehawanênayiş o, pênasekerdişê ez no yo, şuxulnênayişê aqilê xo yo, bi teyna serê xo nêmendiş o, bolî bizan û pesê meşnayan ra cîyanêkewtiş o.

Ferdnêbîyayiş!...Kî şîyênî bivajî xêncî karekterêk heme karekteranê romanî de problema ferdînêbîyayiş karekteran esto. Keyeyê Qemerî Kejî de xencî lajê Welî  Fikrî, qe sewbîna kes nêşêyo bînê sîya pîyê xo ra bivejîyo bibo ferdî. Wexto Fikrî keyeyî terk keno nuştox wina şîyayişê ey resm keno:

“ Zereyê xo xav û xişir şî… Hen xo rê xovero xeylê şî…Şî rest xirxal… Rest birr… Rest tum û tirranê oyêmî… Şî rest dewanê dûrîyan. Heyf û hêrsê xo taştişê dar û kemeran ra pêşanayişê dês û banam ra vet. Kar û gureyê ey de hem heybet  û hereşanî, hem kî barîyîna hêz û hunerî ardênê çiman ver. Wexto ke qalçeyê xo cêveyjîya, ruhê xo kî cêvejîyaybî. O bi her çîyê xo biyaybî di lete. No nîya ameybî nîya şiyêne. No teyna Çê Qemerê Kejî ra nê, welatê ey ra kî ey rê biyaybî mîras…” r.113-114.

Romanî de teyna karekter ferdî bîyo Fikrîyê topal û kerr o. Fikrî bi nêmmerdimîya hemvera pîyê xo yê dîktatorî de sere hawa nano; keyeyê pîyê xo terk keno şono westatîya dêsan keno, debara xo keno. Heme karekterê romanî binkewte û têkşîyayeyî, trajîk û travmatîk î…  Rexmî ferdbîyayişê xo Fikrî zî no karekteran yew beno. Qe nêbo nuşxtoxî seba ferdbîyayişê ey o bikerdêne serkewte labêla Fikrî bi hawayêko trajîk mirêno:

“Fikrî…Tîjîya hometî rê mineta xo kêm nêkerdêne. Her ke şewa ênî ameye, ê bi Zelxe xo şanêne estûna wertêne ver, çila fîstêne ta, nîyazê xo kerdêne. Çi heyf ke Fikrî endî nêşikîne xo ser ra vindero. Dejê xo giran biyayî û roje bi roje  tênêna biyêne giran. Wextêna têde vileşîya ro astik û postik mend. Nêweşîya xo bado  fam biye ke, rîşa mordemwer a. Ferê çiman xafil de şî xow ra. Rojê, desta şodirî gina piro merd. Çê xo hen serê ê tapikî ya mend û mend.” r.175

Xêncî Fikrî tu karekterê de ma îmareyê ferdbîyayiş nêveynênî. Karekterê romanî seka bêaqilî, seba çareserkerdişê problemanê xo aqilê înan çîn o, nêfikrîyêne, suwal, muhasebehê, rexneyê çîyêk nêkenî. Her karekterê Rêzfîlma Breaking Bad çi qels çi zî pêt bibo la ferd o; subje yo. No romanî de çi pêt çi zeîf heme karekterî obje yî.

Sey persa pêroyî gelo edebîyata ma çend berhaman de çi karekterê xirabe çi zî karekterê başî ferdbîyayişê xo pê erda? Edebîyata ma çiqas wendoxê şîyêna bikero ferdî?

*No nuşte verîcû keyepele Hurbini de amebi weşanayiş.

Sermîyanê Lokman Ayebeyî û Cîyawazîyên Afirînerî di "pilingekî li hewselê" de

 

Nivîskarek çima kêm an jî zahf dinivîse? Qalîte û biserkeftîbûna berheman çiqasî bi nivîsîna kêm an jî zêde ra têkildar e? Nivîsîna zêde tê wê wateyê ku tiştên hatine nivîsîn bêqalîte û navincî ne û nivîsîna kêm jî tê wê watêyê ku tiştên hatine nivîsîn biqalîte ne?

