Eger Ti Amêya,Teyna Bê -Abdulla Peşêw

 

Hadi Ziyaeddîn

Eger ti amêya,teyna bê

O varanî mi mest keno

Ke reşeba têdir bo

 

Ez mest beno

Bi a gula genîmî

Hemverê derbanê pencikan berz bena

 

Ey varanî serra nêamêyeyê

Eger ti amêyî, teyna bê

Bê reşeba û bêveng bê

 

Ey gula zerda xelîya mi ya betelîyaye

Heger ti amêya bêjeng bê

Xora mîyanê zerrrîya mi teyna yo

Mînderê mi seba di kesan o

Di kûrsîyê hedrekerde estî

Di berdaxî zî seba çayî

 

Eger ti amêya, bêveng bê

O amêyiş mi mest keno

Ke bermî têdir bo

 

Bi o çemê gêjî ez mest beno

Hemverê kerreyan de

Cîfê înan dekewtî têmîyan

 

Ey royê mi yo bêkinar

Eger ti amêyî xayîs bê

Bê pêlî û harî bê

 

Ey darîstanê mi yo gijik kesk

Eger ti amêyî, bi zerrî bê

Mînderê mi seba di kesan o

Di kûrsîyê hazirkerde estî

Di zî qedehê mi estî seba çayî

*Açarnayişê no şîîrî hûmareyê 6înê Bar Helbestê de amêya weşanayiş.

Pey Xorînî û Azadkerîya Çekuyêka Şîîrêk Şêrko Bêkesî De

“Çeke sefkanê mi ci ra mevisnê

O ke pey ra yeno hêfê ma bicêro”

                                      Kilama Hîrê Canî ra

 

 

4 Tebaxe 2013 de şaîro gewreyê kurd Şêrko Bêkes dinyaya xo bedelnayî.

Serreroja mergê de Înstegramî de şîîr û risteyê şîîranê ey amênî barkerdişî, rîpelek soranî de ez raştî vîdeoyêka şîîrêk Şêrko Bêkes amêyo, şîîra ey bi vengê ey amênî wendiş, mi qe bala xo nêdayî nameyî şîîîr, şîîrê de no risteyan xeylî bala mi antî, mi suretê ekranê înan girewtî:

“Ramalînî xoşewîstî

Diyarbekir u Kerkûk e le dillmane”

 

No risteyan de  mi çekuya “ramalîn” nêzananî!... 

 

Verîcû ez aplîkasyona WQFerhengî ra ewnîyayo manaya ramalîn: 1. Paqij kirin, nahêlan, ji derekê rakirin, serwer dan, ser girtin, peçinandin û 2.pêçan, dapoşîn, girê dan, pê girtin, paket kirin, bî. Dima ra zî  ferhengê keyepele Turkcekurtcesozluk.com de ez manaya “ramalîn” tagêrayo:  bi tirkî sey 1.  Süpürülme 2. Aşınma, erozyon bî.

 

Labêla konteksta risteyan şîîrê de her di ferhangan qe manaya ramalîn nêdanî mi. Dima ra ez You Tube de gêraya no şîîr, mi o peyda kerdî nameyê şîîrî  “Şa’r Pir Avaze Kird” o.

 

Badecû aplîkasyona Hemin Dictionary de  ez manaya “ramalîn” tagêrayo, ez raştî çekuyê îngîlîzî sedimentation û washout  amêyo. Sedimentation; sedîmantasyon,  çökelme, tortulaşma û Washout; zî erozyon, sernekewtiş, fîyasko yo.

 

Nika amêyî mi vîrî, çekuya ramalîn, kirdî de zî esta, sey manaya erozyonî de yena bikarerdiş, mersela “cayêk rarê dewî de  her wesarî herre ramalîyena.” 

 

Sedîmantasyon zaf bala mi antî. Ena rey ez google ra tagêrayo manaya sedîmantasyonî.  Sedîmantasyonî termêko tibî yo. Tehlîlê gwîn de hucreyê zîndî, ganî, nêmerdeyê ke dekewnî bînî tupî, durd gênî.

