Kovara Ziryabê, Kovarêka Felsefika Mûzîka Kurdkî û Xo Newe ra Înşakerdişê Tradîsyonî

                                                         

Mûzîka kurdkî çi yo? Sey edebîyat, şîir, hunerî, sînema û ziwan...ya kurdkî, mûzîka kurdkî zî homejen nîyo heterojen o yanî yewtewir, yewmerkezîn nîyo zaftewir û zafmerkezîn o.  Netîceyê parçebîyayişê Kurdistanî de sey gelek qadanê bînan zafmerkezîneyê mûzîka kurdkî de zî viraziyaya.  Gelo zafmerkezînîbîyayiş problem o? Bi mi problem nîyo. Oyo ke problem o têkîlî nêdekewtişê, bandorê yewbîn nêkerdişê, yewbîn ra xeribe bîyayiş û dûrî kewtiş û nêyewbîyayişê amacê înan o.  Rojhelatê de mûzîka kurdkî bînî bandorê mûzîkê farsî de, Başûrî û Rojawa de ê erebî û Bakurî de ê tirkî de mendo. Problem oyo ke mûzîkê kurdkî mîyanê xo de bandorê yewbînê nêkenî; bînê bandorê mûzîkê dagirkeranê de manênî mûzîkê Bakurî bînê bandorê Rojhelatî yan zî Başûrî de nêmendo,  bînê ê tirkî de mendo, eynî hawa ê Başûrî bînê ê Bakurî nîyî bînê ê erebî û ê Rojhelatî zî bînê ê farsî de mendo.

  

Heto bînê ra kurdî derbarê mûzîka parçayanê bînanê welatî xo de zaf nêzan î. Parçeyêkî welatî, parçeyêk bînê yan zî parçayanê bînanê de derbarê mûzîk yan zî huneranê bînanê de zanayişê înan hima  hima çîn o.   Parçeyêk Kurdistanî, mûzîkê parçeyêke bîne Kurdistanê de zanayişê înan nameyê çend hunermedanî ra wetêr nêşêno. Yanî Bakurijê derheqê tarîxê mûzîkê Rojhelatê de, ê zî ê Bakurî de fehmbîyayişê înan çîn o. Ma sey Bakurijê tarîxê mûzîkê Başûrî û Rojhelatê de se bîyo çi bîyo, çi averşîyayişê estî, mûzîkê înan çi aste de yo, mûzîkê xo kamcîn ensturmananî bikaranî, derbarê mûzîkê de çi xebatê aqedemik estî ma nêzanî.  Mîlletê caverdî hunermendê kurdan zî derheqê mûzîkê parçeyanê bînanê de fehmeyê înan zî çîn o.  Nayê ra mûzîkê her parçayê Kurdistanê yewbîna ra xeribe(yabancılaşma) û cîya bî û dûrî kewtî.

     

Gelo hata nika parçayanê bînê welatî de derbarê mûzîkê de çi xebatî viraziyayî? Çend kitabî, maqaleyî û nuşteyî weşanîyayî? Babete înan çi bî? Derbarê mûzîka kurdkî de kesî  ke nê xebatî kerdî kam î? Parçayanê bînê welatî de hata nika bi temamî derbarê mûzîkê de kovarêkî yan zî kovarî weşanîyayî?   Hata nika  parçayanê bînê welatî  de derbarê mûzîkê kurdkî de zanayişê û hîşmendîya ma çiqas esto? Eka ma Bakurijê ra xo ra xeber bidi; Bakurî de gelek kesî mûzîka kurdkî kenî la derbarê mûzîkê de çend xebatê arêkerdişê deyîran, kilaman, lawikan estî la hetê zanistkî û teorîk ra Bakurî de hima hima xebatî çîn î?  La Bakurî de çîyêko zaf weş û tarîxî qewimiya, Bakurî de reyêka verîn ke derbarê mûzîkê de bi safî kovarêka mûzîkê  bi kurdkî vejîyîyêna.

     

Kovara Ziryabê , kovara mûzîka ke Bakurî de reya verîn a ke bitemamî bi kurdkî weşanîyêna; kovarêka kulturîya mûzîk a çar aşman a û hûmara aye ewilin aşma Eylûlê 2018ê de  vejiyaya. Tê de vîst û panç nuşteyî estî. Xêncî nuşteyêk bi kirdkî ayê bînî bi kirdaskî yî.  Muhtewaya kovarê de ca hîna  zaf dîyayo ropartajan û nuşteyanê daşînasnayişan û xebaranê û çende nuşteyanê cîya-cîya.

 Gelo ewro seba mûzîka kurdkî, kovarêka mûzîka kurdkî senîn hîna farz a? Gelo ewro seba mûzîka kurdkî,  kovarêka kulturîya mûzîk ferz a? Qonjektorêko ke mûzîka kurdkî ewro ha tê de ya seba no qonjektorî kovarêka kulturîya mûzîk farz nîya. Ewro kovarêka kulturîya mûzîk seba kurdan sunnet o, karê diyîn o. Ewro kovarêka felsefika mûzîkî seba ma kurdan farz o, karo yewîn o.

     

Ewro teyna mûzîka kurdkî de her qade û wareyê kurdkî de venganeyêka xişn esta.  Nayê ra ewro seba  kurdkî çi xebatî bena wa bibo, bena ke xebatêka farz a,  bena ke xebatêka sunnet a, wa bibo wa xebatêka bêfonksîyono bo la ancî zî  zaf yan zî tayê venganeyê kurdkî miney pirr kena, pîroz a.  Labela oyo ke giring o gere ma xebatêka ma kenî gere qonjektorê ke ma tê de yî, biasabet bo.  Hedefê xo werte ra piro do.  Çimkî ewro qonjektorêko ma tê de yî, aşkerayo ke hêz û quwetê ma tonêk o, nayê ra  gere ma hêz, quwet û potansîyelê xo, ma  qanalîzê cayo raşt bikerî, karo xo yê yewîn rê xerç bikerî. Nayê ra ewro seba kurdanê kovara kulturîya mûzîk nîyî; no hawa kovarêka seba kurdan sunnet a. Kovarêka felsefika mûzîkê farz a.  La ancî zî nêkerdişê karê yewînan û farzan ra kerdişê karê diyînan-hîrînan û sunnetan kerdiş zî baş o.

   

Felsefa fikrayayiş o. Eka fîkrayayiş çîn bîyanî, felsefe zî çîn bî. Felsefe ontolojîyê xo ser o fikrîyayişî awan keno.  Felsefe teyna ser o çîyêka nîyî ser o her çî ya fikrîyêno.  Fenomenê ke felsefa ser o fikrîyêno sînoranê înan xêzkerdiş zor, xora îcabê zî nêkeno. Fikrîyayişê zî bi persanê perskerdişê dest pê keno.  Felsefe kî keno xo...

     

Çira kovarêka mûzîka kurdkî ya felsefik ferz a?

Bi kurt û kurmancî seba ke ma kurdî  ser o mûzîka xo de bifikirî; persan bibipersî, ciperskerdişan, kendişan û mûnaqaşayanê bikerî ma re kovarêka mûzîka felsefikî ferz a. Teyna qada mûzîkê de nîyî sey qadana romanî, şîir, tarîx, sînema... de ma rê kovarî felsefik farz î, heyatî yî. 

    

Hata ewro ma ser o mûzîka xo de çiqasê xorîn, heray û wirdi wirdi fikrîyayî? Mûzîka Kurdkî çi yo? Vengê, vate, tema û ensturman muzika kurdkî çi yî? Dînya de cayê mûzîk kurdkî kora de yo? Mûzîka kurdkî senî badorê keno goştarîkerdoxanê? Mûzîka kurdkî  kamcin hetan ra şona?  Têkîlîya edebîyata, şîîrê kurdkî û mûzîka kurdkî çi yo? Sînema de rolê mûzîka kurdkî yî? Mûzîka kurdkî mana çi yo? Fonksîyonê mûzîka kurdkî çi yo? Têkîlîya mûzîka kurdkî û kulturî kurdan senî o?  Mûzîka kurdkî hîşmendî, qrakter û kesayetîya kurdan senî virazêna? Gere mûzîka kurdkî xo ser çi ya awan bikero?  Amaca mûzîkê kurdkî çi yo? Muzîka dagirkeranî goştarîkerdişê senî têsîr keno ruhê ma û hîşa ma? Tarîxê mûzîka kurdkî çi yo?  

  

Seba ke ma no persanî rê bigêrî cewaban ma rê kovarêka felsefika mûzîk ferz a.

    

Ewro Mûzîka kurdkîyê Bakurî ewro ha senîn rewşêka de ya? Bi mi ewro mûzîkê kurdkî ha qrizêke de yo. Qrizê derabîyayişê tradîsyonî û ontolojîko xoradûrîkewtişê, xoraxeribebîyayişê. Mûzîka kurdkîyo bêteknolojî, wextê ke mûzîkê kurdkî biteknolojî dir kewto têkîlî mûzîkê kurdkîyo bêteknolojî yanî verîteknolojî xo teknolojîze nêkerdî, biteknolojî mûzîkêke newe kewto mîyanê mûzîkê ma yo bêteknolojî. Yanî tradîsyona mûzîka ma ya se serranê nêşêyî xo modernizê bikero. Onabîyayişê mûzîkê kurdkî de qrîzê derabîyayişê tradîsyonî û ontolojîk erdî meydanî.  Hînî ma goreyê tradîsyon û raştîya komelê ma nîyî goreyê bandorê teberî- dagirkerî  mûzîkê kurdkî viraziyîyêna. Onakerdişê zî bi xo qrizê ontolojîk o.  Qrîzê derabîyayişê tradîsyon û ontolojîk ra zî sey mûzîkê arabesk mûzîk û komelêka arebesk û tewşûmewşî vejîyayê ortê.  Ewro çend hunermendî hayîya înan no qrîzê ra esta, hemverê na rewşê de xo ver ro danî. Seba ke ma qrîzê derebîyayişê tradîsyon û ontolojîk çareser bikerî ma rê kovarêka  mûzîka felsefika kurdkî ferz a.

      

Ewro herkesê mûzîke kurdkî de çînbîyayişê û nêbaşîbîyayişê  berhemanê neweyan ra û avernêşîyayişê gêre û lome keno. Sebebê çînbîyayişê berhemanê neweyan no qriz o.  Kî ke tradîsyona xo nêzano mumkîn nîyo ke kî çîyêko newe bêrî meydanî. Yanî kî ke kihên nêzano kî senî newe  biafirnênî? Mûzîka baş çi yo. Semada ke averşîyayişê, derbarê perspektîfa mûzîkê başî de û newekerdişê mûzîkê ma, ma rê kovarêka mûzîka felsefika kurdkî farz a

       

Ma kurdî hata ewro ma teyna ser o mûzîka xo de nîyî ma ser o tu çîyêke xo de nêfikriya. Xora bindestî ona yew çî ya. Bîndestî xo ser o nêfikriyayiş. Çimkî seba bindestêke xo ser o fikrîyayişê nêno tehemullîkerdiş û deyaxêkerdiş. Eka mawazênî xo bîndestî ra rizgarî bikerî, ganî her çîyê ra verî ma ser o xo yo dest bi fikrîyayiş bikerî.  Çi edebîyat beno çi sînema çi zî hunerî bînî benî, tu hunerî qasî mûzîkê bandorê nêkeno komelî, aye ser o hûkumdarî nêkeno û şekil nêdano bide.  Nayê ra eka ma wazênî xo bîndestî ra azad  bikerî, her çî ra verî ganî ma mûzîke xo bibedelnî. Hata ma mûzîkê xo nêbedelnî ma nêşî xo bîndestî ra azad bikerî. Semada ke ma xo bîndestî ra xo azad bikerî, ma rê kovarêka felsefika mûzîk farz a.

 Destpêke de mi dîyarî kerdbî, mûzîkê parçeyê bînê  welatî yewbîn ra durî kewtî û xeribe bîyî.   Parçê welatî mîyanê xo derbarê yewbînî de nêzanî.  Semeda ke mîyanê mûzîkê çar parçayê welatî nêzdîyê yewbînî bêrî, yewbînî rê xerebe nêbî û mîyanê xo de mûzîke netewî ya kurd awan bikerî nayê ra ma rê kovarêka felsefika kurdkî ferz a.