 

Di nav xwînerên kurdîyê de nîqaşa nivîsîna kêm an jî zêde ya nivîskaran heye. Xwînerên edebîyata kurdî serkeftin û biqalîtebûna berhemên kurdî bi nivîsîna zêde ra peywendîdar dikin; piranîya nivîskarên kurdîyê li pey hev bi hejmareke zêde berheman dinivîsîn û ji ber vê yeke jî dest bi xwedubarekirinê dikin, asta qalîteya berhemên wan berz nabe û nizm dimîne. Lewma xwîner ji nivîskaran daxwaz dikin ku kêm binivîsin.

 

Fikra min ew e ku, geşbûn û berzbûna berhemekê bi nivîsîna zêde yan jî kêm a nivîskarekî ra ne hewqasî têkildar e. Ji ber ku nivîskarek zêde dinivîse ev nayê wê wateyê ku berhem ji hêla qalîteyê ve nizm e, negeş û binkeftî ye. Ku ji nivîskaran tê, bila di salekê de çend berheman binivîsin, problem ne ev e. Problema bingehîn ew e ku ka çiqasî rezerv, sermîyan, potansîyel, şîyan û qudreta afirandin, nivîsandin û hilberîna nivîskarî heye yan jî tune ye!...

 

Dema ku nivîskarî ferq kir ku rezerv û sermîyanê xwe kor kirîye wê çaxê divê bikaribe bibêje ji bo niha bes e, û bisekine… Zanîna cihê sekinînê bi xwe jî zanînek e, kamilbûn û objektîvbûna bi xwe ra têkildar e.

 

Gelek balkêş e tevî ku hinek nivîskar jî xwedîyên rezerv û sermîyanên mezin ên afirandin û hilberînê ne, ew wî sermîyanî bi kar naynin. Hayê wan nivîskar û hunermedan jê tune ye ku xwîneran ji pênûsên xwe, ji berhemên xwe bêpar dihêlin. Xwînerên wan birçî û tîyên qelema wan in, dixwazin zêdetir berhemên “nivîskarên xwe” bixwînin. Çi dikare bibe sebebê vê yeke? Çend sebeb hene helbet: yan ji ber ku hayê wan ji şîyana bi wan ra tune ye, yan ji ber tiralîyê ye, xweneêşandin yan jî ji ber nebûna motîvasyonê; ew rezerv û sermîyanê xwe bi kar naynin. Çend nivîskar û hunermendên kurd hene ku bi raya min dikarin di vê kategorîyê de bên hesibandin: Şêxo Fîlîk, Brahîm Ronîzer, Aram Dildar…

 

Yek ji wan navan jî Lokman Ayebe ye!... Lokman Ayebe xwedîyê rezerv, sermîyanekî baş e. Potansîyeleke gelekî baş a nivîs û afirandinê pê re heye. Ew, ji her du salan carekê berhemekê biweşîne jî dikare berhema xwe di asteke bilind a qalîteyê de hilberîne.

 

Lêbelê çi heyf e ku Lokman Ayebe jî hindikî dinivîse. Di bîst salên nivîskarî xwe de, ligel berhema wî ya nû, heta niha du roman, du jî pirtûkên çîrokan derxistine. Hezar xwezî ku deh berhem binivîsîyaya!... Hemû berhemên wî min bi kêfeke mezin xwendine, li ser romanên wî de min du heb jî nivîs nivîsîne. Di malpera Sînemaya Serbixwe de hatibûn weşandin. Ez her dixwazim ji qelema wî zêdetir berheman bixwînim.

 

Axir piştî deh salan berhema wî ya nû ya çîrokan bi navê pilingekî li hewselê ji weşanxaneya Avestayê derçû, tê de neh çîrok hene. Xwendina her çîrokeke wê kêfeke cuda bexşand, her çîrokekê zewq û tehmeke edebî ya bêhempa û nejibîr da min: “heger ez niha bibêjim zilamekî ku heta çûna xwe ya eskeriyê tu bajar nedîtibûn û ji bilî çend herfên li alî okulu fêr bûbû pê ve xwendin û nivîsandina wî tune bû, rojekê rabûye û bi planeke rêkûpêk bankayek şêlandiye û ji ber vê şêlandinê jî di dewra xwe de bûye dizê herî navdar yê tirkî; û ev jî ne bes, ji bo teslîmkirina wî di nava sê dewletan de qeyraneke dîplomatîk rû daye, teqez hûn ê ji min bawer nekin û hûn ê bibêjin çîrokên bi vî rengî encax di fîlm û romanan de diqewimin û di jiyana rasteqîn de cih ji çîrokên weha deraqil re tune ye…” r.9

 

Du alîyen cîyawazîyên çîrokên pilingekî li hewselê

 

Di edebîyata kurdî ya li bakurê welêt de wekî kurdekî mirov çiqasî dikare xwe bibîne? Wekî xwînerekî ez dikarim bibêjim ku kêm caran min kariye xwe tê de bibînim. Di edebîyata xwe de xwenedîtîn tiştekî balkêş e. Di hemû çîrokên pilingekî li hewselê de wekî kurd mirov xwe dibîne. Şexsên xwe, civaka xwe, gund û bajarên xwe tê de dibîne...