 

Bi kurt û kurmancî manaya ramalîn estbîyayişê bitunêk de, zerê fenomenêk de; perçeyek, leteyek, qirtêk ha ganîbîyayişê xo dewam kena. Nîmune zereyê adirêko welbîyaye de çeqê ke hama hewna nêşîyî, no çeqî ramalîn î.

 

Ez nêzano manaya ramalînî ya felsefîk û metafîzîkî bi soranî esta yan çîn a. La Şêrko Bêkesî,   şîîrê xo yê “Şa’r Pir Avaze Kird”ê  de manaya “ramalîn” hem heray hem zî xorîn kerdo û ramalîn termêko tibî ra veto, kerdo termêko felsefîk û metafîzîkî yî.  

 

Çira kerdo termêko felsefîk û metafîzîkî yo?

 

1.Têkilîya bitun û perçe de problema bitun perçeyî dîyar kena nîyî perçe bitunî dîyar keno esta, zafane bitunî perçeyî dîyar keno, qanaatek wînasî esto labêla, hêza perçeyî yeno paştgoşkerdişî û qitelek vênayiş. Mîyane bitunek de perçeyê ke hama ganî yî, nemerdî, zindeyî ê benî ramalînî. No perçeyî şîyene bitunek dîyar bikerî. Şêrko Bekes, bi çekuya ramalîne hêz û qewet, potansîyelê dîyarkerîya û azadkerîya perçeyî nawnêno ma.  

 

2.  Têkilîya komelî û ferdî de, munaqeşeyê  komele ferdî nîyî ferdî komelî dîyar keno esto. Dîyarkerdişê ferdî de her çiqas domînatîya komelî est bibo zî ferdî şîyênî komeleke bibedelnî, bivurnî, gîdîşatê komeleke tabidî. Nînumeyê Eliezer Ben-Yehuda dîyakerî, tadayişê gîdîşatê ziwanek nawnêno ma, o yî bi teyna serê xo ziwanek merde newe ra gonî kerda. Merdimê ke sey Eliezer Ben-Yehuda yî azadkerîya ramalînî ramojnenî ma.

 

3. Têkilîya serdest û bindest, efendî û kole , kolonîbîyaye û kolonyalîstan de teslîmbîyayî, qebulkerdeyî, heyakerdeyî zafene ye la teslîmnêbîyayî, xoverdayox, hama nêvato qediyayo, qebulnêkerdeyî, nêykerî zaf tunek î, çend kes î. No çend kes ramalîn î.

 

3.Şêrko Bêkes, bi çekuya ramalînî bala merdim dano ferdî, perçeyî, tuneke, xoverdayayoxan î. Geşbînîye, bawerî, hêvî, hêz û deyax qewet dano înanî, rarê azadî nawnêno,  vano “ xo ver bidî, teslîm mebî”  û teslîmnêbîyayan newe ra afirnêno

 

“Ramalînî Xoşewîstî” nohawa ma şîyênî nîmuneyan bizêdnî: Ramalîna waştatî, ramalîna zemanî,  ramalîna hîsêk, ramalînî hevaltî,ramalîna êşqêk, ramalîna ciwîyayişêk, ramalîna wextêk, ramalîna ziwanêk, ramalîna netewêk…

 

“Ramalînî xoşewîstî

Diyarbekir u Kerkûk e le dillmane”

 

No risteyî soranî ra mi nohawa açarnayî bi kirdîye:

 

“ Ramalîna êşqî

Dilê ma de

Dîyarbekir û Kerkûk o.”

 

Û bi no cumleyan şîroveye no risteyan keno:

 

Êşq, Kurdistan a. Ca û ware, welatê na eşqî zî dil û zerrî yo; Kurdistan dil û zerrî de yo, bitunîya na eşqî zî   zerrî, dil o. Bitunîya na eşqî; perçeyêk, leteyêk, hûcreyêk, çîyêk ganî, zindî, nemerdo, xo ver dano, teslîm nêbîyo  Dîyarbekir û Kerkuk o. No di bajarê qedîmê welatê ma hama ganî, zinde, nemerdî, ha xo ver danî. Rîdî înan ra bi temamî bitunîya na eşqî  hama nêamêya çînkerdişî û helaqkerdişî. Dîyarbekir û Kerkuk estbîyayişê bitunîya eşqî danî dewamkerdişî.  