 

Eka Kovara Ziryabê, xo bikero kovarêka mûzîka felsefîka kurdkî, qetîyên derabîyayişê tradîsyonî newe ra bêro awanbîyayişê , qrîzê ontolojîk bêro çareserkerdişê, mûzîka kurdkî xo zaf averî bêro, berhemê baş, neweyî bêrî afirnayişî, mûzîka kurdkî qada gerdûnî de xo bikero gerdûnî çimkî potansîyel û cewherê mûzîka kurdkî esto ke ney realîze bikero, mûzîkê netewî ye kurdan awan bibo û kurdî xo bîndestî ra azad bikerî.  No çîyî ke ez vano werekna mîyanê çend rojanê de biviraziyênî. La seba reazlîzebîyayişê no çîyanê prosesêko derg û dila lazim o.

Weşanayişê kovarê Ziryabê ra dima  lijnayê weşanayoxî kovarî, eşkera kerde ke mûsabeqaya  xelatdayişê nuştişê deyîran bidî.  Bi mi musabeqeya xelatdayişê nuştişê deyiran viraştiş raşt û ca de nîyo.  Eka musabeyeqê virazênî gere na musabeqa derbarê xebata zanista mûzîka kurdkî bibo, no xebatê maqalê, kitabê yan zî projêk beno. Nayê ewro problem kurdan deyirî nênî nuştiş çîn o la vîzêr ra hata ewro hima hima xebatêk zanistkî derbarê mûzîka kurdkî de qet çîn î.

     

Bi çi tewire beno se wa bibo ez kovarê Ziryabê  rê emiranê se serranê wazêno. Hêvî keno sey gelek kovaranê kurdkî çend hûmara dima ra, emire aye zî nêqediyo. Çi kovarê Ziryabê bena çi kovarêka bîna kurdkî bena gere her kovarê de heme ziwananî kurdkî ra edîtorê û redaktorê bibo.  Reyna ez hêvî keno ke redaktor û edîtorê kurdîya zazakî zî kovarê de ca bigirî.

     

Barêke û mîsyonêka ez wenono kovara Ziryabê gelo kovara bişo no barê biwegîro û no mîsyonê bêro ca?!..

* No nuşte na hûmaraya Kovara Ziryabî de weşanîyayî:
                                           

Romananê Verênan Yê Kurdkîya Kurmanckî, Kirmanckî (Zazakî) û Sorankî de Nasnameyo Neteweyî

                                       

Seke yeno zanayene kurmanckî de romano verên Şivanê Kurmanca (Şivanê Kurd), kirmanckî de Kilama Pepûgî û sorankî de zî Pêşmerge yo. Nê romanî seba çi nusîyayî? Amancê nê nuşteyî na perse rê cewabêk bivîno û nê romanan hetê nasnameyê neteweyî ra analîz û muqayesê bikero. Peynî de zî derheqê senînîya romannuştoxîya kurdkî de bi çend çekuyan bo zî fîkrêk beyan bikero.

Verê ke ez dest bi babeta romanan bika ez wazena derheqê fenomenê kurdkî de çend çîyan vaja. Kurdkî çi yo? Ma ke edebîyat, sînema, huner û muzîka kurdkî ra behs kenê ma behsê çîyî kenî? Fenomenê kurdkî yanî çîyêko ci ra vajîyêno kurdkî, mefhumêde homejen nîyo heterojen o. Kurdkî, çend lehçeyan ra kurmanckî, kirmanckî, gorankî, sorankî û lurkî (feylkî) ra vajîyêno. Kurdkî tekmerkezin nîyo zafmerkezin o. No semed ra wexto ke ma sînema, edebîyat, mûzîk û hunerê kurdkî ra behs kenî ganî ma verê cû vajî ke ma behsê kamcîn kurdkî kenî. La realîte de xeletîyêk esta; zafaneyê nuştox, roşnvîr, medya û weşanxaneyê kurdan bala xo rind nêdanî nê meseleyî ser, wexto ke behsa edebîyat, muzîk, hunerê kurdkî kenî, lehçeyêk binge qebul kenî, a lehçe ser ra kurdkî pênas kenî. Mesela kunyeya Şivanê Kurmanca de Weşanxaneyê Lîs zî na xeta kerda, seba Şivanê Kurmanca “yekemîn romana kurdî" nuşto. Raşta zî Şivanê Kurmanca romano verên o ke bi kurdkîya kurmancî nusîyayo labelê Şivanê Kurmanca tena serê xo romano kurdkîyo verên nîyo, Şivanê Kurmanca romanê kurdkîya kurmancî yo verên o. Gere Weşanxaneyê Lîsî kunyaya kitabî de romano verên bi kurdkîya kurmanckî binuştêne.

Ez wazeno verê, derheqê nuştoxan û muhtewaya romanan de malûmat bida: Erebê Şemoyî Şivanê Kurmanca serra 1935 de, Rehîmê Qazî Pêşmerge 1958 de û Deniz Gunduzî Kilama Pepugî, serra 2000î de nuşto. Derheqê romannuştoxîya kurdkîya gorankî (hewramkî) û lurkî (feylkî) de melumatê mi çin o.

Erebê Şemoyî, 1897 de dewa bajarê Qersî, Sûsûzî de ameyo dinya. O wext Qers bînê hakîmîyeta Rûsya de bîyo. Wendegehê verênî ra dima dest bi paletî kerdo. 1931î de Lenîngradê de raştê Qanatê Kurdoyî ameyo. Embazeyêka baş mîyanê înan de peyda bîya. Şinasnayişê Qanatê Kurdoyî dima dest bi xebata edebîyat û nuştişî kerda. Nuşteyê ke derheqê kurdan de nuştî, dima ra zî ê Armenîstan de çap kerdî. Serra 1937î de hetê Stalîn ra surgun bîyo, heta serra 1956î surgun de mendo. Mergê Stalîn ra pey azad bîyo, agêrayo Armenîstan. Serra 1966 de romanê xo yo tarîxî Dimdim, serra 1967 de zî xebatê xo yê folklorî Hikayetên Gelê Kurd û Rîya Bextewar weşanay. Wextêko derg Partîya Komunîste ya Armenîstanî de xebetîyayo. Xencî kurdîya kurmanckî, tirkî, rûskî, yunankî, armenkî zanayênî.

Wexto ke Erebê Şemoyî Şivanê Kurmanca nuşto hîris û heşt serre bîyo. Şivanê Kurmanca serra 1935 de Erîwan de hetê weşanxaneyê hukmatî ra çap bîyo. Labelê goreyê vateyê verênê çapa ”Özgürlük Yolu Yayınları” ke 1977 de Îstanbul de ”Şivanê Kurmanca” bi nameyê

“Şivanê Kurd” bi kurdkî û tirkî pîya weşanayo, no roman kurdkî nusîyayo la dima tercumeyê ruskî bîyo û 1935 de Tîflîs de çap bîyo. Dima Bazîl Nîkîtînî çarnayo fransizkî ser, Nureddîn Zazayî fransizkî ra çarnayo kurmanckî ser. Dima zî kurmanckî ra tercumeyê tirkî bîyo. No roman dima weşanxaneyanê bînan zî weşanayo. Weşanxaneyê Lîsî 2009 de Dîyarbekîr newe ra weşanayo. Mi çapa Lîsî wenda. Roman 162 rîpelî yo.

“Şivanê Kurmanca” romanêko bîyografîk û sosyolojîk o. Nuştoxî waşto ke bi leteyan pêroyî binawno. Wendox bi cuya Erebî, rewşa sosyolîjîke ya yew dewrî vîneno.

Şemo pîyê karakterê serekeyî yê romanî Erebî yo, cinîya ey merda, bi di gedeyanê xo ya mendo. Dew bi dew gêreno şiwaneyî, rencberîye û sewbîna çi karî bivîno keno. Wextêk ra dima zewacê xo yê dîyinî keno, nê zewacî ra çarna gedeyê ey benî, Ereb zî no gedeyan ra yew o. Şivanê Kurmanca de nê di cumleyî rewşe û qederê Erebî zaf weş terîf kenî : "Seba dewijanê nîyanênan feqîrîye sey nêweşî ya, pîyî ra derbazê lajî bena. Lajê şiwaneyî, şiwane yo." Ereb zî sey pîyê xo şenikîya xo ra dest bi şiwaneyî û xulamtîye keno. Qederê pîyê ey derbazê ey beno. Ereb gedeyo ke biaqil, jêhatî û xebatkar o û cuya ey, cuyêka zaf balkêş a. Ereb şiwaneyî û xulamtîye ra pey, yew zimistan wendegehêk de sey xizmetkarî dest bi karî keno. Wendegehî de hem sey xizmetkarê xebitîyêno, hem zî wendiş û nuştiş bander beno, dest bi wendişê kitaban keno; komunîzm ser o çend kitaban waneno û dima beno komunîst. Seba propagandaya komunîzmî şono dewan û bajaran ra gêrêno. Ereb heto bîn ra rûskî zî tede çend ziwananê bînan zî museno, naye ser o orduyê rûsan de sey çarnayoxî dest bi kar keno. Orduyê rûsan reyde bakurê Kurdistanî gêreno û heta Entab şono. Çarnayoxî dima hetê Gurcistanî de şono keweno komunîstanê çekdaran mîyan. Gelek serran şer keno. Rîyê sadiqîye û zerrîrabîyayîşê xo ra ordu de rutbeyê fermandarî gêno.

Romanî de şenikîya cuya Erebî ra behs beno heta ke o beno hîris serre. Mekanê romanî sabît nîyo, mekanî tim goreyê rewşa Erebî bedilîyênî. Ereb heta ke dewe ra nêvejîyayo mekan dewêka da-des kîlometreyî Qersî ra dûrî ya, ewca yo la wexto ke Ereb dewe ra vejîyêno şono bajaran de gêreno mekanî zî ey reyde bedilîyênî. Yanî romanî de zaf mekanî estî. Romanî de zeman serra 1900î ra dest pêkeno heta serra 1920î dewam keno. O wext de Qers bînê hukmê Rûsya de yo. Kes şîyêno vajo ke o wext kurmancî se ra se dewan de ciwîyênî, heywanan weye kenî û citkarî kenî, ê ke nê di karan nêkenî yenî bajaran de karê xulamtîye kenî. Feqîrîye, têkîlî û rewşa axayan û dewijan, ciwîyayişê dewî, bi kilmîye rewşa sosyolojîke ya kurmancan; rewşa polîtîkaya ê dewrî, zergûnbîyayîşê komunîzm û zîhnîyeta însananê ê demî romanî de ameyo teswîrkerdene.

Rehîmê Qazî serra 1925î de dewa Gwigcelîya ke kewena mîyanê sînoranê heremê Mukrîyanî de ameyo dinya. Baku de Unîversîteya Kirovî de beşê tarîxî qedênayo. Serra 1954î de tezê xo yê doktora "Tewgêra Azadîya Kurd û Qazî Mihemed" nuşt. Eynî unîversîte de dersê tarîxî dayî. Çarês serrî bi nameyê " Kurdistan"î rojnameyêk veto. Serra 1991 de Baku de dinyaya xo bedilnaya. Tirba ey Baku de ya.

Rehîmê Qazî hîris û hîrê serrîya xo de Pêşmerge nuşto. Pêşmerge 1958 de Erîwan de çap bîyo. 2007 de hetê Zîya Avcî ra açarnîyayo kurdkîya kurmancî, weşanxaneyê Lîsî weşanayo. Roman 116 rîpelî yo.

Pêşmerge romanêko polîtîk o. Romanî de zeman çend serrî verê awanbîyayişê Komara Mahabadî yo. Mekanê romanî dewa Kanîsewza û çend dewê bînî û Mahabad o. Feqîrîye, têkîlîya axayan û dewijan, zulm û zordarîya axayan, axayê ke hetê dewlete gênî, neteweperwerîye, azadbîyayiş û pêşmergetî babetê romanî yî. Pêşmerge seba neteweperî, azadîya kurdan û seba afirnayişê hişmendîya neteweperwerî nusîyayo.

