GIRÎNGÎYA FÎLMKILMÊ BAZTABÎ: XELASNEKERÎYA EŞKEFTA ZERDEŞTÎ Û XOZA

 

                                 

Ez verê bi cewabê persêkê muhîmî dest pêbika; “Ma ha dinyayêka senîne de ciwîyenî?” Ma sîstemêkê kapîtalîstî de, binê şîdetanê îqtîdaranê totalîter û mîlîtarîstan de ciwîyênî. Her hetî ra ferdî ha bînê kontrol û hakîmeyetê îqtîdarî de yî. Dinyayêka bi kamerayîstanan… Her ca de çend kamerayê ewlekarî… Ferdî, seke sey dinyaya romanê 1984î yê George Orwellî de ciwîyênî. Ferdî ha her hetî ra yenî temaşekerdiş. Sansur, otosansur, tersî, yewbîn ra tersayîş, xo bêemnîyet hîskerdiş, paranoyakbîyayiş…

Ferd, her hetî ra û her ware de çi ê pêroyî çi ê şexsî çi zî ê medyaya sosyalî de binê şîdetê fîzîkî, psîkolojîk, sembolîkê îqtîdarî de yo: Şîddetê mîlîtarîzma îqtîdarî; peywirdarên ewlekarî, şîddetê kamerayan, şîddetê sembolan, abîdeyan, şîdetê dîtbarîyan… Rîyê Vîrûsê Corona ra kontrol û hakîmeyetê îqtîdarî yê ferdî ser o hîna giranêr û xorînêr bîyo. . .

Dinyaya ewroyêne de çi azadîyê ferdî estî? Sînorê azadîyê ferdî çi yî? Warê bînê wa kinarêk de bimanî warê şexsî de ferd çiqas azad o, xo çiqas azad hîs keno? Ferd, xo zereyê keyeyê xo de zî rehet û emnîyet de hîs nêko, yeno a mana ke huzur û aramî zerê keyeyî de zî nêmendo. Mîyanê komelî de cayêk çin o ke ferd xo tede rehet û azad hîs bikero. Azadî tuwalet de zî nêmenda.

Ferd mîyanê na mekanîzmaya şîdetî de, nerehetî de xelase kura de vînêno û çinayî sey xelase vînêno? Ewro însanî, bi hewayo ferdkî û bi grubanê neweyan peyser agêrayîşê xo yê xoza seke xo na mekanîzma ra xelesnayîş û eşkefta Zerdeştî xo rê sey xelase vînênî. Edebîyat, sînema de derheqê xoza ser o agêrayişî de lîteraturêk ameyo meydan.

Sînorê kontrolkerdişê îqtîdarî resenî hetanî kotî? Îqtîdar nêşêno kotî kontrol bikero? Çiyî totalîtaralîzmê îqtîdarî ra dûrî yê? Zorê îqtîdarê totalîterî xo nêşêno xoza, eşkefta Zerdeştî, koyan û nêşêno înan kontrol bikero? Hemverê şîddetê îqtîdarî de xoza û eşkefta Zerdeştî bakîr û biemnîyet î? Dadaloglu şîîrêka xo de vano “ fermanî ê padîşahî yo la koyî ê ma yî”, dinyaya ewroyêne de hemverê îqtîdarî de koyî hama bakîr î? Xoza, koyî û eşkefta Zerdeştî xelasker î?. . .

Iraj Mohammadî Razînî fîlmkilmê xo bi nameyê Baztab (Reflection; Zimeyîş) de cewabê nê persan dano ma. Ez do nê nuşteyê de nê hetî ra girîngîya nê fîlmkilmî ser o vindera.

Rojhelatê Kurdîstanî de Kamyaran, mîyanê Sîne û Kirmanşan de ya. Iraj Mohammadî Razînî, serra 1974î de bajarê Kamyaran de ameyo dinya. Mîyanê serranê 1994-1998î de Unîversîteya Shahid Rajaiee ya Tehranî de beşê hunerî wendo. Komeleya Sînemaya Xortan yê Îranî de kursê hunerê fotografkêşî temam kerdo.

                                

Razînî, rejîsorîya xeylî kilm fîlman û anîmasyonan kerda.

Fîlmografîya ey:

1992 Imitation 4, 1993 The color of need 5, 1995 The Board of life 14, 1998 Sarisa 20, 1999 Lover›s Adobe 30, 2002 A Song for Bistoon 15, 2011 Reflection 6, 2012 Ghi Ghoo 13, 2012 Dandelion›s fly 14, 2013 And now the MAN 5, 2013 Simorgh 5, 2015 Lafav 23, 2016 Zalzalak, 2017 Darza.

Înternetî ser ra ez eşkayo, di filmanê kilman û anîmasyonêkê ey temaşe bikera; Baztab, And Now The Man û Ghi Ghoo.

Fîlmkilmê Baztabî de ma mîyanê koyan de eşkeftêka, ma verrojê newaleyêka xorîne ra camerdêko sey rahîbanê Budîstan o, vînênî. Ma vînênî û vengê lêrbîyayişê çîyêkê gîrolêkî eşnawênî. No çî yeno yeno fekê eşkefte de vindeno, ma vînenî ke kaskê leşkerî yo. Camêrdêk zî şaşmende û xodemende, bi meraqî yeno ewnîyeno qaskê ra, dima nano serê xo ser. Çi vengê şer û perodayîşî ke estî, goşanê ey û mîyanê koyan de zimîyenî, gulbang danî. Vera nê vengan de ma vanî camêrd gêj bibo, qelbê ey bivindo. Camerd, nêşêno kata xo bivejo…

Girîngîya fîlmkilmê Baztab na ya ke; Baztab nawnêna ma ke sînorê kontrolkerdişê îqtîdarî çiqas hîra bîyo. Baztab, ma nawnêno ke eşkefta Zerdeştî hînî xelasker nîya. Totalîtarîzmê îqtîdarî xo resnayo hata eşkefta Zerdeştî zî. Uca de zî rehetî, huzur, emnîyet nêmendo. Bakîrîya xoza nêmenda, îqtîdar ameyo dekewto eşkefta Zerdeştî zî. Îqtîdar, eşkefta Zerdeştî zî dekerda mîyanê sînoranê xo. Îqtîdar şîdetê xo zereyê eşkefta Zerdeştî de nawnêno ma. Hînî îqtîdarî ra xelase çin a. Xoza de, koyan de eşkefte de zî hînî rehetî û huzur nêdano ma.

O wext ma se bikerî?

Çareserî remayîş nîyo, mendiş û mucadelekerdişê bedelnayîş û awankerdişê cuyêka însanî yo!. . Çend rojî ra verî mi xeberêke dîye ke Fransa de şarî çalakîya “ kam ma polîsan ra seveknêno” kerdênî. Ez zî wazeno biperso “kam ma kamerayan ra bisevekno?”, “kam ma îqtîdarî bi xo ra bisevekno?” Na çalakî zaf afirnayox û raşt a. Xo ser o dîskurêkê raştî ser ra awan kerdo. No hawa çalakîyî ma rê neqebêk akerî.            

            

*Kovara Temaşe Hûmare 3

 

Li ser Globalbûna SÎNEMAYA KURDÎ

 

                                 

Kişandina fîlmekî jixwe gelek zor û zehmet e, dema ev fîlm bi kurdî be, ev dijwarî gelek girantir dibe. Kişandina fîlmên bi kurdî em dikarin wekî xumarê pênase bikin. Çima xumar e? Derhênerek di destên wî/wê da çi hebe, çiyê wî/wê heye tune ye ji bo vê xumarê pêşkeş dike. Bêîstîsna hemû xumarê wenda dikin. Ji bo xumarek din yan jî ji bo fîlmên din di binê balîva wan da tiştek namîne, pişta wan tê şikandin, edî nikarin pişta xwe rast bikin. Ji bo fîlmekî nû carêk din ne wêrekî dimîne ne jî qewet.

Fîlmên kurdî nagihîje temaşevanan. Ji ber bêderfetîyan tu nikarî fîlmê xwe bişînî festîvalan. Fîlmên gelek baş bikşînî jî dîtbarîya wan çênabe. Bêyî çend navên îstîsna, derhênerên kurd nikarin fîlmên xwe di sekrotora sînemayê da bifiroşin û nîşan bidin. Qezenckirina pere jixwe tune ye, budceya ku ji bo fîlmekî tê xerçkirin, nikare mesrafê xwe derbixe.