 

Ewro çi ramalînê netew û ziwanê ma estî?

 

Belgefîlma Dr.Şivan (2013)  a Cayan Demirelî de neqil beno ke Dr. Şivan vato “ Terteleyê Dêrsim de verî ke bêro kiştiş îlla ke  bawkalêk ey, dapîrêk ey, pîlêk ey  vato ke ‘ mîyanê ma ra domanêk nêro qirkerdiş, bixelesîyo,  o do qesasê ma bigîro’” O domanê ke cehnimê qetlîaman, qirkerdişan ra xelesîyayayo ramalîna netewa ma o yo, a ya.

 

Ewro ziwanê ma roj ra roj hîna zaf ver bi çînbîyayiş û korbîyayişê şono. Mergî ziwanêk, mergê netewêk o. Ewro ramanlîna kurdîya ma çi yî? Çend xebatî î…  Nufusê merkezê Amedî  yew mîlyon ra zaf o, mîyanê yew mîlyon ra hezar aîleyê yo ke hama zî gedeyanê xo bander ziwanê xo kenî, bi ziwanê xo gedeyan xo dir ciwîyênî, ewro ramalîna ziwanê ma Amedî no hezar aîle yo û çend sazî û dezge yî... Ewro Dêrsim de panç aîleyê ke domanê xo dir ziwanê ma qisey kenî, ramalîna ziwanê ma weyra de no panç aîle yî.  Her serre teqrîben bi kurdkî Bakurî de hîrê se hebe kitabî yeno weşanayiş, weşangerî de ramalîna ziwan ma no yo. Tayê ciwanê kurd teberî Kurdistan de, dîasporî de amêyî dinya, bê ke aîle xo, bi îmkananê xo kurdkî mûsayî agêrayî ziwanê dapîrûbawkalê  xo serî, ramalîna ziwanê ma no da-sed ciwan î. Tewr zaf hetî muzîkî ra ramalîna ziwanê ma bihêz o, hevîdan o, o muzîka ma yo ke xo dano tewr kurdê bimankurtîbîyaye û qralî ra hîna zaf qralgîrî.

 

No xebatî seka ke hemverê laserê çînkerdişê de bi xiçan bendan viraştiş o.  No xebatî manêne çeqanê mîyanê adirêko welbîyaye yî. Gelo ma senî  no xiçan bikerî zindaran û ma no çeqan bikerî adirê vestayî; adiro ke qe hewna nêşêno?

 

Cewabê na persî zî xebat o. Roj ra roj xebatanê xo hîna geş û berz bikerî. Ma bi xebatanê xo ma ra her yewî ware xo de bibo deha.

*No nuşte hûmareyê 6înê kovara Bar Helbestê de amêyo weşanayiş.

Hewantabûn, Bêpêşerojîya Kedê û Çareserkerîya Eliezer Ben-Yehuda

 Ji bo Mam Berakat Ozmen

Di nivîsandina Kurdî de çend dîyardeyên, sedemên bingehîn hene ku bi nivîskarê xwe re motîvasyonek xurt û wek hesin çênake, pê re dilsarî û bêhêvîtî çê dike, ev jî nahêle ku nîvîskar xebata ji dil û can, bi şev û roj pêk bîne.

Ev sedem çi ne?

Li gor Freudê li binê her kiryarê takekes de zayendî, li gor Marxî jî ekonomî heye. Yanî sedem pere û dijcîns e. Çendînîya perê sînorên xwedîbûn û xwedînebûnê takekes dîyar dike. Pere, ji bo xwe gihandina dijcînsê amûrek e. Çendînîya pereyên mirov çiqas bê arezûkirinê (bên xwestin) dîyar dike.  Ji ber wê kesên bêpere, feqîr nayên arezûkirin. Bi kurdî nivîsandin nîvîskarê xwe jixwe zengîn nake, konfor û luks ji wî-wê ra nayne, bi kurdî nivîsandinê nîvîskar nikare kirêya xanî jî bide. Nivîsandina bi kurdî ji bo nivîskarê xwe prestîj, statû, rêzdarî, îmtîyazê jî nayne. Ji hêla zayendîyê ve jî kurdî nivîsîn, nabe sedem ku tu gelek zêde bê arezûkirinê. Du sedemên pêşîn ev in.