Keyeyê dewijêk de xela esta, çîyêk nêmendo ke kulfetê ey biwerî. Axayê dewe dest nayo heme çîyê ey ser. No dewij wertê zimistanî de hera xo gêno, şono îziman de. Wazeno îziman bibirno bero bajarî de biroşo û pereyê ke bikewî ey dest, bi ê pereyan çend kîlo şeker, çay, rûn û ardo biherîno. Hende ke vewre zaf varena îziman birnayiş ca verdîn, xo bi zor bela erzeno eşkeftêk. Dewij eşkefte de lajê xo Pirûtî fikirîyêno, xwezîya xo bi lajê xo ano ke werekna nika ey het bibîyênî. Nuştox dewijî eşkefte de verdeno, tîya ra agêrêno hîkayeya Pirûtî ser. Pirût xortêko pêt, biaqil, jêhatî yo, kîşta dewanê înan ra aşiqê yew kêneke beno. Maye û pîyê ey şonî kêna wazênî, kêna danî bide, o zî zewacê xo paweno. La rojê xebere gêno ke kêneke xo aleqnayo. Cigêrayîşan dima bander beno ke axayî tecawizê kêneke kerdo û no semed ra kêneke xo kişto. Pirût û birayê kêna Şêrko plan kenî ke axayê bikişî. Planê kiştişê axayî ra ver Pirût û çend embazê xo vernîya çend pasdaranê Îranî birnenî, înan kişenî, dest nanî tifingan înan ser. Pirût û Şêrko bi serkewtişî planê xo realîze kenî; axayê kişenî. Kiştişê axayî ra pey şonî Mahabad de tewrê pêşmergeyan benî. Pirût demî ra pey mîyanê pêşmergeyan de beno fermandar.

Deniz Gunduz serra 1976 de Gimgim de maya xo ra bîyo. 1994 de Unîversîteya Anadoluyî de dest bi wendişê beşê tarîxê hunerî kerdo la dima no beş ca verdayo. Dima eynî unîversîte de beşê sosyoljî qedênayo. Deniz Gunduzî serra 2018 de Unîversîteya Artukluyî dest bi masterî kerdo, nika bi kirmanckî tezê masterî nuseno. Îzmîr de, 1996 de wexto ke temsîlkarîya Weşanxaneyê Komelî kerdêne dest bi nuştişê kurdkî kerdo. Xora vervateyê Kilama Pepûgî de zî nuseno ke ey 1996 de dest bi nuştişê nê romanî kerdo. Deniz Gunduzî serra 2004 de Weşanxaneyê Vateyî ronayo. Kilama Pepûgî ra teber nê eserê ey weşanîyayî: Hîkayeyê Koyê Bîngolî, Kırmancca (Zazaca) Dil Dersleri, Soro, Xapxapok û Kaleşnîkof.

Deniz Gunduz, Kilama Pepûgî vîst û çar serrîya xo de nuşta. Roman serra 2000î de Anqara de hetê weşanxaneyê Vartan ra neşr bîyo. Roman 536 rîpelî yo, vîst û di beşî yo û peynî de yew ferhengek zî esto.

Kilama Pepûgî romanêko tarîxî yo. Hedîseyê tarîxî yê ke serranê 1890 ra heta 1920 Kurdistanê Vakurî de, derûdorê Gimgimê de qewimîyayî ca gênî. Nê hedîseyan merdim bi kilmî şêno wina bi name biko: Pêrodayîş û mucadeleyê mîyanê eşîra xormekan û cibran, kerdişê Alaya Hamîdîye, qirkerdişê armenîyan, talankerdişê dewan, erîşê armenîyan yê dewanê kurdan ser o, herbê Sariqamişî, îşxalê rûsan, ciwîyayîşê dewe, têkîlîya dewijan, têkîlîya kurdan û armenîyan. Kilama Pepûgî seba ke hedîseyê tarîxî nêrî vîrraşîyayîş nusîyayo. Amanc hemberê xovîrrakerdişê tarîxî vindertiş o.

Bînê hakîmîyeta Împaratorîya Usmanî de mîyanê eşîranê xormekan û cibran de pêrodayîş esto. Cibrî, Îbrayîmê Talîyê xormekijî kişenî. Lajê Îbrayîmê Talî Zeynel Îstanbul de Mektebê Eşîre de waneno. Mergê pîyê xo dima agêreno welat. Zeynel ke agêreno welat keweno qesasê

pîyê xo dima, cengê mîyanê eşîran hîna girr beno. Tira dime hedîseyê romanî kewenî têmîyan, xêncî çend beşan romanî ma Zeynelî beşê peyênî yê romanî de vênenî.

Nasnameyê neteweyî çi yo? Hîşmendîya neteweyî çi ya? Kurd çi yo? Kurdistan çi yo? Kurdistan kura yo? Hîşmendîya bindestî çi ya?

Nasnameyê neteweyî, bi xeleqîyayîşê hîşmendîya neteweyî peyda bena. Hîşmendîya neteweyî zî bi hayîdarbîyayişê bindestî û koletîya xo û netewa xo xeleqîyêna. Peydabîyayîşê hîşmendîya neteweyî waştişê xoserî û azadbîyayişî yo yanî redkerdişê bindestî û koletî yo.

Mîyanê yew netewa de nasnameyê cîya-cîyayî mavajî sey komelkî, sinifî, dînî, mezhebî, cînsî, îdeolojîkî ûsb estî. Nasnameyo neteweyî heme nê nasnameyan ra corêr o ke prensîbanê ey ser o komelî pê kerdo û yewbînî qebul kerdo.

Gelek reyî gama ke yew milet bena wayîrê yew nasnameyê neteweyî û ê nasnameyî bi dezgeh û sazgehan bi hêz kena, êdî koletî, bindestî, hakîmîyeta hêzanê xerîban qebul nêkena û xoser manena xo bi xo îdarê kena û bi yew hawayo azad ciwîyêna. Prosesê xeleqnayişê nasnameyê neteweyî çîyêko asan nîyo. Gelek wext lazim o, no prosesêko derg û dila yo. Nasnameyê neteweyî mîyanê ferdan û kategorîyanê cematkîyanê ê miletî de ca de vila nêbeno. Mefhumê miletî dinya de hîrê sey serrî yo ke esto la hema zî mîyanê kurdan de prosesê xeleqnayişê nasnameyê neteweyî dewam keno. Hişmendîya neteweyî heme grûb û tebeqeyanê cematkîyan yê kurdan mîyan cayê xo nêgirewto. Coka netewperwerî ê kes û grûbê ke wayîrê hîşmendîya neteweyî yî înan ra yena meydan û neteweper zî ê ke goreyê na hişmendîye ciwîyênî înan rê vajîyêno.

Seke ma cor ra zî terîf kerdbi nasnameyê neteweyî heme nasnameyanê bînan ra corêr o. Netewa kurdan hetê ziwanî ra qiseykerdoxanê kurmanckî, sorankî, lurkî, kirdkî û gorankîyan ra, hetê bawerîya dînî ra sûnî, elewî, êzdî, yarsanan ra û hetê komelkî û fikrî ra babet-babet sinif, fikir û îdeolojîyan ra yena meydan. Kurdbîyayiş nasnameyo corên o û neteweyî yo û nasnameyê bînî ziwanî, dînî, mezhebî, sinifî, fikrî ûêb cêrnasname yî. Nika goreyê nê kontekstî ma hetê nasnameyan ra hîrê romanan ra biewnî.

Eke ma hîrê romanan de nasnameyan kategorîze bikerî, do çend kateogorî bivejî orte? Nasnameyê komelkî, eşîrî, mezhebî, sinifî, îdeolojîkî û neteweyî. Nê nuşteyî hîrê romanan de nasnameyê neteweyî xo rê kerdo problem coka romanan de ez do tena nasnameyê neteweyî ser o vindero.

Şivanê Kurmanca de, zafane nasnameyê komelkî, sinifî û îdeolojîkî estî. Demê nê romanî de nasnameyê neteweyîya kurdan hema baş zergûn nêbîyo. Hetê nasnameyê neteweyî ra Şivanê Kurmanca de nasnameyê kurdan çin o nasnameyê kurmancbîyayîşî esto. Romanî de kesêk Erebî ra perseno: Ti kura ra yî, kamcin miletî ra yî. Xoşinasnayîşdayîşî de Ereb, xo bi nê cumleyan pênas keno: "Wextê ewî ji min pirsî, -tu ji kîderê yî, çi milet î, û min caba wî da, gotêda, ez ji welatê Qersê me, xwe jî kurmanc im." (r. 128) Ereb xo sey kurd ney xo sey kurmanc dano şinasnayene.

Şivanê Kurmanca de tena hîrê cayan de çekuya "kurd" virêna. Şaro bîn Erebî sey kurd name keno. Reya verêne de Ereb hetê kurmancan ra sey kurd yeno namekerdene. Wexto ke semedê

propagandaya komunîzmî ra şono dewan û bajaran de gêreno Dîgor de çîyêko wînayîn yeno sereyê ey ser de: "Gava ku ez hatime dikaneke Dîgorê, min xwara nan bikerîya, teva li kuçê difîtande min, li min dikenîyan. Hineka dikire gazî:"kurd, kurd" û didane çêra..." (r.115) Reya dîyine zî hetê rûsan ra sey kurd yeno namekerdene. Rojê hevalê ey gama veng bido ey, ci ra wina vano: " Hevalê Şamîlov, ez zanim, mêrê kurd zafe mêrxas in û wekî soz dan, tu carî xayîntîyê nakin. (r.131) Reya hîrêyine de zî serra 1924î de partîya bolşevîkan gazî ey kena, ci ra vanî: "Ji tariqa 1918-salêda tu firqeçî yî, kivş ê, wekî tu gerekê herî Kavkazê nava kurda bixebetî." (r.150)

Şivanê Kurmanca de çi Ereb beno çi karakterê bînî benî tu karakterî de hîşmendîya kurdbîyayîşî çin a. Hetê hîşmendî neteweyî ra hema hîşmendîya kurdbîyayişî şarî mîyan de vila nêbîya. Romanî de tu karakterê zereyê xo de bo zî xo ra nêperseno çira ma bindestî rûsan î? Ereb maye û pîyê xo mîyanê vêşanî û têşanî de verdeno şono gelek serran seba komunîzmî lej keno. Sebebê wîna kerdişê Erebî o yo ke o hema nêşêno neteweyî bifikirîyo, Nasnameyê ey yê sinifî hîna aver o. Romanî de behsê kurdanê kurmancan beno, zafaneyê kurdê kurmancî dewan de ciwîyênî, heywanan weye kenî. Perwerdeyê wendiş û nuştişî ra dûrî yî. Tena derdê înan debera înan a.

Kilama Pepûgî de giranîya di nasnameyan esta: Nasnameyê elewîyan û kurmancan. La mîyanê elewî û kurmancan de lej û pêrodayiş esto. Hema mîyanê grûbanê cîya-cîyan de merdim rastê nasnameyê neteweyî nêyîno. Kilamê Pepûgî de tayê kesan de hişmendîya neteweyî esta. Wexto ke Zeyno xormekî wazeno wargehî ra biremo şêro welatê xo. Hemedê Cibrî hetkarîya Zeynî keno la o fehm nêkeno ke çira Hemed wîna keno, coka ci ra perseno:

-Ez seba qesasê pîyê xo remeno Hemed. Ti ke naye zana, qey alîye dana mi heyran."

Hemed ebe nêmhuyayiş va:

Dawa mi dawade bîna heyran, ez nikuno dima aşîre. Dawa mi dawa Kurdistanî ya. (r.72)

Yewna rey sereyê Zeynî hukmatî de keweno bela, xo erzeno bextê yew keyeyê cibrî, no cibrî wina hetkarîya Zeynî keno:

To ke xo resna ci virniye meşo lewê Îbrayîmê Milijî. Şo çê zamayê dê, wa o, to bero lewê dê (...) Zamayê dê kî fikrê ma ser ra wo. O kî welatparezê Kurdistanî yo. Ancax o to bixelesno ra. (r. 299)

Romanî de zaf cayan de çekuyê "kurd û Kurdistan"î virênî la wexto ke kesî romanî ra biperso: “Kurd çi yo, Kurdistan ça yo?” Roman cewabêk nêdano ma. Eke merdim muhtewaya nê romanî ra biwazo kurdan terîf bikero, kurd ê kesê ke xo sey elewî û kurmanc terîf nêkenê ê yê; ê kesî zî bajarî yî, têkilîyê înan derûdorî sewbîn kesan reyra estî.