Fîlmê Bîranînên Li Ser Kevîrî (2014) ya Şewket Emîn Korkî tam di vê derbarê da ye, ev fîlm nîşanê me dide ku bi kurdî kişandina fîlmekî xumarek çewa ye. Çiqas zehmet e. Di civakek derengmayî da fîlmek çewa tê kişandin? Korkî ji hêla şert û mercên hundirîn ve nîşanê me dide. Li ser vî fîlmî berê jî di malpera Sînemaya Serbixwe de bi nava “Pêşverûtî û Bêhempatîya Filma Bîranînên Li Ser Kevirî yê Şewket Emîn Korkî” min nivîsek berfireh nivîsîbû…

Îro ji bo weşandina pirtûkekê herî kêm 5 hezar lîre, ji bo albûmek 20 hezar, ji bo derxistina kovarek 7-8 hezar lîre lazim e. Ferqa sînemayê ji qadên din ev e ku ji gelek alîyan ve bi malîyet û giran e. Derhênerek ji bo mesrefên kurtefîlmekî ji min ra gotibû: “Ji bo ku ez fîlmê xwe bikêşim, herî kêm 50 hezar lîre lazim e. ”

Derhênerên Kurd çewa fîlmên xwe dikêşin? Ji ku pere peyda dikin? Ji xwe ra çewa li fînansman û sponsoran digerin û dibînîn? Kurdên Rojhelat, Bakûr, Başûr û Rojava çewa fîlmên xwe dikêşin? Ji vê hêlê ve meseleya me piralî dibe.

Ji derhênerên kurd ez Aram Dildar û Burhan Ateşî nas dikim, ji projeyan wan ez agahdar im. Çi Aram çi jî Burhanî bi kurtefîlmên xwe derhênerîya xwe dane îspatkirin. Projeyên nû yên herdûyan jî amede ne lê ji ber semedên aborî nikarin projeyên xwe pêk bînîn. Ne tene Aram û Burhan bêîstîsna hemû derhênerên din yên kurd, wekî wan ji ber bêperetî nikarin projeyên xwe pêk bînîn.

Em pirsa xwe carêk din bipirsin; derhênerên kurd ji ku pere tînîn pê fîlmên xwe dikêşin? Berî vê pirsê, divê em vê pirsê bipirsin; çend şîrketê prodiksiyonê yên kurdî hene? Ez tene wekî Mîtos Fîlm û Sînemaya Mezopotamyayê dizanim. Lê qeweta wan jî sinordar e, hêza wan jî di salê da encax têra yek-du fîlman dike. Wekî din hebin jî dîtbarîya wan zêde tune ye, ne berbiçav in.

Ka gelo bifikirin sînemaya ku şîrketên wê yên prodiksîyonê tune be çewa dikare pêş bikeve û geş bibe?

Fîlmên metrajdirêj mesrefa wan li gor kurtefilman çend qat zêde ye. Wekî Alî Kemal Çinar, Kazim Öz, Mehmet Alî Konar… ê ku fîlmên metrajdirêj dikêşin ji ku pere peyda dikin û fîlmên xwe dikşînin?

Eşkere ye ku ji ber sedemên ekonomîk fîlmên metrajdirêj yên bi kurdî kêm in, piranî kurtefîlm în. Derhênerên ku bi kurtefîlman xwe îspat kirîye ji ber tunebûna pere nikarin fîlmên metrajdirêj bikêşin. Derhênerên Rojhelatî ji ber vê her kurtefîlman dikêşin.

Derhênerên kurd fîlmê xwe çewa dikêşin? Bi şeş xalan em dikarin bersiva vê pirsê kategorîze bikin.

Bi pereyên xwe piranîya derhênerên kurd bi pereyên fîlm dikşînin ji ber ku nikarin sponsoran bibînin. Di sînemaya Kurdî da pir fîlm bi vî awayî hatine çêkirin.

Bi piştgirîya dezgeyekê. Çend derhênerên Rojhilatî dawîya fîlmên wan da min dîtîbu ku çêkêra fîlmê Wezaretî Rewşenbirîya Hêrema Kurdistanê bû. Taha Kerîmî bi piştgirîya YNKê fîlmên xwe çêdikir. Li Rojava, Komîna Fîlm ya Rojava piştgirî dide sînemageran. Saziyên li Bakur çi qas zemîn amade dikin bo derhênerên ku ehlê karê xwe ne?Mînakên nebaş û bêqalîte hene!. .

Bi piştgirîya derûdorê. Burhan Ateşî kurtefîlmê xwe Vîr (2017)qehwexanê xwe dewir kirîye bi pereyê qehwexaneya xwe fîlm kişandîye. Niha jî bi piştgirîya derûdora xwe dixwazê kurtefîlmê xwe yê nû çêbike.

Bi berhevkirina alîkarîyê bi kampanyayê platoformên dîjîtal yên wekî indiegogo, fongogo. Aram Dildar ji bo fîlmê xwe yê nû bi navê Bedewîya Berbad, di malpera Indiegogo da kampanyaya alîkarî daye dest pê kirin. Bi hêvîya ku kampanya serbikeve.

Bi piştgîrîya şîrketa prodiksiyonî. Erol Mîntaş bi piştgirîya Mîtos Fîlm, Kilama Dayîka Min (2014) kişandibû.

Bi piştgirîya dezgeyek tirkan. Hinek derhênerên kurd bi piştgirîya dezgeyên tirkan fîlmên xwe çêdikin. Lê vir jî problemek din heye; otosansûr dest pê dike û piranî jî berê xwe didin tirkî.

Pêşveçûyîn û geşbûna sînemaya kurdî bi dezge û şîrketên prodiksiyonê têkildar e! Geşedan û pêşveçûyîna sînemaya kurdî bi vê xalê ve girêdaye.

Sînemaya neteweyekî bêpere geş û pêş ve naçe. Bêyî şîrketan, dezge û prodiksiyonê mîlyon dolar ne mumkin e ku sînemaya kurdî berz bibe û bibe cîhanî. Ku em bixwazin sînemaye kurdî bibe cîhanî dive em mîlyon dolaran xerç bikin. Bêyî xerçkirina mîlyon dolaran cîhanbûyîna sînemaya kurdî wek bêîmkan e lê!. . .

Huner bi hêbûna dewlet û çîna burjûva pêş ve diçe. Li Ewropayê huner bi burjuvazîyê geş û berz bûn. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber ku navenda hunerê ji Parîs bibin New Yorkê, çil mîlyon dolar xerç kirîye. Ê kurdan ne dewlet ne jî burjavaya neteweyî ya ku ji hunerê fehm dike heye. Gelo çiqas pêkan e ku ji nav kurdan burjuvazîyeke neteweyî çêbibe û piştgirî bide sînema, edebîyat, muzîk û qadên din ê kurdî?

Gelo ji nav kurdan dê çewa şîrketê prodiksiyonê yên xwedî butçeyên bi mîlyon dolaran çêbibe? Îmkanên vê yekê çi ne? Çima ji nav kurdan çend şîrketên prodiksiyonê yên netewperwer dernakevin, piştgirî nadin sînameye kurdî? Derfetên Başûr gelekî zêde ne ku dezge û sazîyên bi vî rengî li wir ava bibin, gelo çima li wir dezge û şîrketên bi vî rengî tune ne? Bila burjavazîyeke neteweyî ya kurd li alîyekî be, ma qet dewlemendek û zengînek kurdek netewperwer tune ye ku şîrket û dezgeyek prodiksiyonî ava bike? Şîrketên prodiksiyonî, tîcarî ne lê ev şîrket û dezgeyên kurdewar divê bêyî ku tîcarî bifikire, bêyî beramberî piştgirîyê bidin derhêrên kurd.

Di nava bêderfetîya îroyîn de, bêyî sermayeyê şîrketên prodiksiyonê mîlyon dolaran, sînemaya kurdî çewa berz bibe û bibe cîhanî? Di nava ewqas bêîmkanî û bêkesîyê da çi ji destên derhenêrên kurd tê û dikarin çi bikin da ku sînemaya me bibe cîhanî?

Tişta ku em li ser difikirin ev e, divê em têgeha “Amor Fati” ya Nietzsche ji xwe ra bikin felsefe, ji nav bêderfetîyan, bêpêretîyê em çewa bikaribin sînameyek resen înşa bikin? Îro wekî her qadê pêwistîya sînemaya kurd jî bi afirînerîya takekesî û dehayan heye. Di nav vê rewşê da ji nav sînameya kurdî divê derhênerên deha derbikevin.

Di vê derberê da du mînak hene. Yek, Behman Ghobadî ye, wî nîşanî dinyayê da ku ji bêderfetî çewa resenîyek derxistîye; yê din jî Alî Kemal Çinar e, di sînemaya wî da jî em dibînîn hewilên vê yekê dide. Dema ku bîst derhênerên kurd wekî xelatên Palmîyeya Zêrîn wergirt, di sînemaya me da gelek problem ji ber xwe ve dê çareser bibin. Li gel pêkhatina vê yekê, heta vê gavê jî şirketên prokdiksiyonê yên kurdan çênebin jî gelek şîrketên prodiksiyonê yên bîyanî berê xwe didin sînemaya kurdî…

Ji bo veguherandin îro û boçûna dîrokê pêwistîya me bi dehayan heye.