Sedema sêyem jî wek îşkence, binçavkirin, girtin, kuştin  gelek  tehdîd û gefên dewlatên barbar ên kolonyalîst li ser nivîskarê kurd hene. Ew fikir her di binhişê nîvîskarê kurd de ye; tiştên ku tu dinivîsînî dibe ku piştî çend salan bibin belaya serê te.

Dema ku em li dinyaya kurdî dinêrîn, Wek nîvîskar, gelek kurdînûs li hemberê wan dîyardeyan têk çûn, dev ji kurdî berdan, yên ku têkneçûn, bi vîyanek pola li ber xwe dane û serketine jî hene lê li gor têkçûyan gelek hindik in. Ji ber wan sedeman di kurdî de ev dîyarde çê bûye: Di dinyaya kurdî de dîyardeyek heye; tu dibînî ji nişkave nivîskarek nû derketîye  lê piştî wextek kurt tu dinêrî ew nivîskar  ji nişka ve jî ji holê wenda bûye.

Ji wan sê sedeman, dîyardeyan xiraptir, xeternaktir, xofnaktir, tirsnaktir sedemeka çarem heye ku, herî zêde jî gelek nivîskar û kurdînûs ji ber vê sedemê têk diçin û nikarin li ber xwe bidin. Ev dîyarde û sedem, bêpêşerojbûn bêdahatûbûna kurdî ye. Çimkî ku şert û merc neguherin, li gor vê konjonktorê, piştî pêncî salan li Bakur rêjeya kurdîzanan dê bikeve binê mîlyonekê û her biçe ew rêje jî kêmtir bibe. Herî zêde jî motîvasyon, hêvî, xwastin û arezû, bawerîya min sedema çarem, dîyardeya bêpêşerojbûna kurdî min qels, teral û melankolîk dike. Ev tirs û şayîş nahêle ku ez bi dil û can bixebitim.

Çend sal e ez hem ligel xwe di nav pêvçûn û şerekî de me hem jî pirsek di hişê min de heye ku  mejîyê min dixwe, qe aramî û hizûr û rehetî nade min. Ew jî ev e: Ez temam emrê xwe bidim nivîsandin û afirandina zimanê xwe lê dema ku ez hatim heftî salîya xwe û bibînim, zimanê ku min emrê xwe pê dayê,  bûye zimanê tenê çend hezar kesan, bûye zimanê kêmnetewî.  Wî çaxê ez ji xwe ra bibêjim min emrê xwe, jîyana xwe ji bo hîçêk xerç kirîye, ti kes û ti tişt xwedî keda min dernekeve, hemû keda min pûç bûye û ez serneketime.

Bi bêpêşerojîya re sê dîyardeyên din derdikevin holê. Yek, xwedîderneketin, bêxwedîmayîn, bêpêşarojîya kedê, Du beredayîbûn  û biserneketina kedê û tekçûn.  Dema ku mirov kedek ji bo tiştek bide dixwaze keda wî/wê bêxwedî nemîne, tiştek, kesek xwedî li keda wî/wê derbikeve, naxwaze keda wî beredayî û hîç bibe, dixwaze pêşeroja keda wî hebe.

Bi nivîskarên kurd yên  ku emrê xwe daye kurdî re,  travmayek heye. Ez vê travmayê wek travmaya xwedîderneketin û nebûna pêşeroja kedê pênase dikim.

Ka em li dinyaya kurdî binêrîn, xwedîderketin û pêşeroja kedê çawa ye? Di dinyaya kurdî de  xwedîderketina li kedê di  heman mekanê de ne bi domdarî û hertimî ye. Di perçeyekê de kedek bêxwedî dimîne, kesek, tiştek xwedî li kedê dernakeve, lê piştî çend salan, di perçeyekê din de xwedîderketina li vê kedê çêdibe. Em çend mînakan bidin.