Zemanê Şivanê Kurmanca û Kilama Pepûgî têkeweno, hetê mekan ra zî nê di romanî çend cayan de hempar î. Beşanê peynî yê Kilamê Pepûgî de behsê îşxalkarî zulm û wehşeta rûsan beno, nê wext de Ereb zî sey çarnayoxî orduyê rûsan de xebitîyêno. La Şivanê Kurmanca de qet behsê nê zulm û wehşetî nêbeno.

Pêşmerge Kurdistanê Rojhelatî de derbaz beno Kurdistanê Rojhelatî ê wextî ra heta nika zî ha bînê hakîmîyetî Îranî de yo. Zemanê romanê Pêşmergeyî, zemanê Şivanê Kurmanca û Kilamê Pepûgî ra vîst serrî pey o. Şivanê Kurmanca û Kilama Pepûgî de kurdî zafane dewan de ciwîyayênî la Pêşmergeyî de kurdî hem dewan hem zî bajaran de ciwîyênî. Bajarîbîyayişê kurdan, tesîrêde musbet netewîbîyayişê înan ser o kerdo.

Karakteranê dinyaya romanî de hişmendîya bindestî, hişmendîya neteweyî ameya afirnayene. Hişmendîya neteweyî zî azadîwaştişê karakteranê romanî de xo bellî beno. "Hemû hewlên di mejiyê Pirût ew bûn ku, bi serbestî bijî û bindestiya tu kesî nake.... Şêrko jî dixwest bi serbestî û bi azadî bijî, lê ne bi xwe bi tifinga xwe ve li çiya û banîya..." (r. 81) Hîşê Pirûtî de lebatê bi serbestîciwîyayiş û tu bindestî qebulnêkerdiş esto. Şêrko zî koyan de bi tifing ney wazeno dewa xo de bi yew hawayo azad biciwîyo.

Sey di romananê verênan Pêşmerge de tena çend kesî ney mîyanê zafaneyê komelî de nasnameya neteweyî vila bîya. Pêşmerge de tena nasnameya neteweyî vila nêbîya, seba azadîya neteweyî hemberê îşxalkaran amedekarîya cengî, ronayiş û afirnayîşê dezgeh û sazgehan zî esta. Semedê ney ra hêza çekdarîya Pêşmerge û Komela awan bîya. Rîpelanê verênan yê romanî de ma vînenê ke bandorê pêşmergetî senî axayanê polê dewlete tersneno û senî bawerî û hêvî dana dewijan: "Ew rojnameya Kurdî ya li Mahabadê derdikeve lîsteya hemû axayên ku xizmet ji Şahînşahî re kirine, nivîsandibû. Navê te di ser ê tevan re bû. Rojnameyê we welatfiroş û kasealêsê ber deriyê paşa binav kiriye. (r. 33) Amancê awankerdişê Komela zî romanî de wîna yo: "... Komele ji bo azadî û îstîqlala Kurdan hatiye avakirin. Îdîa dike ku, dibê malê miletê Kurd di destê wî de be, bi zimanê xwe xeber bide, seneet, avahî, kultur û karên tibbî li Kurdistanê pêşde biçe. Komele dixwaze cendirme û ajanên biyanî hakimiyeta xwe li ser mileta Kurd rakin, muqedesat, urf û adetên Kurdî neyên rencîdekirin... " (r. 84)

Pêşmerge de mîyanê neteweya kurdan de yewbîyayişê nasnameyê neteweyî û ziwanî yeno afirnayene, cîya-cîya bajaran, mezheban, eşîranê Kurdistanî ra kurdî yenî tewrê pêşmergeyan benî:" ... ji xelkên cihê cihê yên Kurdistanê pêk hatibûn. Mirov di nav wan de Hewşarî, Sablaxt, Barzanî, Şikakî, Seqizî, Kirmanşahî û yên din didît û her kesî bi devoka aliyê xwe xeber dida û hemûyan jî ji hev fehm dikirin. Çimkî zimanê tevan Kurdî bû. Armanc, bîr û baweriya tevan hev bû, yanê rizgariya Kurdistanê bû." (r. 105)

Romanê Pêşmerge de zî zaf cayan de çekuyê "kurd û Kurdistan"î derbaz benî. Eke ma romanî ra; kurd çi yo, Kurdistan kotî yo, bipersî, sey romanê Kilama Pepûgî cewabêk nêdano ma. Pêşmerge de hetê pênasekerdişê erdê Kurdistan ra problemêk esto. Mesela kurdê ke Kurdistanê Başûrî ra ameyî tewrê pêşmerge bîyî, nê kurdî sey " kurdê îraqê" (r. 104) yenî pênasekerdene.

Wexto ke ma hîrê romanan hetê nasnameyê neteweyî ra muqayesê bikerî, ma vînenî ke tena Pêşmerge de nasnameyê neteweyî esta la netewperwerîya ke Pêşmerge de ya zaf hetan ra biproblem a. Şivanê Kurmanca de merdim nêeşkeno nasnameyêk netewî ra behs bikero. Kilama Pepûgî nasnameyê netewî tena çend karakter û kesan de esta, hama mîyanê şarî de vîla nêbîya. Kes şêno bireso na netîce ke sey gelek miletanê bînan, fikrê neteweperwerîya kurdan zî têkilîya bajaran reyra vejîyaya meydan û goreyê nîsbetê na têkilîye aver şîya.

Goreyê konjuktoro ke kurdî ewro ha tede yî ganî felsefeya romannûştoxîya kurdkî netewperwerî bo. Bi seserran o ke kurdî bîndest î; nêşêyî xo azad bikerî, seba ke kurdî xo bîndestî ra azad bikerî ganî hunerî bi taybetî zî romannûştoxîya kurdkî netewperwer bo. Bîndestî ancax şîyênî bi netewperwerî xo azad bikerî.

No nuşte na hûmareya Kovara Vateyî de weşenîyayo:

                                                

Folklor, Vîst Serrî û Xebata Kolektîf

                                           

Seba merc û şertê ke kurdê Kurdistanê Vakurî  ewro ha tede yê, eke kê  yew lîsteya hîyerarşîke ya hewcedarîyanê  înan  bivirazî,  gelo do rêza hewcedarîyan senî bibo?  Çi çîyî do rêza verêne de ca bigêrî? 

  

Goreyê mi yew lîsteya hîyerarşîke ya hewcedarîyanê kurdan de ganî
arêkerdişê folklorî rêza verêne de bo, rêza dîyine de komelî mîyan de vilakerdişê musnayişê wendiş û nuştişê kurdkî, bitaybetî zî wendîş û nuştîşê kurdkî musnayişê gedeyan û seba înan weşanayîşê kitaban bo, rêza hîrêyine de zî pê edebîyatî objeyanê folklorîyan newe ra ganîkerdiş û newe ra ciwênayîş bo. 

Fikrê mi o nîyo ke wa her kes xebatanê xo yê bînan bido kinar û tena xebata  arêkerdişê folklorî biko la kam çi karê keno wa biko ganî bitaybetî karê înan yê dîyinî wa xebata arêkerdişê folklorî bo. Dîyinî nêbo zî wa karanê înan yê hîrêyin, çarin, pancinan  mîyan de xebata arêkerdişê folklorî bibo.

Heta nika xebatê ke folklorê kurdan ser o amey kerdene sera çend î? Hîna zaf kamcin objeyê folklorî amey arêdayene?  Kamcîn objeyî tewr tikê arê bîy?  Arêkerdîşê folklorî de verê merdim kamcîn objeyan ser o bixebito? Persî gelek î...

Verê heme çîyan, derheqa mefhûmê folklorî de mîyanê komelî de fehmkerdişêko zaf teng esto. Mîyanê komelî de kê ferdan ra bipersî vajê  “wexto ke folklor vajîyêno çi yeno vîrê to?” zafaneyê kesan mefhûmê folklorî ra hîna zaf  nê objeyanê folklorî mavajî kayanê sey govende, kilaman, edet û toreyan û estanekan hûmaranê. Sînorê  mefhûmê folklorî  zaf hîra yo, sey okyanusan o la vîrê ferdan de manaya mefhûmê folklorî zaf teng a. Folklor zanistêk o û şaran ser o yew hawayo xorîn vindeno û înan pênas keno. Folklor bi nameyê xo yo bîn şarnasî yo. La şarnasî mîyanê komelî de zaf nêno şuxulnayene, zafane çekuya folklorî  yena şuxulnayene. Hezaran reyra objeyanê folklorî tayê nê yê: Estanekî, deyîrî, edet û toreyî, kayî, destanî, yarî, zewtî, nengî, meseleyî, çibenokî, bawerî, nameyê însanan, nebatan û  heywanan; edetê veyveykerdişî, werdiş û şimitişî, xopiragirewtişî, kerdişê karê zîretî, nêweşî, mêmanperwerî, doktorîya şarî ûsn. Çinayî yew şarî esto nê heme çîyî mîyanê folklorî de yî. Ziwan û kultur zî hetî ra mîyanê folklorî de ca gênî. Ma zanî tasnîfkerdiş û sîstematîzekerdîşê folklorê kurdan ser o heta ewro xebatêka metodîk nêameya kerdene la hele aver ganî folklorê kurdan bêro tasnîfkerdene û sîstematîzekerdene û mîyanê vîst serrî de zî bi projeyan bêro arêkerdene. Xora seba arêkerdişê folklorê ma tewr zaf vîst serrê ma estî.

Di mekanê objeyanê folklorî estî. Mekano verên vîro kolektîf o, yê dîyinî zî mîyanê cuya komelî de ciwîyayîşê objeyanê folklorî yo. Mergê objeyanê folklorî bi di hawayan ra beno.  Mergo verên gama ke objeyê folklorî mîyanê komelî de hinî nêciwîyênê yanî  mîyanê  cuya komelî de hinî ca nêgênê, wedarîyênê.  A game nê objeyî nêmmerde hesibîyênê.  Objeyê folklorî herçiqas mîyanê komelî de nêciwîyê zî heta wextê mekanê xo yê bînî de yanî vîrê kolektîfî yê ferdanê komelî de manenî. Goreyê kapasîteya vîrê kolektîfî yê komelî sewîyeya ganîmendişî vurîyêna.

Eka ma bêrî objeyanê folklorîyanê kurdan ser, merdim şîyêno vajo gelek babetê folklorîkî yê kurdan cuya komelî de hinî ganî nîyî,  bîyî nêmmerde. Hafizaya gelek kurdanê ke emrê înan pancas- pancas û panc ra vêşêr o zaf çîyî mendî.  No seba arêkerdîşê folklorî kurdan firsetêko heyatî yo la seba arêkerdîşê folklorî zaf wextê kurdan çin o. Kurdê ke ewro pancas-şeştî serre yî, zafaneyê înan heta da-vîst serrî do bimirî. Nê semedî ra kurdî seba arêkerdîşê folklorî xo yê qedîmî nika ha dewrêk krîtîkî mîyan de yê.

Çiqas kal û pîrê kurdan bimirî vîrê kurdan hende zeîf beno, vîrê kolektîfî ra leteyêk vîndî beno, şono. Vîrê kurdanê vakurî pabesteyê emrê înan o, serrê kesan çiqas bêrî cêr vîro  kolektîf ewqas beno teng, beno şenik.  Mavajîme ewro eke vîrê kesêkî hewtay serrî yê kurdkî sera heştay bo yê yewê vîst serreyî sera vîst zî çin o.  Nê vîst serranê ameyoxan de, eka ma bi xebatêka sîstematîk folklorê xo arê nêkerî ma do vîrê xo yê kolektîfî ra leteyêkê girdî vîndî bikerî. Tena vîst serrê kurdan estê, nê vîst serran de kurdî ganî zaf bixebitî.


Kurdî seba arêkerdişê folklorê xo nê vîst serranê peyênan şîyênê se bikerî? Semedo ke kurdî  bi yew hawayo sîstematîk xebata arêkerdiş û qeydkerdişê folklorî bikî dezgeh, komele û enstîtuyî înan çin î.  Ê ke estî ke zaf pasîf î û beno ke çirey zî nêbî. Xebatê ke folklorê kurdan ser o heta nika ameya kerdene zafane şexsî bîya.  Seba kurdan nê dewrê krîtîkî de çîyo tewr raşt ganî kurdan mîyan de xebatêda kolektîf ya sîvîle bêra organîzekerdene. Çunke xebata ferdî hinî ma rê zaf havile nêkena. Gelo kurdî senî şîyênî mîyanê xo de xebatêka kolektîf ya sîvîle awan bikerî?