Temaşe|e-Kovara Hunerî ya Sînemayê Jimare 3

KOMPLEKSA PARSEKÎYA HEZÊ Û ELEQEYA SÎNEMAYA KURDÎ

 

                                       

  

“Û min got:

Tekbîr! Bi qasî ku karibim xirabîyê bikim berz bûm.”

Hüseyin Kaytan

Festîvala Filmên Kurdî ya Londonê ya 11an, di navbera 15 – 24ê Tebaxê de ji ber Kovîd 19yê, online hat li dar xistin, ji pêncî û sê fîlman pêk tê û hemû fîlm li ser You Tubê dihat temaşekirin.

Di roja yekem a festîvalê de pênc kurtefîlm hatin nîmayişkirin. Kurtefîlma ku festîval pê dest pê kir Barê Giran ya Yilmaz Ozdil bû, li dû wê jî bi rêzê The Shepherd (Şivan) a Brwa Vahapour, My Brother Amal (Birayê Min Amal ) a Christopher Wollebekk, Birthday Parents (Dê û Bavên Rojbûnê) a Savaş Boyraz û Showan (Şivan) a Bijan Zarin hat nîmayişkirin.

Mekana “Barê Giran” û “Showan” Kurdistan e, “The Shepherd”, “My Brother Amal” û “Birthday Parents” Norweç e.

Di The Shepherdê da malbateke kurd î soranîavêx; dayik û bav tevî du keçên xwe bi malbatî, di rojeke zivistanê da ji malê derdikevin, bi texsîya xwe dixwazin biçin zamawendê (dawetê). Em di fîlmê The Shepherdê dibînin; malbata ku bi rêkûpêk û bêyî wendakirina xwebûna xwe, entegreyê penaberiyê bûne. Dîsa jî çanda xwe didomînîn, bi hev ra stranên welatê xwe dibêjin û kinc û cilên welatê xwe li xwe dikin. Lê di rêye da qezayek tê serê wan ji ber vê nikarin xwe bigihîjin zamawendê. Dema ku bav maşînê diajo ji nişkê va xifşek xezal xwe li teqsîye dixe…

Di jîyan û metnên din de piranî dayik baş, biwîjdan û bimerhemet e lê bav ne wekî wan in. Di filmê da berevajîya vê yekê heye; bav kesek baş, biwîjdan, bimerhamet e lê dayik ne wekî bav e. Tişta herî balkêş û xerakerîya îdraq û ezbera filmê ev e. Wekî din jî ji hêla serdestî û bindestî ve îmaja jin û mêr hatîye guherandin. Di filmê de îmajê bavê ji min ra biproblem tê, ez dixwazim vê yekê problematîze bikim.

Em dibînîn ku xifşa xezalê nemirîye birîndar e, dayik ji bavê ra dibêje: “xifş êşe dikşîne bikuje, em rêya xwe dewam bikin.” Bav hewl dide ku xifşê serjê bike lê nikare, wîjdanê xwe, bîryara xwe diguhure dixwaze wê bibe nexweşxaneyê. Ji ber ku bav, gotina dayikê nake, dayik bi bavê ra şer dike û ji gelek alîyan ve suç, kêmasî û qelsîya wî tîne ziman û wî suçdar dike. Bo mînak çend sal in li penaberîyê ye lê ji ber ku zimanê wir, fêr nebûye bav di vî mijarê da suçdar dike.

A rast ji destpêkê heta dawîyê min di fîlm da bavekî entegrebûyî dît, kesayetiya wî nîşanê me dide ku ne mimkun e ku kesayeteke bi vî rengî, nikare ziman fêr bibe, ez şaş mam ku ew çawa nikarîya Norweçî fêr bibe…

Nuqteya kîlîda fîlmê bi min li vir derdikeve holê. Em dikarin ji vê nuqteyê xwe bigihînin tehlîla rast a tetmînker û îqnakerê fîlmê. Ku em başbûn, biwijdanbûn, bimerhemetbûna bavê problematîze bikin, em xwe bikaribin bigihîn rastîyê. Çimkî di vê kontekstê de biwijdan û başbûna wî ji min ra biproblem tê.

Bav ziman fêrnebûye yanî entegre nebûye lê biwîjdan û bimerhemet e. Derhêner xwestîye, bavî bi Ewropayiyan biwîjdan û bimerhemeta wî bide qebûlkirin. Dibê ku bav ziman fêr nebûye lê bav însanek baş û biwijdan e wî qebûl bikin. Ji vir jî kompleksa parsekîya hezê û eleqeya derhêner derdikeve holê. Lê ev kompleks di kîjan kurdî/ê de tune ye ku!... Bibaşbûn û biwijdanbûnê dixwaze Ewropayî ji bavî hez bikin.

Bereksê wê bifikirin, bav li wir xifşê ser jê bikirina û biavêtina quncikek dê çi bibûna?

Di The Shepherdê da hezkirina xifşeyek û My Brother Amal de jî çûkek heye, herdû jî rasterast, xwe li ser hezkirina heywanekî ava dikin, her çiqas di Birthday Parentsê de jî hezkirina masîyek hebe jî wekî herdu fîlmên din ev hezkirin ne di navenda fîlm da ye.

Di My Brother Amal da du bira, kurdên soranîaxêv wekî penaber li kampekê dimînîn. Birayê mezin planên revê dike, birayê biçûk jî dêrûnîya wî xera dibe û tedawî dibîne. Li alîyê din jî peywirdarek hewla engetrebûyîna wî dide. Rojêk çûkek tê xwe li cama avahîyê dide, birayê biçûk ji bo ku binêre çi lê çûkê hatîye diçe derve û dibîne ku çûk birîndar bûye, di sekaretê de ye, li kevirekî digere dixwaze çûkê bikuje lê vî tiştî nake, çûk digire dibe jûra xwe, çûkê xwedî dike, hêdî hêdî çûk xweş û baş dibe. Çi ecêb e ku di heman sehneyê de di The Shepherdê da jî hebû. Bixweşbûna çûkê tê ser temsîla xweşiya canê birayê biçûk; başbûna çûkê birayê biçûk xwe jî baş dike. Birayê mezin jî li wir nerazîye, nefret dike, hewl dide li gel birayê xwe bireve. Di kampê de her tişt bi rêkûpêk e, qe tiştek neheqî, tiştên wekî nijadperestî an jî xirabî û pîsîtî tune ye, peywirdar gelek baş in ji ber vê em fehm nakin ku çima birayê mezin wisa tevdigere.

Di demek nêz da min hevpeyvînek Behrûz Boçanî xwendibû ku behsa şert û mercên dermirovî yên kampên penabaran kir bû. Ev du fîlm çiqas rastîyê nîşanî me didin? Gelo birastî jî di Norweçê de rewşa penaberan wisa mirovane ye?

Di Birthday Parentsê de li ser hejarbûna malbatekê hevnasîn û hevtêkilîbûna penaberan û civaka li wir ji xwe ra kirîye armanc. Di vê filmê da îmaja mêr û jin kurd gelek pozîtîv e; gelek baş hevdu fehm dikin û hev temam dikin û ji hev gelek hez dikin. Di filmê da malbata kurdê kurmancîaxêvê entegrebûyî ye, bi hejarî em dimînîn. Li dinyayê din jî em nikarin xwe ji hejarî xelas bikin… Hejarî tê wateya xwestina alîkarîyê. Ew jî tê wateya parsekîya hezê û eleqeyê. Di piraniya filmên kurdî da bivê nevê temaya hejarî û rebenî heye. Di vê filmê da jî malbat ji ber ku nikare rojbûna keça xwe pîroz bikin ji ber sedemên aborî, dayik li çareseriyekê digere. Dêya hevala keçika kurd ya Norweçî, ji dêya keçika kurd re dibêje em rojbûna herdu keçan bi hev ra bikin. Pirozbahî li mala luks ya Norweçîyan çêdikin. Herdu malbat hevnas dikin, li hev germ dibin.

Di her sê filman da jî Ewropa wekî bê problem û Ewropayî gelek baş tên nîşandayîn. Bi rastî jî Ewropa û Ewropayî wekî ku ev fîlm wiha xweş û baş didin nîşandan yan na? Film li hember realîteya Ewropayê çi qas realîst e? Tenê em dikarin hejarbûna malbatê wekî qusûrek û rexneyek qebul bikin. Ji xeynî vê fîlm li hemberê Ewropayê ne rexneyî ne û ji bîlî hejarbûna malbatê Ewropa bêqisur e.