 

Dostê min Evdî Hesqera carekê ji min ra gotibû, “di wextê zanîngehê de mamosteyekî ji me ra gotibû, edebîyata netew û gelên bindest tune ye tenê vegotinên wan ên alegorîk hene.” Bi rastî dema ku em li edebîyata kurdî ya li bakurê dinerin zêdetir em rastî vegotinên alegorîk, sembolîk, metaforîk;  otosansur, tirsonekî û  xweveşartinê dibînin. Dijmen kî ye? Dema ku em vê pirsê ji edebîyata xwe dikin kêm berhem bi şênberî bersiva vê pirsê didin. Em û “yên din”ên me rasterast wekî dagirker nayên binavkirin. Cîyawazîya pilingekî li hewselê jî tam li vir xwe dide nîşanê: Nivîskar hewl daye vî tiştî bişikîne; xwe veneşartîye, xwe sansur nekiriye, ji gotinên rasterast xwe nedaye alî. Mînak di çîrokên li xwe vegera qumarbazekî xişîm û pilingekî li hewselê de em vê şikandinê bi zelalî dibînîn.

 

“ … û dengê straneke wî jî ji teybê bilind dibû. ji dupelkiya min ve îmana min ji muzîka tirkî nemaze jî ji erebeska tirkî diçe û heger wexta min yan jî alternatîfeke min a din hebûya kêlîkekê li wir nedisekinîm û ez ê ji bo traşa xwe biçûma cem berberekî din.” r.89

 

Bindest, newêrin fikr û hestên xwe yên derbarê tişt-miştên serdestan bi eşkereyî der bikin. Li vir, nivîskar bi wêrekî hîsên xwe yên derbarê muzîka serdestan de anîne zimên.

 

Çar hêlên afirînerîya çîrokên pilingekî li hewselê

 

Di çîroka dokumanterek derbarê gewretirîn helbestvanê netewa xwe de nivîskar sêwirandina dahatûyê dike û rabirdûyê ji nû ve serarast dike. Freud dibêje “rabirdû nayê serarastkirin” lê em dibînîn ku hêza edebîyatê heye ku rabirdûye ji nû ve serarast/saz bike, di vê çîrokê de jî em dibînîn ku nivîskar çawa bi hostayî rabirdû serarast kirîye. Nivîskar tenê rabirdû serarast nekirîye dahatû jî sêwirandîye. Edebîyat xeyalan, fikiran, xewnan realîze dike. Nivîskar jî dahatûyek sêwirandîye, bi edebîyatê ew dahatû realîze dibe.

 

Teknîk û vegotinên rojavayî di gelek berhemên edebîyatê kurdî de wekî pîne, zêdayî, îthal xuya dikin. Di vê berhemê de nivîskarî vegotin û teknîkên edebî yên rojavayî bi kurdewarî xebitandine.

 

Di çîrokên vê berhemê de nivîskarî hem malzemeyên bîra me ya kolektîv ji nû ve afirandine hem jî edebî kirine. Çîrokên wekî kirasguhertin, şerê du dîkên qoqo û biyokên hafiz nimûneyên vê ne.

 

Afirînerîya din a vê berhemê jî ew e ku, hewleke înşakirina takekesîyê dide; afirandina takekesî em tê de dibînîn. Çîroka puxteya jiyannameya dizekî nimûneyeke baş a takesesbûnê ye.

 

Wekî xwîner ez dixwazim bi kêmanî ji du salan carekê herî kêm berhemekê ji qelema Lokman Ayebeyî bixwînim. Bi hêvî, xwastin û arezûya ku em di demeke kurt de dîsa berhemên nû ji qelema wî bixwînîn.

 

 

Wêneyê Lokman Ayebeyî: Mem Artemêt

 

*Ev nivis berî di malpera Hurbini de hatibû weşandin.