Kesê ke wendîş û nuştîşê kurdkî zanî bi însîyatîfê xo yê şexsî şîyênî xo mîyan de yew grûba xebate ya arêkerdişê folklorî awan bikî. Çîyanê zaf asan û sadeyan ra dest pêbikî mavajîme; panc ciwanî bêrî têhet grûba xo ya xebate awan bikerî û hewteyêk de her yew şîro dewêk de, bajarêk de zewtan arê bido.  Mavajîme eke her ciwan yew hewte de hîrê sey heb zewtan arê bido, panc-des ciwanî çend hewteyan mîyan de bi hezaran zewtan arê danî. Demê ra pey yewna objeyê folklorî arê bikî dima yewna objeyî… Eke nê grûbê winasî bi no hawa awan bibîy û  mîyanê komelî de vîla bibîy, mesela Amed de panc, Dersîm de hîrê, Çewlîg de çar, Sewregi de hîrê, Gimgim de di  ûsn.  Yew wextî ra pey dewan de zî grubê xebate yê arêkerdişê folklorî awan bibîy û bixebitî, bironişî û sîstematîze bibîy û mavajîme sey Grûba Xebate ya Vateyî bibî yew tradîsyon. Bi no hawa kurdî tena objeyanê folklorîyanê  xo vîndîbîyayîşê ra nêxelesnenî, warê kulturê xo de benî sebebê bedilîyayîşanê radîkalan, qederê xo ser o zî tesîr kenî.
 

Mîyanê kurmancan de grubêka wîna awan bîya, objeyanê cîyayan yê folklorîkanê kurmanckîyan ra biqasî des kitaban materyalî arê kerdî, nê xabatî zî hetê “Weşanên Wardoz” ra weşanîyayî.  Aşma çele ya 2017î de kitabê Umer Faruq Ersozî, Mûsqolik û Vateyê Verînanê Govderyijan, Vervate, hetê Weşanxaneyê J&J ra  ame weşanayene. No kitab 238 rîpelî yo tede 6798 vateyê verênan û mûsqolik estî.  Umer Faruq Ersozî  na xebata bêhempa û giran bi tena serê xo ya kerda. Hemverê vîndîbîyayîşî ra zaf, seba vîrê ma yê kolektîfî zaf çîyî xelasnayî. Ez nêzano Umer Faruq Ersozî çend serran de na xebate kerda la îllehî bi serran tede kede werda. Eke na xebate bi hawayêko kolektîf biameyenê kerdene demêk kilmek de nêqedîyayênî? 
  

Ewro ra pey zî xebatê ferdkî do ancî zî bibîy la ma ganî hele aver mîyanê kurdan de nê dewrî de seba arêkerdişê folklorî, xebatêka kolektîf awan bikî...   Kes wa însîyatîfgirewtîşî ê bînî ra nêpawo, wa o/a bi xo însîyatîf bigîro/a dest bi xebata kolektîfe ya arêkerdîşê folklorî bîko/a. Ewro kesê ke wendiş û nuştişê kurdkî zanî wayîrê mesulîyet î, çi bi xebata kolektîfe çi bi xebata ferdkî ganî nê kesî nê dewrê krîtîkî de xebata arêkerdîşê folklorî bikerî.  

* No nuşte hamnanê serra 2018ê de hûmara 57îne Kovara Vateyî de weşanîyayo.

                                                  

“Heyf” Romanê Kirmanckî Zêdnayo

Romano verên yê Serwet Akkaşî,  Heyf yew aşmê ra verî Dîyarbekir de weşanxaneyê Roşna ra                  weşanîya.  Roman 286 rîpel o û yewendes beşan ra pê yeno. 

Akkaş serra 1980î de dewa Gundik ya Mêrdinîkî ya Erdexanî de maya xo ra bîyo.  Meletya de dest bi wendîşê beşê Ekonometrî yê Fakulteya Îdarî û Îqtîsadî ya Unîversîteya Înönü kerd. La unîversîte nêmcet verdayo. Da-des serrî ko de mucadele kerdo, dima têpîşîyo û demeyêko derg zîndan de mendo. 

Babeta romanî; grûbêka gerîllayan seba erzaq ardişî şonî dewêk, uca de raştê operasyonê leşkerî yenê û mîyanê abluqaya operasyonî de manêne.  Hetêk ra grûbe ra gerîlayêk vîndî bîyo wazeno rayîrê xo bîvîno, hetêk ra zî grubê de hîrê gerîllayî erzaq û qantiranê xo ya mîyanê abluqaya operasyonî de manenê û leşkeran dir dekewenê şerr, nê hîrê gerîllayî xo senî pawêne û xoverrodanê, hetêk ra grûbe ra di gerîllayî bi di qantiranê xo wazenê xo biresnê kampî û heto bîn ra kampî yeno bombakerdiş. Roman mucadele, ciwîyayîş, psîkolojî, kesayetî û hevaltîya gerîllayan, têkilîya gerîllayan û xoza, cografya, bandora erazî ser o şerê, psîkoljîya leşkeran û şerê gerîllayan û leşkeran ser o ameyo munitene. 

Roman, kitabanê pirozan ra Tewrate ra qismo ke tede xuliqnîyaşê dinya û ciwîyayîşî ra behs beno, bi ey dest pêkeno. Nuştox, rîpelanê verênan yê romanî de mekanê cennet û erdê Mezopotamya mîyan de têkilîyêk virazeno. Na têkilîye ser o tespîtan û analîzan keno.

Zagros û Zerdest ha cayêk ra yenê la wendox/e nêzano/a ke kotî ra yenê.  Peynîya romanî de wendox museno ke ê ha kotî ra yenê,  mîyanê eraqî de mendê û wazenê cayêke asanbîyîşî xo rê bivînî.  Zagros û Zerdeşt xo rê cayêk vînenê û dekewenê mîyanê qalan, tewir bi tewir babetan ra qisey kenê.  Ma derheqê nasnameyê Zagrosî de tayê çîyanê kilman bander benî la ma derheqê Zerdeştî de çîyêk nêmusêne.  Derheqê nasnameyê karakteranê romanî de ma teyna derheqê nasnameyê Zinarî de tayê çîyanê dergan musenê la hetêk ra nasnameyê Zinarî zî lêl maneno.

 Semedê erzaq ardişî grubêk gerîllayan bi qatiranê xo ya şewêk dekewena rayîr û ê wazenê şêrê dewêk ra erzaq bîyarê.  Resêne dewe,  gama ke ha qantiranê xo bar kenê, dewijêk yeno înan het vano “ leşkerî ha hetê dewe ra yenê”. Grûbê gerîlayan mîyanê xo ra seba rayîr kontrolkerdîşî Zinarî erşawenê, ci ra vanê na nuqta de ma bipawê. Gerîlayê bîn zî mîyan panc deqayan de qantiran bar kenê, bi lez û bez kewenê rayîr. Gerîllayî nuqtaya ke Zînarî ra vato ma bipawê, Zinarî uca nêvînenê. Grûba gerîllayan ra Kawa û Mezlûm bi di qantiran xo ra ver erşawêne.  Grûba gerîllayan ra Agît, Tekoşîn û Evîne zî qando ke Zinar bireso înan apey ra hedik-hêdik rayîr şonê.

 Kontolkerdîşê rayîrî de Zinar tunikê xo de bi çar panc qeleyanê şekerê çaya rayîrê xo şaş keno û vîndî beno.  Şewa tarî û zûlamatê de zerê daristanan û koyan de mîyanê çemberê dişmenanê de bê nan û awe tik û teyna yo. Rewşa Zinarî zaf manena rewşa Hugh Glass (Leonardo De Capprio)  serqehramanê filmê The Revenant Vejîn yê Alenjando Ganzale Înaritu yo. No fîlm xeylî xelatê tewr başî girewtî, dinya de fîlmê ke tewr zaf ameyê temaşekerdîş yewê înan zî o bî.  Hîkayeyê fîlmî û romanî hema-hema seyyewbîn ê. Gelo çîyo ke no fîlm dinya de kerdo namdar û tewr baş la romanê Heyf nêkerdo namdar û tewr baş çi yo?  Zinar dekeweno mîyanê xeyalan û fikiran. Ma derheqê nasnameyê Zînarî de teyna bander benê ke unîversîte de sinifa yewine caverdayo û vejîyayo ko. Ma heta peynîyê romanî zî nêzanê ke Zînar kam o û kotî ra yo? Ma eşiqa verêne ya Zînarê ra benê hayîdar,  ma bander benê ke koyî tercîhê eşqî kerda. Gelo çîyo ke Zinarê tercîhê êşqî kerdo çî yo? Zereyê xo ra munaqeyanê zanistkî keno. Mesela çarçewaya cuya komelkî de munaqeşeyê bîyolojî keno, reseno encaman û tesbîtan keno. Ca û zemanê nê mûnaqeşayan xelet nîyo?  Keso ke ortê şewe de vêşan û têşan, zerê darîstanan û koyan de mîyanê abluqaya dişmenan de rayîrê xo vîndî bikero mûnaqaşeyanê winayinan kerdîşê ey mi rê rastkên nêno. Rewşa ruhî, psîkolojî, bînhîş û mezgê keso wînasî senîn beno? Heta peynî roman merg, esîrkewtîş û vêşanî û têşanî ra zaf çîyo ke Zinar xo rê keno problem û derd, ci ra zaf terseno û  zerê xo de tedir perodayîşê de yo ; derheqê aqubetê ey de embazê ey bifikîyê ke Zinar remayo yan zî teslîm bîyo. Derheqê ey de no hawa fikirîyayîşê embazanê ey, ey ser o her hetî ra tesîro giran keno. Qando ke vîndî bîyo hata nêzdîyê peynîya romanî xo sucdar vîneo, xo ra nefret, xo ra zaf hêrs beno. Agîd, Evîne û Tekoşîn zî ge-ge îhtîmalê remayîş û teslîmbîyayîşê Zinarî ser o mîyanê xo de qisey kenê. Vindîbîyayîşê Zinarî înan ser o zî zaf tesîr keno.

 Agîd, Tekoşîn û Evîne mîyanê abluqaya operasyonê leşkerî de manêne. Erzaqê xo benê cayêk de limnenê, qatiranê xo zî benê cayêko dalde de bestêne. Ê zî şonî cayêk de xo limnenê û temaşeyê erzaqê xo kenê. Îhtîmal nêdanê ke cayo kê erzaqê xo tede limito, hetê leşkeran ra bêro vînayîş la eksê ci vejîyeno, erzaqê înan hetê leşkerî ra yeno vînayîş û îmhakerdîş.  Agîd, Tekoşîn û Evine zî ha temaşeyê îmhakerdişê erzaqê xo kenî, Keda înan awe ver de şina. Naye ver damiş nêbenê, wazenê heyfê xo bigîrê kemîn erzêne leşkeran ser o û hetê berzanê Çarçela ancîyêne. Cayo ke înan xo tede limito yeno tesbîtkerdîş, pê helîqopteranê qobrayan yeno bombê varnayîş. Leşkerî îhtîmal nêdanê ke ganîyêk uca ra ganî bivejiyo la eksê cî beno Agîd, Evine û Tekoşîn uca ra sax vejîyêne, wexto ke cayê xo bînê cayê bombe varnayîşî bedilnêne, hewna yenê tespîtkerdîş ke çîyêk nêbîyo înan.  Hetêk ra ê xo resnenê lîçeyê Çarçela. Hetêko  bîn ra zî bi helîkoteran leşkerî qomando lîçeyê Çarçela de yenê ronayîş, operasyona semedê nê hîrê gerîllayan rameno. 