Di hemû filman de jî karekter bibaşbûn, bêzirarbûn û biwîjdanbûna hewl didin ku xwe bi Ewropayîyan bidin qebulkirin. Di bingehê vê xweqebulkirina bi Ewropayiyan da bicîanîna berpirsyarîya etîkî û hiqûqî tune ye, kompleksa parsekîya hezê û eleqeyê heye. Di têkilîya me û serdastan de em Ewropayiyan wekî hakem dibînîn. Dema ku em û Ewropayiyek tên ba hev, em parsekîya hezê û eleqeyê dikin, dixwazin bi vê parsekîyê xwe bi aqil û dilê wan bidin fehmkirin.

Çi di kesayetî û karekter, civaka kurdan de, çi jî di qadên din yê kurdan wekî edebîyat an jî sînemayê de kompleksa parsekîya hezê û eleqeyê gelek ber bi çav e. Mirov dikare bibêje ku li binê hemû tevgerên kurdan de vê kompleksê heye û him jî wekî kesayetî û hişmendî me înşa û dîyar dike.

Mixatabê parsekîya hez û eleqeyê dil e, li vir dil tê xwestin ku bê îknakirin lê mixatabê berpirsyarîya etîkî û hiqûqî aqil e. Divê em aqilê di jîyana xwe ya takekesî da li nav sînema, edebîyat û hunerên xwe yên din ra bikin bingeh. Çimkî aqil dikare me ji vê kompleksa parsekîyê ya hezê û eleqeyê rizgar bike. Divê zêdetir em vê mijare problematîze bikin; niqaş bikin û qise bikin.

*Temaşe|e-Kovara Hunerî ya Sînemayê- Jimare 2.

MUDAXELEKERÎYA FÎLMÊ PULP FICTIONÎ

                                                 

Ferqê huneranê başan no yo ke ê mudaxeleker î. Bi mudaxelekerîya xo însanî, komele, cuye û dinya bedilnenî. Nê hunerî hetêk ra mudaxeleyê fehm, hiş, kesayetî, ewnayîş, xohîskerdiş, xopênasekerdişê merdimî kenî, hetê bînî ra zî senînî û strukturê komelî ser o tesir kenî.

Fîlmê Pulp Fiction (Romano Erjan) ê Quentin Tarantîno ke ey serra 1994î de anto û Festîvalê Fîlmanê Cannesî de xelata “Palmîyeya Zerrnêne” girewta, zaf hetan ra mudaxeleker o. Mudaxele, pratîkê bedilnayîşê çîyêk o. Pulp Fiction mudaxaleyê ferdî, komelî, cuye û dinya kena û înan de bedilnayîş virazêno.

Fîlmê Romano Erjanî komedîyo absurd o. Teknîkê ey serrastkî (doğrusal) nîyo têmîyankewte yo, bîyayîşî têmîyan de yenî vatiş. Qedîyayîşê fîlmî sey temamkerdişê xaçepersêk, bi hawayêko heme sehneyî hişê temaşekerdoxî de temam bibî beno.

Semedê têkilîkewtiş, têkilîyan viraştiş, xorînî şîyayîş û fehmkerdişê berhemêkê hunerî, no berhemê yê kamcîn kultur û komelî yo, ganî kes kodê nê kultur û komelî baş bizano û hakimê înan bibo. Xorînşîyayîş û fehmkerdiş sewîyeya nê hakimîyetî ra girêdaye yo. Semedo ke ma hîna zaf ver bi xorînîya fîlmê şêrî lazimîya ma bi wendişêko hermetîk esto. Kodanê komel û kulturê Amerîka ser o zanayîşê mi hende pêt nîyo, naye ra ez nê fikrî de yo ke ez nêeşkayo xo biresno xorînîya fîlmî la ancîna zî mi sey yew temaşekerdoxê kurdî mi hewl da ke derheqê fîlmî de tehlîlêk wendişêk biko.

Gelo xorînîya fîlmî de çi-çîyî estî?

Verî ke ez fîlmî temaşe biko, mi ke ewnîya afîşê Pulf Fictionî ra, hişê mi de mîyanê afîşê fîlmî û qapaxanê kitaban yê bestselleranê edebîyatê Amerîka de têkilîyêk virazîya. Mi xo de va “ Tarantîno kesîn bi nê afîşî vîrê temaşekerdoxan dano edebîyatî ser.” Serranê xo yê unîversîte de, ez ke şîyênî bazarê kehenroşan, tewr zaf zî no hawa kitabî raştê mi ameyênî. Qapaxanê kitaban ra zafanê resmê cinîyêk estbî; cinsîtî ardênî vîrê merdimî, afîşê fîlmî ra zî resmê yew cinîyêk esto, a zî bi wezîyetê xo yê cinsîtî ana vîrî.

Bi raştî zî temaşkerdişê fîlmî ra dima mi dî ke qenaetê mi raşt vejîyayo. Mîyanê edebîyat û sînema de têkilîyêka yewbînî ser o bandorker a esta. Sey nê bestselleranê edebîyatî, Sînemeya Amerika de zî ekolê fîlman vejîyabî ortê. Tarantîno bi nê fîlmê xo teyna sînema rê ney mudaxeleyê edebîyatî zî keno, gîdîşatê nê ekolî hem edebîyat hem zî sînema de bedilnayiş virazeno. Mîyanê sînema û edebîyatî de bandorkerîya yewbînan zelal nîyo, lêl o. Kes şêno sînema de bi zelalî bandora fîlmêk, dîrektorêk bivîno. Pulp Fiction serra 1994î de ancîyayo, eke ma serranê bade 1994î ra biewnî tarîxê sînema ra ma bivînî ke Tarantînoyî senî bedilîyayiş viraşto.

Kierkegaard vano ke “Cîddîyeto tewr xorîn, mecbur o ke pê îronî xo îfade biko.” Ez nêzano ke hayîya Tarantîno nê tespîtê Kierkegaardî esta yan çîn a la o fîlmê xo de tam zî nê çîyî keno. Tarantîno bi her çîyî henekê xo keno, yarî keno. Meseleyanê zaf heyatîyan komedîze keno, bi mîzeh û îronî ma nawnêno.

Tarantîno wazeno bi komîkîye dinya bibedilno. Bi komedî mudaxeleyê însan, komelî, cu û dinya bikero û înan bibedilno. Çekê Tarantîno yarî, henek, îronî û mîzeh o. Tarantîno wazêno sey dîyardeyanê şîddet, kiştiş, qetlîamî bi îronî, mîzeh û yarîye ma binawno û ma bido fikirîyayîş.

Cuya ma ya rojane de bi wasitayê TV û medyaya sosyalî kiştiş, qetlîam, şîddet zaf normalîze û alalade bîyê. Tarantîno bi sehneyanê xo yê şîddetvarî na rewşe rexne keno û nawnêno ma ke şîddet, kiştiş senî cuye mîyan de bîyo “normal”, normalîzebîyayişê şîddet, kiştiş û qetlîamî dano ma ciperskerdiş û ser o fikirîyayiş. Fîlmî de sehneyo ke zencîyêk bilasebeb yeno kiştiş, bi no sehne cuya rojane de alalade bîyayena kiştişê sîyayîyan dano ma ciperskerdiş. Kiştişê bindestan, koleyan senî objektîvîtîze bîyo nawnêno ma. Teyna nêdano huyayîş, dano fikirîyayîş û rexnekerdiş, merdimî rê nêrehetî û bêhuzurî dano.

Fîlmî de sehneyê kiştiş, şîddet zaf estî. Ez xo bi xo fikrîyayo, gelo Tarantîno bi no hawa şîddet û kiştişî meşrû û normalîze nêkeno? Mi no fikrê xo dayzayê mino ke heyranê Tarantîno yo, ra va. Dayzayê mi va, “ sehneyî kiştiş, şîddet zaf estî la bi rayîrê şîddetî balansêk, edaletêk viraştê, seke qesas bi qesas bo. Sehneyê tecawizî de tecawizkar yeno kiştiş la bîlasebeb nêno kiştiş.” Bi raştî zî wexto ke ez bi tespîtê dayzayê xo ewnîyêno fîlmî ra vîneno ke raştî zî bi şîddet û kiştişî edelatêk, dengeyêk yeno tayînkerdiş.