Evîne, Tekoşîn û Agîd bînê zînarêk de vêşan û têşan û bi çend fîşekana xo lîmnêne,  lûlîya tifîngê xo bînê zînar ra vejêne û ha tetîkê de yê. Leşkerêk û gerîlayêk tê çîm a yenê. A game zeman vindeno… Seke mîyanê xo de peymanêka bêvenge bivirazîyo; ne ma ti dîy ne zî to ma dîy…

 Kampê gerîlayan bi teyareyanê şerî yeno bombakerdiş. Di gerîllayî seba ke heyfê bombakerdişê kampî bîgîrê xo ca de hedre kenê, dekewenê rayîr, şonî rayîrê erebeyan de mayîn ca kenê û teqnêne.

Mezlûm û Kawa nêzdîyê kampî resenê yew qantire, uca de qantirêk linga aye sermetkîna, se kenê çi kenê nêêşkenê qantirê bixelesnê, qantirê qintira ra erzêne war ro. Kawa û Mazlûm xo resnêne kampî la çi bivênê; kamp hetê teyareyanê şerî ra ameya bombakerdiş. Her ca tar û mar bîyo… Kawa û Mazlûm şonî fermandarê kampî het, se kerdo çi kerdo ci ra vanî, fermandarê zî seba aqubetê Agîd, Evîne, Tekoşîn û Zînarî di gerîllayan înan dima erşaweno.

Nameyê roman Heyf o la muhtevaya roman û nameyê roman yewbînan nêtepişenê. Mavajim ke muhtevaya roman û nameyê roman yewbînan bitepişe û temam bike.  La nuştox qet mefhumê heyfî ser o bîngeyêko felsefîk û etîk munaqeşe û ciperskerdîş nêkerdo û nêrasayo heyfgirewtîş edelat o edalet nîyo? Dîyaklektîkê serdestan û bindestan de seba bindestan cayo tewr girîng hefygirewtiş gêno. Goreyê mi ganî nuştox nê kontekstî ra romanî bimunayêne û seba heyfgirewtîşê bindestan diskorêk awan bikerdêne. 

Ke çarçewaya heme romanî de merdim biperso çi sebeban ra heyf yeno girewtiş? Yew seba ke erzaqê gerîllayan hetê leşkeran ra yeno îmhakerdîş, gerîllayê kemîn erzenê leşkeran ser, leşkerî zayîyat danê, leşkerî seba ke zaîyat dayo wazenê heyf bigîrî. Dîyin zî kampê gerîllayan yeno bombakerdiş gerîllayî zayîyat danê naye ra wazenê heyfê xo bigîrî, di gerîllayî şonî rayîrê erebayan de mayîn ca kenê. Nê di rewşan de heyf nîyî mîsîlenme yeno kerdîş. Mîsîlleme zî yew tewirê xoverdayîş o. Qamsamê mefhûmê heyf hîna hera yo. Dîyakletîkê bindestan û serdestanê cayo tewr giring hefy gêna. Dîyakletîkê înan de wexto ke bindestî xo dano serdestî qebulkerdîş, heyfê bindestî yeno girewtîş. Çend rojî ra verî referandumê xoserîya Kurdîstanê Başûrî heyfgirewtîş bi xo yo. Goreyê fikrê mi nameyê romanê Heyfî  “lewêyê çînbîyayîşê de ciwîyayîş” (lewê: uç) (bibiyêne bi muhtevaya roman ra tepiştende (tutarlı) bîyêne.  Çimkî gerîlayan hemverê heme çetinîyanan, astengan, bê îmkananîya xoza û vera qewetê bêsînorî yê dişmenî de ciwîyayîşê xo berdewam kenê.  Ke eke bipersîyo ke romanî de se beno ke cewabê lewê çînbîyayîşê de ciwîyayîş gênê. Qapaxê kitabî zî no fikrê mi rê seke bingeh bibo. Qapaxê kitabî,  durî ra koyê kewîyî estê, ser o lewê zînarêk de merdimêko çekdarin esto yewna paye aver şêro erzeno mîyanê çînbîyayîşî.  Qapaxê kitabî fikrê; lewê çînbîyayîşê de ciwîyayîşî zaf baş sembolîze kerdo.

 Romanê Heyf, goreyê mi romanê kirmanckî zêdnayo. Romanê kirmanckîyê ke heta nika mi wendê, înan de munaqeşekerdiş, ciperskerdiş, analîzkerdişê babet û persê felsefîk, sosyolojîk û zanistkî ti vajê ke qet çîn î. Serwet Akkaş, bi Heyfî hem romanê kirmanckî de bingeyê mûnaqaşêkerdiş, ciperskerdiş û analîzkerdişê babet û persê felsefîk, sosyolojîk û zanistkî ra awan kerdo hem zî nê hetan ra zêdnayo. Nê hetan ra ziwanê kirmanckî de hera kerdo. Mesela roman de femînîzm, têkilîya bîyolojî û komelî, têkilîya waştîşan û îhtîyîyan,  têkilîya însan û herre, welatê ey ser o munaqeşeyî, ciperskerdîşî û analîzî zaf estî.

Serwet Akkaş hîrês û hewt serrî yo. Ez nêzano çend serrî yo ke dest bi nuştîşê kirmanckî kerdo la qaso ke ez texmîn keno hewt-heşt serrî ra zêde nîyo. Heyf zî xora romanê ey verên o.  Nuştoxî romanê xo yo verên de hetê şuxulnayîşê kirmanckî ra ziwanê xo nêşîyayo dewlemend, xorîn, hera û wirdlêkin (ayrıntı) bikero, romanê ey hetê şuxulnayîşê ziwanî ra qels, req, firq û teng mendo. Ez bawer kena ke nuştoxê romanî xo ê bînan de hem hetê şuxulnayîşê ziwanî hem zî hete xoxorînkerdiş ra xo xeylî aver bero. Xora nuştoxî romanê xo yo verênî ra na bawerî daya wendoxan…

  * No nuştê mîyanê tarîxanê 02-Oktobre-08 2017ê de hûmareyê 36înê Rojnameyê Basî de weşanîyabi. 

Romana Kobanî Romanêka Serkewtê ya ?

                           

Romana çarînê yê Jan Dost  Kobanî yo 408 rîpelî aşma gulanê de Amedê de Weşanxanêya Dara ra ame weşanayiş. Weşanxanêya Dara  bi xo zî weşanxaneyêko newe yo û Kobanî zî kitabo weşanxanêyo tewr verîn o.  

Jan Dost, 1965 de Kobanî de biyo maya xo ra,  verî bi erebî dest pê nuştiş kerdo la  şîyês serrîya xo de agêrayo  kurdîya kurmancî ser o. Zankoya Helebê de dest pê wendişê Bîyolojî kerdo la zanko  temam nêkerda û nêmcetê  de caverdaya. Jan Dost hem keso ke zafhet o hem zî dizîwan o : nuştox, şaîr,  cîgerayox û açarnayox  o. Hem bi kurdîya kurmancî  hem zî erebî nûseno. Hata nika Kobanîya pa panç romanê ey bi kurdîya kurmancî ,hîrî hebe zî  bi erebî ameyê weşanayîş.  Gelek cîgerayiş ey estî. Bitaybetî ser o Ehmedê Xanî sey pîspor yeno qebulkerdiş. Çend kitabî erebî ra açarnayî kurdîya kurmancî. Tayê kitabî ey zî  açernîyayî kurdîya soranî.  Diwana şîîran û destana ey zî estî. Serra 2000  ra nat ha Almanya da ciwîyeno.

   
Cokî  xebara Jan Dost ser o Kobanîya romanêke  nûseno  amebî vîlabîya. O wext ra wendoxê kurdîya kurmancî/kirdasî  weşanayişê no roman pawitînî.  Ez nê kesan ra yew o. Nayê ra senîn ke romana Kobanî ame weşanayîş mîyanê wendoxê kurdîya kurmancî de vengekêk berz da û romana Kobanî biadeayêke romanêke serkewtêyo ser o amê qalkerdişê û   wîna amê nîşandayîş.  Romana serkewtê çi yo  ? Cewabêke sitatîk, obejektîf  na persê çîn o, cewabê na persî gorê wendoxan û rexnekeran û dewiran yeno bedilnayiş. Biraştî zî romana Kobanî romanêke serkewtê ya  ? Mi zî  goreyê perspektîf na persê ser o romana Kobanî wendişêk kerdê.  Derheqê na persê de ez wazeno  fikranê xo yo ke goreyê teorîyanê edebîyat nêameyî teorîzêkerdiş şima dir barê  bikero. 

Romana Kobanî ya Jan Dost di beşanê bingehîn ra yeno pê. Beşa yewînê de Hecî Muslimê Hemziravê Muhacir û malbata ey sero kemîlîyeno. Beşa diyînê de zî  raywanîya xeyalkerdiş û bînhîşê nuştoxê ser o kemîlîyeno. Herdî beşî zî yewbînî ra xoserî  la  têdir kemîlîyenî.

Romanê de bîyayîşî goreyê zemanê xêza dûz nêameyî mûnitiş,  goreyê zemanê têmîyankewtê yenî mûnitiş, zemano raverde beno zemano nikayin, zemano nikayîn beno zemano raverdê, zemano ameyende  beno zemana raverde. Ez wazeno nuştê ma de goreyê  zemano xêza dûzê de  bîyayîşan xulasa biko.

Gilê romana yewînê de Kurdistanê de  qirkerdiş û trajedîya hezaran malbatê ra qirkediş û trajedîya malbata Hecî Muslimê Hemziravê Muhacirî esta.  Nuştoxê, konteksêka tarîxî sera ra  qirkerdiş û trajedîya malbata Hecî Muslimê Hemziravê Muhacirî  awan kerda. Se serrî verî senîn malbata pîyê Hecî Muslimî qir biya, se serrî pey zî malbata ey yena qirkerdişê.  Qederê pîyê xo lajê de tekerûr keno…

Romanê roja yenê de keyeyê Hecî Muslimê  Hemziravê Muhacirî de seba nîmajê yenê bi destmajgirewtişê  Hecî Muslim  dest pê keno.  Wendoxê hidik hidik dest pê şînasnayîşê Hecî Muslimî û malbata ey keno.  Hecî Muslim keso ke dîndar o, yew dikanê ey esto debarê kulfetê xo zî pê ney dikan keno. Hecî Muslim  semeda ke gedê ey nêbenî çar hew zewejiyayo la tenya cenîya ey ya peyên Xanê ra di keyneyî û pançê zî lajî heft hebe gedê ey benî. Nameyê înan Mihemed Salih, Mustafa, Metin, Xedîca, Lewend, Baran û Rewşen ê. Lajo tewr pîlî Mihemed Salih, Eyşê dir  zewajnayo, yew keyna yew zî lajî ey esto. Nameyê Mihemed Salih   hem zerê keyeyê û  hem zî teberî  keyeyê de Hemê yo.   Keynananê ra zî Xedîcê zewijeya, yew zî lajî aye esto. Gedeyanê bînan ra Mistafa kişyayo, Metîn gerîlla o, Baran û Lewendê ezeb î, Rewşen zî hama qitelek a.

Wextê ke 1915 û 1916 de  mîyanê dewlata Osmanîyan û Rûsanê de şer vejiyeno. Pîyê Hecî Muslîmî, Hemziravê û mayê xo Qersê ra merdimanê xo û her çîyê xo caverdanî şerî ver remeyenî, yenî Xarpêtî. Ê ke Xarpêtî de bicabenî hama Hemziravê şîyês serrrî yo. Serêhawanayîşê Şêx Sêîdê ke dest pê keno. Hevalê erzê Xarpêtî serê, Hemziravê zî tewlî hevalanê Şêx Sêîd beno.  Serêhawanayîşê Şêx Sêîdê ke binkeweno, seba Hemziravê zî cezaya îdam esta nayê ra Hemziravê  hewna remeno, yeno Bînxetê.  Bînxetê zî nameyê Muhacir nêyeno pa.  Hînî ne o ne zî lajê ey Hecî Muslimî nêşenî nameyê Muhacirî xo ra pak bikerî.  Semeda ke Hemziravê wayîrî êşîr nîyo Bînîxetê de gelek û cîyaprestê û tebermendanê vêneno. Bi nameyê xo yo newe Hemziravê  Muhacirî Bînxetê de zewejino, lajêke beno, nameyê ey zî Muslim nano pa. Hemziravê Muhacir rojêke verbî Xarpêta dest pê raywanîyêke keno. Dîyayîşanê Hemziravê Muhacirî  nuştoxê wîna mojneno ;

  “ Ko o ko bî, dar a dar, la bajarî bajaro verîn nêbê. Zaf ecib mende, wextê ke rayyan otobûs porî bi tirkî qisey kenî”(r.35) Wextê ke Hemziravê Muhacirî raywanîyê verbî Xarpetê keno serranî çewresanê.  Nuştoxê tîya de xetayêka anokranik keno çimkî hata peynîya serranê neweyanê zî Bakurî de ziwanê mîyanê komelî kurdkî bî. 