                          

Îdîaya her berhemê hunerî awankerdişê dinyayêka newe ya, la her berhem nêşêno na îdeaya xo realîze bikero. Tarantîno nê fîlmê xo de dinyayêka neweye awan kerda. Senî dinyayêka neweye awan kerda? Fîlmî de cîyakerdiş û obînkerdişê sîyayîyî (çermesîya) çin o, mîyanê sipî û sîyayîyan de seypêyî pê ameya. Hînî termê “zencî” sey faktorêkê yarî yena bikarardiş. Di karakteranê serekeyan yê fîlmî ra yew sîyayî û o bîn zî sipî yo la temaşerdoxî têkilîya înan mîyan ra qet obînkerdiş hîs nêkenî. Fîlm de reşik yan zî sipî hetgîrî û paştgirîya nîjadanê xo nêkenî.

Tarantîno vera bîyayîşanê alaladeyan de mudaxaleyê reaksiyon û tewgeranê însanan keno, nê hetan ra înan bedilnêno wazeno ke ê nînan sey çîyanê normal û basîtan bivînê. Sehneyo tewr vernî û yê peynîya fîlmî de şêlanayîşê restaurant û muşterîyanê aye esto la her kes zaf rehet o, qirî û barî çin o, her kes zaf xayîs, şîrin û melûl o.

No fîlm tewr zaf zî mudaxaleyê îdraq, fehm, ezberkîbîyayîş, otomatîkbîyayişê ma keno û bandorîya înan rijnêno, yewna hawa fikirîyayîş, îdraqkerdiş dano ma ver. Fîlm de her viste de beno ke her çî bibo. Çîyêk goreyê hukmanê ma yê peşînan nêbeno. Mesela ma sermîyanê mafya çi halî de vînênî?

Fîlmî de karakterî sey terapîye yenî bedilnayîş. Karakterê boksorî, ma vînenî ke, tersanê xo ra nêremêno, senî înan reyde têrî yeno û înan şikneno. Fîlmî de însanî bi xo ra bawer û keyfweş î. Sehneyê verênî de ca de, a viste de qerarê şêlanayiş danî. Hetê bînî ra kaykerdoxî bi kaykerdoxîya xo fekê temaşekerdox akerde verdanî û keyfê ey berz kenî.

Nê fîlmî hem mudaxeleyê qabîlîyetê esprîtualîzekerdiş, yarîkerdiş, mîzahkerdişê, ewnîyayîşo îronîk, krîtîkîyê temaşekerdoxan keno hem zî nê hetan ra înan pêt keno û aver beno.

Ez zaf meraq keno, nê fîlmî ra dima fîlmanê bînan yê Tarantîno de senî kamilîyêk û averşîyayişêk esto, nê fîlmî ra dima ez wazêno verê xo tado fîlmanê ey yê bînan. Seka Kierkegaardî vato “Cîddîyeto tewr xorîn, mecbur o ke pê îronî xo îfade biko.” Nê çaxê har û giranî ke ma tede yî ancax komîkîzekerdişê ma bişî bînê harî û giranîya ey de nêmanî, zorê aye bêrî.

 *Kovara Temaşe Hûmare 2îne

Bêçareserîya Sînemaya Nurî Bîlge Ceylanî

                                     

Peywenda komela tirkan û qeseba û bajarî de senî krîz û problema mendiş, (nê)şîyayîş;(nê)remayiş; û a(nê)gêrayiş,dîyardeyê serekeyê sînemayê Nurî Bîlge Ceylan î. Teyn hetêk ra nîyî di hetî ra hem peywenda dewe û bajarî de hem zî  peywenda welatê xo û caverdayişê welatê xo de  krîz û problema mendiş, (nê)şîyayîş;(nê)remayiş; û a(nê)gêrayiş, problem û krîzê serekeyê kurdan î. Seba ke mîyanê rewşa kurdan û sînemayê Nurî Bîlge Ceylanî de têkilîyêk esta. Hûmareyê Çarîn ê Kovara Sînemaya Serbixwe de bi nameyê “Peywendîya Sînemaya Nurî Bîlge Ceylan Bi Kurdan Ra” mi nuşteyêk nuştibî. Fokusê no nuşte de fîlma ey a verîn Kasaba estbî û mi fikrêk êştibi werte, mi vatibi; “Fikrê mi no yo ke, hetê çareserkerdişê no probelman û krîzê xo ma şîyênî sînemaya Nurî Bîlge Ceylanî ra zaf çîyî bimûsî…”

Nurî Bîlge Ceylanî, serra 1998î ra hata 2018ê mabênî vîstî serrî de hêşt heb fîlmî kaş kerdî. Fîlma Kasaba ra dima fîlma ey bînê goreyê kronolojî pêro fîlmê ey mi temaşe kerdî:Kasaba(1998),Mayıs Sıkıntısı(2000),Uzak(2002),İklimler(2006),Üç Maymun(2008),Bir Zamanlar Anadolu'da(2011),Kış Uykusu(2014) Ahlat Ağacı(2018).

Temaşekerdişê heme fîlmanê ey dima ra fikrêk mi o nuşte de êştibi werte; “ma şîyênî sînemayê ey ra seba çaresekerdişê krîz û problemanê xo zaf çîyî bimûsî.” ez şaş vejîyayo. Hetê çareserkerdişê krîz û problema mendiş, (nê)şîyayîş;(nê)remayiş; û a(nê)gêrayişê xo ra ma zaf çîyî nêşênî bimûsî. O fîlmanê xo de seba çareserîkerdişê no krîz û problemî qe çareserîyêk şenber û dîrekt pêşkêş ma nêkeno.

Ne şîyayiş çareserî ne mendiş ne zî agêrayiş... Krîz, deprasyon, neçarî, nedîyarî, muxlaqtî..Kî bi pêroyî ewnîyênî heme fîlmanê ey ra kî xo de vanî, “vîst serrî yo ke qe çîyêk nêbedelîyayo.”  Strukture mendiş, şîyayiş û agêrayişê de çi esto? Se bibîyanî wina nêbîyanî? Na problem û krîz senî bêro çareserkerdişî?

Çareserî bi bedelnayîşê strukturê sosyopsîkoekonomîkê komel û takekesan ra besteyo. Labêla bi qismî û îndîrektî çareserî dano ma ma mersela fîlmanê Kış Uykusu û Ahlat Ağacı de . Kış Uykusu de karaktero sereke nêşono Îstanbolî, yena dest bi nuştişê kitabê xo kenî. Ahlat Ağacı de zî laj û pîyî wazênî bîrî bikenî awe biveynî. Mendişo bi hişmendî karekterê Aydın û awe vênayişê laj û pîyê sey çareserî pêşkeş keno.

Bajarî şîyayîş o; tenatî, xeribeyî, sernêkewtiş, perçebîyayiş û tebermendiş o. Qeseba mendiş û agêrayiş o; cayo ke tira bêro remayiş, yena nefretkerdiş, bêhêvî û neçarî ya. Çi bajarî çi zî qeseba de şa û bextewarî û aramî çîn a.Heme karakterê fîlman manênî yewbînanî; tebermendeyî, teynayî, dicayîbîyaye, erefmendeyî….

Eka ma fîlmanê ey goreyê qeseba û bajarî kategorîze bikerî: Kasaba, Mayıs Skıntısı, Bir Zamanlar Anadolu’da, Kış Uykusu û Ahlat Ağacı kategorîye qeseba de yî, Uzak û Üç Maymun ha ê bajar de yî, İklimler zî ha ê hem qeseba hem zî bajarî de ya. Hetobîn ra zî eka ma fîlmanê ey goreyê mendiş, şîyayîş û agêrayiş kategorîze bikerî: Ahlat Ağacı, Kış Uykusu kategorîyê agêrayiş de yî, Kasaba, Mayıs Sıkıntısı, Bir Zamanlar Anadolu’da ha ê mendişê de yî, Uzak û Üç Maymun ha ê şîyayîşê de yî, İklimlerî ha ê şîyayişê de ya la şîyayişê bajarî ra hetê qeseba yo la tam agêrayîş nîyo, bajarî ra remayiş o. 

Fîlma Kasaba de agêrayiş û şîyayîş pîya esto la bi giranî hewla şîyayîş esto. Mayıs Sıkıntısı de hewla mendiş esto la hewla şîyayîş esto. Uzak de hewla şîyayişê bi raştî bîya, qehremanê fîlmî ma Îstanbulî de vênênî. İklimler de şîyayiş;remayîş esto. Üç Maymun de şîyayîş esto. Bir Zamanlar Anadolu’da mendiş esto.  Kış Uykusu û Ahlat Ağacı de agêrayiş esto.

Têkilîya bitûn û perçe de her fîlma Nurî Bîlge Ceylanî seka perçeyêk bitûnî ya. O bi her fîlma xo wazêno perçeyêk bitûnî ma nawnêno. Ma bi her fîlma ey perçeyêk bitûnî vênênî.