Hemziravê Muhacirî ke Bakurî ra agêreno, beno bêveng, ne silam dano kesî ne zî kesî ra selam gîno.  Agêrayîşê xo dima ra yew wextî ra kirr ra pey mireno. O ke mireno Muslimî çar serrî yo.

2011 ra pey hemverê rejîma dewlata Surîyê de çalakî û nûmayiş dest pê kenî. Lewendê tewlî nê çalakî û nûmayişan beno. Çend rey yeno hetê Muxabaratî ra yeno tepiştîş, iskence vêneno.  Ancibîyayîşê  rejîma dewleta Surîyê ra dima Rojava Kurdistanê de  ra îqtîdara newe kurdî benî.  Îqtîdara newe ya kurdan  rojêke nûmayişêke gulevarana kenî, embazêke Lewendê bi destê îqtîdara kurdan kîşîno. Lewendê na bîyayîşê ra dima derbazê Başûrê Kurdistan beno. Ewra de tewlî peşmergê beno.

Mistafa zewejino û şono leşkerî. Leşekrî de yeno kiştiş la dewlata Surîyê pîyê ey ra vano ke xokişto la dewlata Sûrîyê zûrî kena. Çimkî  o wextê de zafî ciwanê kurdan leşkerîya dewleta Surîyê de amebî kiştîş. Wextê ke Mistafa kîşîyeno, Hemê Tunisê de karê bîran kendiş keno. Hecî Muslimî xebarê mergê Mistafayê dano lajê xo yê pîlî û ey ra vano Tunisê ra  biagêrî.  Hemê  ke agêreno cenîya Mistafayê Eyşê, Hemê çiqas nêwazo zî ey dir zewijnenê.  Cenîya bira yê xo  dir û birayê merdê xo dir  zewejnayişê senîn yew derûnî yê Hemê û Eyşê de viraşto û senîn yew hîs o nuştoxê qet behs nêkeno. Semedanê sosyoantopolojîkanê cenîya bira xo dir îzah nêkeno. Teberî komelî kurdan ra  wendoxê ke wextê no roman wendê sebebanê nê edet fehm nêkeno.  Hemê û Eyşê nîyî zewijiyenî , yewbînî dir danî zewejnayîşê. Zewejnayişê înan ra dima yew keyna yew zî lajî înan beno.

Ma Xedîca Elmanaya de odeyêke psîkîyatrîstî de vênênî.  Seansêke  de Xedîca eşqa xo  ya ke  bi Amedê ra nêmcet û kêm menda psîkîyatrîstê xo rê behs  kena. Xedîce bi Îbrahîm ra zewejîyena yew lajî înan biyo. Seansêke bînî  de behsa  senîn hetê qaçaxtîyananê  ra ameyê xapinayîş, Behrasipî de aya û merdê û gedeyê xo û da-des kesî bînî wextê ke xo waşto pê botê  birsesnî girawêke Yewnanîstanî, botê senîn mîyanê awê de tûrî şîya wextê sekaretê…. ra behse kena.  Nêweşxaneyêke Almanya de zaf baş muamele kenî Xedîce. Wendoxê ke zî vano qey  Awrûpa da  wînaya muameleyo baş kenî  heme penaberan. Awrûpa de nijadperseteyê û cîyapersetê ke  bena penaberan û bêîmkanîyêke penaberî tê de  yê nuştoxê pelêke zî behs nêkeno.

Metîn heşt serrî  yo ke şîyo ko.  Wextê ke Kobanî şer dest pê keno,  Metîn agêreyeno yeno Kobanî. Hecî Muslimî û cenîya xo Xanê lajê xo yo  heşt serran dima ke  vênenî sahneyêko zerzîz esto. Metîn  de mîyanê hîsan û  şartanê îdeoljîyê  ey  perodayişêke esto. Ma zerê Metîn de perodayîşê hîsan  û  şartanê îdeolojî ey zaf sahneyanê de vênenî.

    

Rewşen pançês serrîya xo de tewlî YBG bena.  Aya û biraya xo Metîn pîya verê DAİŞê de şer kenî. Rewşenê wextê ke ha mîyanê giregirê şerî da  ma vênenî ke Rewşen waştiyê xo rê ha mektuban nûsena. Nuştoxê tewlîbîyayîşanê serranê şênîkanê ciwanan zaf rexne keno.

Ma romanê de Baran û baxlama ey tim pîya vênenî. Mûzîkî ra vêşer  eleqarîya ey û  sewbîn çîyêkî çîn o. Hewildayîşê ey estê ke  xo rê albûmêke bivejîyo.  Baran aşqê keynayêke bîyo. Keyeyê keynayîn  ha Reqea de yo. Reqea zî ha bînî destê DAÎŞê de yo. Baran heme tersa mergî gîno xo çim, seba ke waştaya xo bivêno kewno rayerî Reqea, teberî Reqea de kewno destê terorîstanê DAÎŞê, serê ey yeno birnayişê bi îfadeyê mi beno şehîdê eşqa xo. Senîn yew quwetê eşqê Barana estibi  ke çimê Baranê de mergê kerdibî  yew qirşê yanî kerdibi yew hîç ?  Eşqa Barab bi xo destanêke la çi heyfê ke nuştox nêdekewno zerê zerrîya Baran û derûnîyê Baran ser o analîzan nêkeno, tenya ser o vireno.

Qafleyêke Peşmerge Başûrî ra derbazî  Kobanî benî. Lewendê zî nê pesmergeyan ra yew o.  Hemverê DAÎŞê de perodayîşêke şehîd kewno.  Metîn bombayêka zîndîya DAÎŞê de,  Rewşenê zî perodayişêke de  şehîd kewnî.

Wextê ke Daîşê verê xo tadana Kobanî ser o, şarê Kobanî zî verê xo tadanî hetê berê sînora. Hecî Muslimî û veyva xo Eyşê û di tornê xo zî verê xo tadanî hetê berê sînora.  Dewlata Tirk berê sînorî padayî kesekê nêeşkeno derbazî Suriç bibo. Tradejîyêke mîyan ra tradejîyêke zî tîya de qewimiyena Bi hewildayişê raya mîyannetewî dewlata tirk berê sînorî akena. Hecî Muslimî û veyvê û tornê kampa penaberanê de konêke de bicabenî.  Surîçê de Hecî Muslimî  her roj şono verê têlan sînor û yeno.  Rojêke Hecî Muslimî hewna şîyo verê sînorî, Eyşê kona xo de hetê xebatkarê dezgeyê hetkarîyê mîyannetewî  bi zanclanê xo ya yena tacîzkerdiş. Dima tacîzkerdişê  Eyşê de ma derûnî Eyşê de taxrîbatêke  nêvênî.. Tramvayêke zî  Eyşê de neviraziyaya.  Eyşê wardena ser o payan qet sek çî nêbîyo cuya xo ramena la tenya tersaya ke esta yewna bêro tacîzkerdiş. Qey seba nuştox tacîzkerdîşê, derûnîya cenîyêke de taxrîbatêke û tranvayêke nevirazeno ?  Rojêke Eyşê barê xo ronena. Eyşê rê yew keyna bena. Nameya aye zî Hêvî nana pa.  A roj zî Kobanî rizgar beno.
    

Hecî Muslimî  sek aqil firranyo û  mîyanê biaqilê û delûyê de şono yeno. Herkes vano Hacî bîyo delû.

Hemê û maya xo zî Kobanî de manenî.  Mayê bombearnayîşê de bînî banê de manena û mirena.  Heme zî hata peynîya romanê zî ma nêzanî ganî yo nîyî merdîm,  aqibetê Hemê hîşê  wendoxê meçhûl maneno.

Eyşê agêrena yena Kobanî lê qey cê Kobanî mendo…. Eyşê keye înan vênana. Ancax banê xo de şîyenî mutfaqê de ca bide xo.  Heto bîn ra zî  Eyşê, hêvîya ameyîşa merdê xo tim ganî zerê xo de tepişnena.

Şewêke de hetê serê sibaya keyeyê xo  Hecî Muslimî û veyva û tornê xo yenî qetilkerdiş.

Beşa diyînê roman de xeyalkerdiş û hîşê xo de vindibîyayîşê nuştox esto. Romanêde  şeştê û yew bînbeşî tê de estî. Vîstî û di bînbeşê derheqê  na beşa romanê de ye.   Kobanî seba nuştox yeno çi mana ? Şerê Kobanî çi têsir kerdo nuştoxê ? Na beşe roman nê di persanê bîngehîna ser o awan biyo. Nuştoxê waştî ke binawino ke seba Kobanî çiqas deja û qehirîyayo kewto çi derûnîyî. Beşa yewînê  de nuştoxê teberî krakteranê xo ra qisey kerdenî zaf sînordar kewtê zerê dînyayê krakteran la na beşe de teknîka monologî û hîşê herîkbar yeno bikaranayîşê.   Zeman, bîyayîşî, xeyalî û raştî û dûrî û nêzdî têmîyande ye. 

Hetê serês sibaya nuştoxê rê mesajêke yeno, biraye nuştoxê ke Îstabulde nêweşxanê de yo mesajê xebara mergê birayê esta. Nuştox, Almanya ra yeno Îstanbulî. Îstanbulî de raywanîya xeyalkerdiş û vîndîbîyayîşê nuştox dest pê kena.
 
Na beşa romanê de hîna zaf cuya nuştoxê  ke hama nêşîyo Almanaya yanî serra 2000 ra verî  esta.  Ge ge zî hewildayîşêke seba Kobanî ke dayî qalî înan keno. Nuştoxê mîyanê hîşê xo de vîndî beno, şono domaneyê xo , xorteyê xo , rojanê zanîngeh xo û leşkerî xo ,  têkîla xo mîyanê malbatî û teberî, însanê ke no dewiranê de cuyê ey de bî  qalî nê însanan û xatirayanê xo keno. 

  

Bi xeyalkerdişê mîyanê Kobanîyo xirabê de tûk û tenya  dest pê  raywanîyê keno. Hîşê xo de vîndîbîyayîşê de mekanêk rastêrast çîn o la xeyalkerdişê mekan bajarê Kobanî yo. Kûçeyanê û caddeyanê, taxan û mizgeftanû  gorîstan û keyeyê înan  mîyanê de raywanî keno. Goristanê de raştî yew merdim xo yeno, wendoxê hata peynîya romanê de  têceser nêkeno ke nuştox ha raştî nîyî ha xeyalî mîyanê de yo, peynîya romanê de xeyalî û raştî têceser vejeno.     

 

Mi gorê romana Kobanî romanêka serkewta nîya ?  Çira romanêko serkwetê nîyo ?  

Kobanî çiqas merkezê romanê de biaso zî Kobanî bi cîyabîyayîşê û girngîya xo merkeza romanî de nîyo. Merkezê romanî de Hecî Muslimî û malbata ey û xeyalkerdişê û vîndîbîyayîşê hîşê nuştox esta. Şerê Kobanî senîn têsîr kerdo malbatêke û nuştoxê ser o mûnîyayo. Ser o Kobanî ra nê di bîyayîşê bingehîn ra yeno vatenê.   Roman ser o Kobanî ra nîyî , yewna bajarêke şer diyo ser o no bajarî ra zî romanê şêyeno bêro pêardiş. Ti nameyê romanî û  zerê romanê de cayêko çekuya  Kobanî tê de vurîyena kê bikerî  bajerêko DAÎŞê eşto ser o ti bike, bi nameyê nê bajara  romanê  de çiyêkî gird nêbedilîno, roman nêxerebino,  roman hima hima êynî sey xo bimaneno. Eka merkeza romanî  cîyabîyayîşê bajarê Kobanî ser a biamênî awankerdişê bi tu şeklêka roman nêro bedilîyayiş, Çimkî dinya de cîyabîyayîşê bajarê Kobanî bajarana bînan ra esto. Romanê ser o nê cîyabîyayîşê  Kobanî ser o biamenî awankerdişê berhemêk orjînal bivejîyo. Sebebo bingehîn seba ke bajarê Kobanî bi cîyabîyayîşê xo merkezê romanê de çîn o romana Kobanî serkewtê û resen nêbîyo.