Sey bitûnî, perçeyê Kasaba û Mayıs Sıkıntısı de ma ciwanek vênênî ma wazêno şîro Îstanbulî, nêwazêno qeseba de bimano. Uzak de no ciwanî ma Îstanbulî de vênênî. İklimler de ma pênêkerdişê têkilîya aqedemîsyenek û waşta ey vênênî, Bir Zamanlar Anadolu de qeseba de ma doxtor, dozger û qomîserê polîse vênênî. Kış Uykusu de agêrayiş esto: Burjuwazîyek, mal û mûlkek pîyê ey ra mendo, agêyrayo amêyo înan serî. Ahlat Ağacıyî de agêrayiş esto; ciwanek zanîngeh qedinaya, bêkar û bêtayîn agêrayo amêyo qeseba ma vênênî.

Ranciere vano, “  hunerî ganî raştî teqlîq nêkî, ganî raştî bibedelnî.” Ez bi no tespîtê Ranciere ewnîyêno huneran ra û înan sencêno. Sînemaya Nurî Bîlge Ceylanî de raştî û realîte bedelnayiş çîn o, realîte nawnêno ma.  Seba çareserkerdişê krîz û problemê ke fîlmê xo, ser awan kerdî, çîyêk pêşnîyaz û pêşkeş nêkeno. Ez vono qey seba çareserîyan  derdê Nurî Bîlge Ceylanî çîn o, çareserîyan dima nîyo.

Krzysztof Kieslowski zî vano, “ O ke dinya bibedelno fîlmî nîyî, însanî ke fîlman temaşe kenî ê bi xo yî. Sînema çîyêk nêbedelnêna, bena wesîleyî fehmkerdişî.” Eka ma pencereya Kieslowski ra biewnî sînemayê ey ra, ma sînemaye hîna baş fehm bikerî.

O bi fîlmanê xo çi dano ma fehmkerdişî?  Fîlmê ey sey lîlîk. Takekes, komel, têkîlîyê komelî,  sosyolojî û psîkolojî,  problemanê tirkan dano ma fehmkerdiş. O teyna nêdano fehmkerdiş dano fikrîyayiş zî. Kî xo rê xover ser o fîlmanê de fikrîyênî, kî benî sey karakteranê fîlmanî. Temaşekerdişê dima ra kî bi xo benî sey karakterê fîlmanî,kî nêşênî fîlmanê ey ra bivejîyî, seba çareserî kî xoverî herînda karakteran de kî fikrîyênî. Derdê karakteran beno derdê kî.

Merkezê sînemaye ey de nawitiş esto. “Ma ra ne dewe ne zî bajar beno, encax qeseba bibo.” Bi qeseba  arafdemendişê tirkan ma mojnêno. Realîteya tirkan nawnêno ma. Çîyî ke herkes zano nawnêno ma. Resenî û serkewtiş û gewretîya ey tîya de vejîyêna werte. Senî nawnêno, mojnêno, nîyadano? Herkes nêşêno sey ey bibandor û resen binawno. Hîssîyato ke mi nawitiş temaşeker de virazêno. Nawêno la bi temamî nênawêno, qismî, nîmcetî nawnêno. Temaşker pasîf nîyî aktîf o. Heto ke nênawito wazêno wa temaşeker bivênî û temam bikero.  Hetobîn ra zî bi dîyardeyanê mendîş, şîyayîş û agêrayîş meseleya xo bi gerdûnî keno.

Fokusê fîlmanê ey de yewîn, problemanê ekonomîk, bêkarî, apeymendişê, xalîbîyayiş û terkbîyayişê qeseba esto. Hetê duzeya refahî, apeymendişê û ekonomîk ra dewletî rexne keno. Diyîn, rîyakarî, nedurustî, neraştî, zurkerîya takekesê tirk û komela tirkan esto. Bi fîlmanê xo vano “qral zit o.”No semedî ra nerehetker o. Bitaybetî zî fîlma Üç Maymun, İklimlerî û fîlmanê bînan de no hetanê tirkanî nawnêno ma. Fîlma Bir Zamanlar Anadolu’da ferdê qeseba senî bîyî wehşîyane însanek kişto nawnênî ma.

Felsefeyê sînemayê Nurî Bîlge Ceylanî esto. Kî ewnîyayî heme fîlmanê ey ra no felsefe xo nîşan dano. Armanca sînema ey esta. Derdêk, meseleyêk ey esta. Yewbîn temamkerdişê heme fîlmanê ey no felsefe û armanca ra yeno.

Nurî Bîlge Ceylanî şîyêno her çîyî estetîze bikero û bikero fîlmî. Yewna gewretîya ey zî na ya.  Her sehneyê fîlmanê ey de estetîk esto. Bi no estetîk hîssîyato sînematîk virazêno.Her fîlma ey ra zewqa hunerîyê bêhempa da mi. Ez şîyêno bivajo her sehneyê fîlmanê zewqa hunerîye berz û geş da mi. Bi seatan ez şîyêno her sehneyî biedelno û bi seatan biewno tira.

Ser o her senaryoya fîlmanê ey  de  bi wirdîyane amêyo fikrîyayîş. Qe çîyêk bêluzumî senaryoyanê fîlman de çîn o, bîlasebeb çîyêk nêkerdo fîlmanî, her çîyî bi zanayîş dekerdo fîlman û mana ey esta. Senaryoyê fîlmanê ey  çiqas sadeyê ê hende zî komplîke yî.  Kî şîyênî ser o her fîlma û sehneyanê aye de xorîn bibî û  seatan ser o qisey bikerî.

Nurî Bîlge Ceyalnî hetê sosyolojîk û psîkolojîk komelî, ferdî zaf baş şinasnêno. Hetê sosyolojîk û psîkolojîk ra xorînîya fîlmanê ey no şinasnayişê ey ra yeno.

Ez xo ra persêno, mi pêro fîlmê Nurî Bîlge Ceylanî temaşe kerdî; mi de çi zêdnayo, çi bandor kerdo mi û asoyê mi çiqas heray kerdo? Sey Kurdêk ez fîlmanê ey senî vênêno? Çîyo ke mi waştî fîlmanê ey ra bigîro la ez nêşêyo bigîro çî yo? Mi xo çiqas resnayo xorînîya fîlmanê ey yî? Şeş fîlmê ey mi peyserî temaşe kerdî,mi her fîlmê ey  mirda xo cawitiya tûrîyê ruhê û hîşê xo kerda? Vengê zerê mi mi ra vano, “ seba ke to şeş fîlmê peyserkî temaşe kerdî, to de nêroniştî, ez nêşêyo bi temamî fehm bikero, xo biresno xorînî înan” Temamkerdiş nîyî nîmcetî mi de esta. Rîdî têserî temaşe kerdişî ra ser o her fîlma ey ez xorîyane û wirdîyane nefikrîyayo… Ez reya dîyîn fîlmanê ey goreyê kamcîn kontekstê temaşe bikero?

Derhênerê kurd zî şîyênî sey Nurî Bîlge Ceylanî realîteya komela kurd ma binawnî. Goreyê ma mendiş,şîyayiş, û agêrayişê ma problematîze bikerî.

 *No nuşte hûmareyê 5îne e Kovara Sinemya Serbixwe de verîcû weşanîyayo.

Hewla Înşakerdişê Edebîyatê Bajarî

                                                   

Hacimê kitabî şenik û tenik o la fonksîyon û newegerîya ey gird û xorîn o...

Bi nameyê Merhebaya Nîmeyê Şewe kitabê hîkayeyanê Evdî Hesqera, emserrî, Weşanxaneyê Roşnayî ra weşanîyayo, 64 rîpel o, tê de vîst û yew hebe hîkayeyî estî.