     
Kobanî senîn yew têsîr kerde çar parçeyê Kurdistan û kesayetîya kurdan  de çi bedilînayo. Kitabê cewabê sey  nê persanê çîn î. Ez wazeno mînûmeya qitelek bido.  Rojhelatê ra reyê ke embazêke mi va “ Rojhelatê de kurdê şîa ke gedeyê xo banderî kurdkî nêkerdenî, kurdkî ra şermayanî, Kobanî ra pey dest pê  kerdo gedeyê xo banderî kurdkî kenî”. Wextê ke xebara rizgarîya Kobanî kewtê mîyanê Kurdistanê, Kurdistanê de roşan bî, kurdî bextewarî ra firranî la nuştoxê bextewarîya rizgarîya Kobanî nêneqişnaya. Naye ra nat  ser o Kobanîya ristêk, paragrafêk çîn a ke ruhe wendoxê de erdlerzêk bivirazo.   

* No nuştê mîyanê tarîxanê 24-31Temmuzê 2017ê de hûmareyê 28êne Rojnameyê Basî de weşanîyabi. Nuştê semeda ku rîpelêke rojnameyî ra hîna zaf ca girewtêne, amêbî kilmkerdiş la bê halê redakteyî ez ha tîya de temamîya nuşteyî weşanêno.

“Ez hema deyndarê welatê xwu ya”

Reya verîne bi wasitaya rojnameyê Newepelî mi nameyê Ehmedê Dirîhî şinawit. Rîpelê peyîn yê Newepelî de fotografê nebatêk estbî, bin de zî nameyê nebatî goreyê mintîqeyanê kirdkî û bi kirdaskî, soranî, tirkî û latînkî estbî. Arêkerdişê nameyê gulan, vilikan, vaşan û daran hem zaf weşê mi şibi hem zî keyfê mi ardibi. Dima her hûmara Newepelî de bitaybetî mi ena xebate teqîb kerdêne. O wext mi va qey sey hobî ha xwu rê nameyê nebatan arê keno la dima Ferhengê Navên Nebatan ke vejîya, mi fehm kerd ke xebatêka hobîyane nîya, xebatêka sîstematîk a.

Giringîya xebata arêkerdişê nameyê nebatanê kurdkî babeta yewna nuşteyî ya. La ancî zî ez wazena derheqê giringîya xebata arêkerdişê nameyê nebatan de çend çiyan vajî. Arêkerdişê nameyê nebatan, tenya nameyê nebatanê kurdkî vînbiyayiş ra nêxelasna, vîrê ma zî korbîyayiş ra feletna. Mekanê ziwanê kurdkî dewî û tebîet o. Eke nameyê nebatanê kurdkî bibiyêne vindî, mekanê ziwanê ma zaf teng biyêne, ziwanê ma biyêne sey hêgayê bejî. Sînorê mekanê ziwanêk çiqas hera bo, sînorê vîr û fikiriyayişê qiseykerdoxanê ê zî hende hera yo. Coka eke nameyê nebatan bibiyêne vindî ma hîna zaf biyêne bê vîr.

Çeleyê 2016î de bi minasebetê vejîyayişê hûmara 100. ya kovara Deng bi sernameyê "Ji Raborî Heta Paşerojê Çapemenîya Kurd" panelêk amebi organîzekerdiş. Moderatorê panelî Umît Tektaş bi. Roşan Lezgîn, Sîdar Basut, Ako Mihemed, Silêman Çevîk û Fehîm Işık zî panelîst bî. Cayê panelî Huzurevlerî de salona otelêk bi.

Panel ra ver mi qet mamosta Ehmedê Dirihî nêdîbi la seba ke çend rey medya de mi fotografê ey dîbi, mi o nas kerdêne. Dades deqayî mendbi ke panel dest pê bikero, beşdaran êdî salone kerdêne pirr. Ez zî rêza vernî de cayêk de ronişta. Ez ewnîyaya mamosta Ehmedê Dirihî zî ha yeno. Ame kişta mi de ronişt. Bi selamdayiş mi xwu da şinasnayiş. Mi verê cû seba xebata ey, ey rê sipasî kerde. Mi derbarê giringîya xebata ey de fikrê xwu va. Mi va “Eke ti nêbiyêne welatê ma de nameyê zaf vilan, gulan, vaşan bibî vindî şibî, to xebatêka zaf erjaya, bêhempa û pîroze kerda.” Qiseykerdişê mi ra dima ewnîya çimanê mi ra û ena cumle va: Ez hema deyndarê welatê xwu ya...

Ey zaf hêdî-hêdî qisey kerdêne, xwura çend cumleyan ra dima panelî dest pê kerd. La hende weş qisey kerdêne, her çekuya ey tehmêk dayêne mi. Nika qiseykerdişê ey ra tenya a cumle vîrê mi de menda û do bimano zî.  Wexto ke Ehmedê Dirihî vajîyeno, ena cumle yena mi vîr.

Mi o panel de camêrdêko aşiqê vaşan, vilikan û gulanê welatê xwu, camêrdêko dilziwan, dilwelat û niştîmanperwer, camêrdêk ke emrê xwu nayo welatê xwu ser la hema zî xwu vera welatê xwu de deyndar hesebneno nas kerd.

Mamosta Ehmedê Dirihî roja 13.05.2019 de dinyaya xwu bedelna.  Cayê ey cenet bo. Homa sebir û deyax bido merdiman û hesekerdoxanê ey.

Mamosta Ehmedê Dirihî!

Ti tirba xwu de rehet rakewe, to deynê xwu dayo, qurişêk deynê to nêmendo. Edebîyatê kurdkî, nuştox û şaîrê kurdan deyndarê to yê. Nameyê nebatanê ke to arêdayê, ganî edebîyatê kurdkî nameyê nabetan vîrê kurdan de newe ra zergûn bikero.

Gelo edebîyatê kurdkî bişo deynê mamosta Ehmedê Dirihî bido?

* No nuştê verîcû keyepela zazakî. netê de weşanîyabî:

http://www.zazaki.net/haber/ez-hema-deyndar-welat-xwu-ya-2577.htm

Rojnameyê Newepelî û Komelê Kirdan

Rojnameyê Newepelî mîyanê bêîmkanîye de; astengî, çetinî  û zehmetîyan de bi hawayêko sîstematîk bî hewt serrî ke weşana xo dewam keno. Newepelî bi heşt rîpelanê xo unîversîteyan, partîyan û rêxistinan ra hîna zaf komelê kirdan û kirdkî ser o tesîr kerd. Bitaybetî zî kirdkîya nuştekî de bedelîyayişêko zaf muhîm viraşt. Ameye de Newepelî ser o do zaf xebatî bêrê kerdiş, tezî û kitabî bêrê nuştiş.

Bi Newepelî bedelîyayişo sosyolojîk ke komelê kirdan de viraziyayo, ez wazeno bi kilmekî tayê behs bikerî.

Her çî ra ver Newepel rojnameyê partîyêk, rêxistinêk yan dezgeyêk nîyo. Rojnameyo verîn o ke safî bi kirdkî vejiyayo. Hetê tu partî, rêxistine yan dezgeyêk ra  fînanse nêbiyo. Naye ra, Newepelî ser o îqtîdarê partî, rêxistine yan ferdêk nêvirazîyayo, azadane û goreyê menfeatê kurdan weşana xo kerda. Şexsanê kirdkîheskerdoxan Newepelî rê ardim kerdo; vetişê hûmarêk de yew kesî yan zî di-hîrê kesan mesrefê metbea de ardim kerdo. No zî mîyanê komelê kirdan de hişmendîya xebatanê kolektîfan nîşan dano.

Çîyo ke tewr zaf Newepelî tesîr ser o kerdo, averberdişê kulturê wendiş û nuştişê kirdkî yo. Bi wasitaya Newepelî seyan  kesî  dest bi wendiş û nuştişê kirdkî kerd. Kirdan mîyan ra nuştoxî û şaîrê neweyî vetî. Seba edebîyatê kirdkî zî kîtleyêkê wendoxan vete orte. Bi kurt û kurmancî, Newepel kirdan rê bi wendegeh.

Verê cû kesêk bi kirdkî çîyêk binuştêne, zaf tay weşanî estibî ke biweşanê la prosesê Newepelî de kesê ke reya verêne nuşteyêk nuşto yan zî eserêko folklorîk arêkerdo, endî weşanayiş de bêçare niyo. Newepel seba kirdkînûsan bi merkezê nuştişî.

Ez vana hema panc ra hîrêyê foklorê kirdkî nêameyo arêkerdiş û qeydkerdiş. Her kes zano, çîyo ke nêro nuştiş vindî beno şono. Her roj hîrê-çar eserê ma yê folklorîkî ha vindî benî şonî. Vera vindîbîyayişê folklorê kirdan de Newepel bi sitareyêk. Xeylî eserê folklorîkî, ma vajin estanikî, deyîrî, meselayî, fiqrayî, tarîfê werdî, kayî, çibenokî, nameyê nebatan, mamikî…  bi wasitaya Newepelî qeyd bîyî. Newepel bi merkezê şarnasî yanî folklorê kirdan û seba neslê ma yê ameyeyî bi arşîvêko xurt.

Xebata standardîzekedişê kirdkî bi kovara Vateyî dest pêkena. Newepel zî seba standardîzekedişê kirdkî bi qonaxêko zaf muhîm. Çîyêko bîn o zaf muhîm ke Newepelî kerd no yo, fekê mintiqayanê ciya-ciyayan yê kirdkî qeyd kerdî û bi yewbînî dayî şinasnayiş û zanayiş.

Berê asinênî yê zindanan şikitî, rewşa kirdan resnaye esîranê kirdan û zindanan ra bi vengê esîranê kirdan. Ewropa da, Amerîka û cayanê bînan de xo resna dîyaspoaraya kurdan. Hesreta înan a welatî rê bi boya çengêkê herrîya welatî.

Bajarî, qezayî, dewî û mintiqayî û cografyaya Kirdaneyî û Kirmancîye  dayî şinasnayiş. Derheqê cografyaya kirdan de hişmedîyêka raşte viraşte.

Mîyanê kirdan de yew bawerîya ke bi kirdkî rojnameyêk bêro weşanayiş çin bî. Newepelî na bawerîya korfehme şikite. Nawit her kesî ke bi temamî bi kirdkî rojneme weşanîyeno…

Bedelîyayişê sosyolojîkî ke Newepelî mîyanê kirdan de kerdê mi bi kilmekî behs kerdî la merdim ser o xebata hîra û xorîne bikero tesîrê Newepelî hîna zaf vîneno.

Ma kurdan mîyan de çîyo ke hînî tam bi sîstemê xo ronişto û beno tradîsyon, beno kevneşopî yan yeno vindarnayiş yan zî peynî danê ci. Sey kovara Şewçila û Rojnameyo Zazakî.

Vetişê kovaran û rojnameyan raşt a zî zaf çetin û zehmet o. Ez nêzano çiqas raşt a, ez pêhesîyayo ke Newepel hûmare xo ya 100. ra pey weşana xo bivindarno. Kesê ke Newepelî vejenê zaf zehmetîyan ancenî, xora hêz û quwetê her kesî heta cayêk esto. Ez nêwazeno xoperestane qisey biko la ez hêvî kena ke Newepel weşana xo dewam biko. Di aşmî ra beno, hîrê aşmî ra beno, çar aşmî ra beno… Ganî kê weşana xo dewam bikero û bibo rojnameyê kirdanê se serran.

Ez hêvî kena ke kovara Şewçila û Rojnameyo Zazakî kotî de mendê, uca ra dewam bikerê. Ez wazeno bi yew perse nuşteyê xo biqedêno. Gelo Newepel hewt serrî dahîna weşana xo dewam bikero, do senî hawa tesîr bikero, komelê kirdan de çi bedilîyayişan bivirazo?*

*Eno nuşte "Newepel, Hûmare 100, r. 1" de weşanîyayo.