Hîkayeyê Evdî Hesqera sey kilmfîlman î. Sey derhênere o kamereya xo tadano ser karakter, meselaya xo. Kî ke hîkayeyanê ey wanênî seka kî kilmfîlmêka biqalîte û bibandor temaşe bikerî. Kî şîyênî no hawa zî hikayeyanê ey pênase bikerî; seka kî fîlmêk de sehneyan tewr bandorkerê aye temaşe bikerî. Wendişê hîkayeyêk qedino, hîkayeyî de qismek, cumleyêk hîşa kî ya zeleqîyêno:

“Meaşo ke ez gêna çar qurişî la mesref çewres û çar qurişî! Qandê ke miletê xwu rê medenîyetêk virazî ez ameya metropalanê şarî de girweyena, goreyê standardan cuyena(yanî zey werdê dewe ez nêşena her roce bulxur biwerî) ke ez jî miletê xwu rê, ziwanê xwu de medenîyetêko zey medenîyetê Ewropa virazî! Eke her hewte ez nêşina tîyatro, ez yew-di kitaban nêgêna, çend fîlman temaşe nêkena, ez do senî medenîyet virazî bawo?! Şarê mi do  medenîyeto ke ez şertanê emeleyan de virazî ra çi xêr bivîno?! Temam, tîyatroyê dewlete esto. Ez eşkena şêrî; bîletê tîyatroyanê xisûsî ra ercanêr, çepikê ci bolêr û belaş… Kitabî zî, ez do kitabxane ra bigêrî:hîrê kitabî heqê min ê, pancês rocî wextê mi esto. Fîlman zî, ez do înternet ra temaşe bikerî.  Dublajê fîlmanê kalîteyînan kêmî yo.  Ez do binnûşte biwanî, wa çimê minê nêweşî yew rey kor bibê, ma ez se bikerî?(Ez kor nêbî, ti kor nêbê, kam do şarê ma rê medenîyet virazo?) La fina zî ez nêşena hende pere bidî arê.” r.38

Hîkayeyanê Evdî Hesqera de mîyanê trajedî û komedî de dengeyêk esto. No zî bi mîzah û îronî viraşto. Pêro hikayeyanê ey de mîzah sey kerraya qirnî ca gêno. Bi mîzah trajedî nêdano vîr ra kerdiş û pey goşî kerdiş û kerra nêno aye  ser o, bi mîzahî  hem melankolîya xesenayê hem zî bêhêvîtîya murdarkerde ra seveknêno,şadwerî û keyfweşîya cuyî ma berz keno û bi mîzahî dano ma fikrîyayiş.  

Hema hema pêro problemê ma kurdan bi bajarwanî ra têkildar î. Ma ke bajar dir dekewnî têkilîyî her çîyê ma kewno krîzî sey ziwan, kultur, ontolojî, têkilîyê komelî, kesayetî, vîro kolektîf, xobîyene û nasname ma. Halî û hazirî de ziwanê ma yo ke bajaran de  awan bîyo çîn o. Nayê ra ziwanê ma ke kewno bajaranî dekewno krîzî, çekû û terman û îzafeyanê ziwano halî û hazirê bajarî;  tirkî ra gêno, no hawa xo temam keno.

Goreyê mi edebîyata kirdkî de newegerîya hikayeyanê Evdî Hesqera na yo: Ey bi no kitabê xo ver edebîyatê kirdkî dewe ra tadayo bajarî û seba  înşkakerdişê edebîyatê bajarî bîngehêk êşto.  Hîkayeyê ey sosyopsîkolîjîk î. Zemanê înan zî ewro yo. Wendoxî ewro ma vênêno. Hikayayanê ey de ferd, komel û  cuya bajarî esta.  Ma bajaran de bedelîyayişê komelî û ferdî  nawnêno ma. Cewabê  sey persanê “ferdê kurdî ha kamî hetê şonî” û “ ewro komela ma bajaran de  ha çi halê de ya” dano ma.  

Edebîyat xovênayiş o û xo ser  de fikrîyayiş o. Kî hîkayeyan ey de bajaran de sosyopsîkolojîya komel û ferdanê ma vênênî û hîkayeyê ey seba ser xo ya fikrîyayiş benî sey bîngeh û qistasî. Erjîyêno ke kî yew bi yew ser o her hîkayeyê ey de bifikirî. 

Ma ke bajaran dir dekewnî têkilîye sey ontolojîk ma di felqe benî; hetêk ma dewe de  manêno, dewij o, hetê binê zî hewl dano ke bibo bajarî sey mînak kî şîyênî hîkayeyê “Erebeyî” bi. Hîkayeyan de giranî di hetî biyayişê ma esto. Temamkerdişê wendişê kitabî de fikro kî de virazîyêno tayê ferdî kurd bi xobîyene, pêxobawerî û serberzî bajarî bîyî.

Ziwanê ma teyna bajaran de nîyî, qada înternetî û teknolojî de zî kewno krîzî.  No rey ziwanê ma marûzê îngîlîzî beno. Termê îngîlîzî, farsî, erebî ziwanê ma de roşênî, sey pîne nêasênî la ê tirkî sey pîne yî.   Evdî Hesqera, qada înternet û teknolojîkî de ziwanê ma de zêdnayo û heray kerdo. Ey sindorê ziwanê hetê teknolojî, înternet û bajarî ra berdî:

“Eyro zî winî bî. Ez vana “eyro” la telefon fam nêkeno, çekuya mi bedilneno keno “euro”. Raşt a, her çî wextê xwu de weş bî. Ma her çiyê xwu de kewtbi erey û teknolojî zî çiyêko winasî bî. Ez nişta servîsa firokxaneyî.  Mi telefon akerd ke sînyal dano, vano hafiza de ca nêmend. Mi zî dest pê kerd vîdeo û fotografê ke lazim nîyê heme pak kerdî la cîgabaytêk zî ca anêbî. Hela Hela! Mi çend deyîrî û konferansê ke înternet ra zey dosyaya vengî ardbî telefonî ser zî delete kerdî. Reyna eynî hal!” r.30

Tayê merdiman de ruhê edebîyatwanî esto. Qelemê înan ra her çîyî şîyêno bibo edebîyatî û seka bi qelema xo ruhî pûf bikerî çîyanî. Ê çinayî binusî, tê de zewq û keyfê wendişê esto. Evdî Hesqera zî nînan ra yew o.

Evdî Hesqera tîya ra pey sebikero? Mi gore, ganî hîna zaf binûso.Seba ke bişo xo bivêno. Qudret, potansîyelê Evdî Hesqera ê hende zaf o ke o şîyêno sey Julio Cortazar bibo nuştoxêk. Di serrî ra verî mi bi nameyê Ötekinin Rüyası  kitabê hîkayeyanê Julio Cortazar wendibî, tehm û zewqêk hîkayeyanê Evdî Hesqera da mi, tehma û zewqê Ötekinin Rüyası erdî mi vîrî, mi vatêne qey, ez ha newe ra Cortazar wanêno. Hela ma biewnî!..

“-Ey zî xelata Nobelî heq kerda. Wulay lazim o merdim verê verkan kitabanê winî kalîteyinan biwano. Mêrdekî weş nûşto, xwu îspat kerdo û Nobel giroto. Çi yo, ma inê amatoran dest de merdbî! Qeçê ke heyatê xwu de di sey kitabî nêwendê; wendiş çi yo, di sey kitabî nêdîyê mi rê kitab nûsênê, benê nuştoxî! Hende bes o! İnê şeş mengî yê ke mi terkê ecemîyan kerdo. Mi…” r.19

 *No nuşte verîcû rojnameya Xwebûn de amêyo weşanayiş.

 

Xurtkirina Muhteşemîya Romana Helaleyê

 

“Helale nebihîst. Ew hêj difikirî. Gelo ev hembêz hembêzeke bawerpêkirî ye? Gelo ev hembêz war û hêlîneke ji bo bêhnvedan û vehesînê? Bêhnvedana piştî betilîn û westîneke dûr û dirêj, westîna rêyeke dûr û dirêj, westîna can.” (r. 59)

               

Çawa dibe ku mirovek, mêrek heqê, hêza, şîyana, wêrekîya kuştina mirovekî; mêrekî yan jinekê di xwe de dibîne? Çawa dibe ku mêrek dikare hezkirî, xoşewîst  an jî hevjîna xwe bikuje? Bi rastî ez fehm nakim ku evîndarek, aşiqek, dildarek çawa dikare hevrêya xwe, hezkirîya xwe, xoşewista xwe bikuje?

               

Di vê serdemê de kuştina mirovan bûye dîyardeyeke îstatistîkî, objeyek, tiştekî normal, jirêze, dubarekirî, hînbûyî, bêhîs, robotane… Bi taybetî jî kuştina jinan… Di dinyayê de her roj bi hezaran jin tên kuştin. Di rûpela sêyem a rojnameyan de her roj çend nûçe li ser kuştin û şîdeta li ser jinan in...

               

Edebîyat, sînema, hunerên din tam jî ji vê re îtiraz dikin. Li hemberî neînsanbûnê, edebîyat û hunerên din serî hildidin, seba însanbûnê diqîrin û hewla însanbûnê geştir dikin. Edebîyat, mînakeke jirêzê dike tiştekî derrêze; bêhîsî,  hînbûn û dubarebûnê serobino dike, objebûnê dişkîne, merivan dide fikirandin, ji nû ve hestiyarî û êşê zindî dike, şînê dide girêdan. Di vê peywendê de romana Grewî Bextî Helale ya Eta Nehayî wek Helale veguhestine ser Kurmancîyê. Ev berhemeke gewre, resen û hêja ye.

               

Helale navê karaktera sereke ya romanê ye jî. Mirov dibêje qey nivîskarê vê romanê di nav bi hezaran nûçeyên kuştina jinan de, di rûpela sêyem a rojnameyekê de xebera kuştina jinekê dîtiye, xwastiye romana wê qetlê binivîse. Erê, romana Helale tam jî zelalkirin û nasandina qetla jinekê ye. Jineke Kurd a penaber ku mêrê wê li Swêdê ew kuştiye.                Helale romaneke felsefîk e. Ez bi xwe ji sedî nod û neh bi dîyakletîkê, ji sedî yek jî bi qederê bawer dikim. Lê di emrê însanan de bi piranî ew beşa ji sedî yekê dîyarker dibe. Rewşa meriv gelek caran ji ber wê para hindik xira dibe. Cîyawazîya romanê ev e: Nivîskar tê de qeder, bext û şansê karaktera xwe Helaleyê problematîze dike. Heger meriv navê romanê motamot veguhezîne dibe Qûmara Bextê Helaleyê. Qedereke, bextekî wisa ye ku encam kuştin e. Nivîskar li ser dîyakletîka jîyana Helaleyê rêjeya ji sedî yekê, qûmara qedera wê rave dike.

               

Helale romaneke mantiqî û rexneyî ye. Vegotin wekî problemeke mantiqî perçe bi perçe tê hûnandin, xwînerên xwe dide fikirandin. Xwîner jî bi nivîskarî re li heman kêlîyê digerin; kêlîya ku Helaleyê di qumara qedera xwe de xeletî kir. Wekî din jî nivîskar netewebûnê, civaka me, exleqê civakê, têkîlîyên wê, zayenda civakî, pederşahî, namûs, têkîlîya bav û kur, koçberî û penaberîyê bi şêwazeke rexneyî mîna albûmeke wêneyan yek bi yek nîşanî me dide. 

               

Di romanê de jîyana Helaleyê bi uslûbeke sade, kûr, têrhûrgilî û sermestkir tê vegotin. Bandora vê uslûbê em di her hevok û paragrafê de dibînîn:“Teslîm nebe Helale. Raneweste, bireve. Wek wan hemû salan ku tu reviyayî û bazdayî. Bi tirs û erjengî, tu ji wê sîber û şehbeta reş û bêmirês reviyayî. Ji wê sîber û şehbeta girs û qerase ku li dû te bû. Vêga jî li dû te ye Helale. Bi piyên xwe yên dirêj û gavên xwe yên berz û bilind, bi destên xwe yên mezin û ji hev belavbûyî. Ma ne tu bi xwe bûyî ku te digot destên wî yên mezin hertim ji hev belavbûyî ne, li rasta sînga wî yan li raserî serê wî. Çi di destê wî de ye Helale?Xencer? Tiştekî mîna xencerê? Ew sîber û şehbet ne sîber û şehbeta însan e. Sîber û şehbet û pêjna mirinê ye ku  dixwaze bigihe te û hilkute ser laş û canê te. Dixwaze bigihe te û te di hembêza xwe ye reş û bimirês de zeft bike. Tu yê di hembêza wî de winda bibî  Helale. Bireve… bazde… ez ji te rica dikim bireve. Wek hemû salên emrê te ku tu kolan bi kolan ji wî bazdayî. Tu çiya bi çiya, kevir û kevir, şikeft bi şikeft ji wî reviyayî. Dol bi dol, derbend bi derbend, hêrem bi hêrem û welat bi welat. Dîsa bireve Helale… dîsa bazde…” (r.185)

 

Di Helaleyê de em ji dawîyê ber bi destpêke ve û ji parçeyan ber bi temamê ve tên. Derbarê jîyana Helaleyê de her pirsa me bi xwendinê safî dibe. Wekî xaçepirsekê em bi xwendinê re Helaleyê û jîyana wê hinekî din nas dikin: Em Helaleyê, welatê wê, malbata wê, birayê wê, bavê wê, êl û gundê wê, kesûkarên wê, zarokîya wê, naşîbûna wê, têkîlîya wê û derdorê, dilketina wê ya ewilî, jîyana wê ya li welat û li Swêde, zewaca wê ya bi Şêrzadî re, xwendekarîya wê, jidayikbûna wê, dostanîya wê û Seîdê Rehmanî fahm dikin…

               

Eta Nehayî têkîlîyên civakî û dinyaya derûnî, ruhî, hişî ya karakterên xwe, bi taybetî jî rewşa Helaleyê wekî psîkolog û sosyologekî ji binî ve nîşanî me dide. Em xurtîya romanê herî zêde jî ji vê hêlê ve dibînîn û nivîskar afirînerîya xwe di vir de nîşan dide: “Gelo ji wê demê ve çend sal derbas bûbûn? Pênc... Şeş… Ji wê demê ve êdî ti kesî jê re negotibû ez ji te hez dikim. Kesî newêrîbû doza maçekê lê bikira. Helale fikirîbû. Gelo kesê yekem wê kê jê re bêje ez ji te hez hez dikim? Wê kê doza maçekê lê bike? Wê kê devê xwe bi hinarik an lêvên wê ve bîne? Helale hest bi du lêvên şil û germ li ser hinarikên xwe yan li ser lêvên xwe kiribû. Tevzînok bi laşê ketibûn.  Bi tevgera hêrsokî ya ser û destê xwe, ew hest ji dûr kiribû."  (r. 117)

               

Di romanê de nivîskar wekî dozgerekî tevdigere, dîyalektîka jîyana Helaleyê nîşanî me dide û bi me dide pirsîn ka Helaleyê li kû xeta kiriye, xeletîya wê di kû de ye ku encama jîyana wê wisa bûye. Helale di qumara qedera xwe de li kû têk çûye ku encam bûyê kuştin; ji me dipirse. Di ber re jî xwîneran hişyar dike ku ew li ser qeder, bext û jîyana xwe bifikirin.

               

Baş e, Helaleyê di kû dera qumara qedera xwe de şaşî kirîye? Ji bo ku em bikaribin bersiva vê pirsê bidin divê pêşî em bipirsin ka Helale çima hat kuştin? Helale li Swêde bi Şêrzad re dizewice, zarokekî wan jî çêdibe. Dûv re navbera Helale û Şêrzadî xira dibe, nikarin li hev bikin û  hev berdidin. Çima di navbera Helale û Şêrzadî de nakokî dest pê dikin, bo çi ew li hev nakin?

               

Helale û mamosteyê wê yê zanîngehê Seîdê Rehmanî yê Kirmanşanî, dibin hevalên jidil, dibin dostên hev. Mirov dikare bibêje ku evîneke negotî di navbera wan de diqewime. Şêrzad her ji vê hevalî û dostanîyê aciz dibe, dibêje sedema serobinobûna jîyan û zewaca me ev dostanî ye, her tim Seîdê Rehmanî sûcdar dike.

               

Kêmasîya romanê di vir de dertê: Ne em dibînîn Şêrzad xwe rexne dike, sûc di xwe de dibîne û ne jî nivîskar Şêrzadî didarêzine, ji wî re dibêje “sûcdar tu bi xwe yî”. Şêrzad penaberekî neentegrebûyî ye, serneketî ye, tu plan û armancên ku xwestiye pêk bîne bi serî nekirine. Şêrzad li hemberî Seîdê Rehmanî xwe kêm dibîne, dikeve kompleksê, hêsûdîya wî dike. Ger Şêrzad plan û armancên xwe pêk anîbûna Helale jî dê nehata kuştin. Gelo mêrek xoşewîst û hevjîna xwe ji ber serneketîbûn, qelsî, bêhêzîya xwe dikuje? Lê ev jî heye: Civak li merivan dike mecbûrîyet lê ma qey ferz e her mêr/meriv serkeftî û hêzdar be?

               

Pirsa ku kûrtir û geştir bibe ev e: Şêrzadê ku ji bo hezkirîya xwe, bona Helaleyê terka welatê xwe dike tê Swêdê, li wir çima û çawa dikare xoşewîsta xwe, hevjîna xwe bikuje? Heke nivîskar bikariya bersiva vê pirsê bida, wek dîyardeyeke sosyolojîk kuştina jinan jî dê zelal û îzah bikira, felsefîkbûna romanê jî wê bi pêş bixista.

               

Şêrzad bi kesayet û karakterê xwe nîvcobûna Helaleyê temam nedikir, bersiva arezûya Helaleyê nedida. Dibe ku lihevrasthatina Şêrzad û Helaleyê xelet bû. Di encama vê xeletîye de Helale tûşî wê qederê bû. Di vir de jî divyabû lihevrasthatin bihata kolan û problematîzekirin.

 

*Ev nivîs berî di malpera Sinemaya Serbixwe de hatîbû weşandin.