Mînak yek, xebatên ku li Sovyetê, bi taybetî, kedek li Ermenîstanê di heftê salî de çêbûye, pîştî salên notî, tiştek, kesek xwedî  li vê kedê derneket, bêxwedî mane.  Çi di qada edebîyatê de, çi di qada berhevkarîya folklorê de, çi di qada weşangerîyê de, çi di qada rojnamegerî de, çi di qada muzîkê de keda wan bê xwedî man. Îro li ermenîstanê, zarokên nivîskaran xwedî li keda bavên xwe dernakevin.  Ev çend salên dawîyê li Bakur, çend hewlên weşanxaneyên kurdî hene ku dixwazim xwedî li keda kurdên Ermenîstan û Sovyetê derbikevin. Di qada muzîkê de wek sazî Enstîtûya Kulturê ya Kurd û Alman du sal berî niha xwedî li arşîva Radyoya Erîvanê derdiket, arşîva radyoyê dîjîtalîze kir û  li ser You Tube belav kir.

Mînaka duyem, piştî heftê salan li Ewropa û li Bakur hewldanên xwedîderketina li mîrata Kovara Hawar û Ronahî pêk hatin. Di heman hawî de piştî heftê, hêştê salan me hewla xwedîderketina li keda rewşenbîrên Kurd ên ku  di destpêka sedsala bîstemîn de  li Stenbolê jîyane da.

Di nav kurdan de mekanîzmaya xwedîderketina kedê berê piranî li ser şexsan çêdibû, çend salên dawî wek dezgeh li ser weşanxane û enstitûyan jî  çê dibe.  Mînak weşanxaneya Nûbiharê xwedî li keda Hesenê Şikoyî derket û ez ne xelet bim hemû berhemê wî çap kirin.

Jixwe dezgeh û sazîyên me yên netewî tunene ku bi rêk û pêk, bi plan û program, bi proje xwedî li kedan derbikevin. Problemek, qrîzek din, derdikeve holê ku dezgeh û sazîyên me yên netewî hebin jî, wê kî xwedî li keda wan derbikeve?  Mînak, bîst sal paşê kî xwedî li keda Avesta, Nûbihar, Lîs, û weşanxaneyek din a kurdî derbikeve? Mînakek din, Mam Berekat Ozmen, wek şexsî, bi tena serê xwe arşîva Muzîka Kurdî amede kirîye. Bi vê keda wî mirov dikara muzaxaneya muzîka Kurdî veke.  Temen dirêj be, lê Mam Berekat nêzikê mirinê ye. Gelo piştî mirina Mam Berekat Ozmen kî dê wedî li keda wî derbikeve?

Xwedîlêderketin û pêşeroja kedê, geştirkirin û berzkirin û pêştirbirin û dewamdarîya kedê ye.

Ji bo ked bê xwedî nemîne, xwedî li kedê bê derketin û pêşeroja kedê hebe, kedberedayî neçe, Eliezer Ben-Yehuda çareserîyê pêşkeşî me dike. Ka em binêrin Ben-Yehuda çi çareserî pêşkeşî me dike.

Bi navê “Meseleyeke Girîngî” (2022) li ser Eliezer Ben-Yehuda min kitêbek xwend. Mamoste Fexrîya Adsay wergerandîye û amade kirîye, weşanxaneya Avesta jî çap kirîye.  Ji xêynî gotara Meseleyeke Girîng di pirtûkê de şeş gotarên din hene ku bi xebat, hewldan û jîyana Eliezer Ben-Yehuda ra têkildar in. Meseleyeke Girîng gotara Eliezer Ben-Yehuda bi xwe ye ku di sala 1879an de hatîye weşandin, di dema xwe de di nav cihûyan de olan vedaye, hêj jî li serê nîqaş dewam dikin.

Ben-Yehuda ev gotar di bîst û yek salîya xwe de nivîsîye, em tê de çareserkerî û înşakerîya wî dibînîn. Bi vê gotara çareserîya û înşakerîya mutleq pêşkeşî netewa cihûyan dike û nîşan dide ku man û nemanê hebûna civaka cihûyan bi çi çareserî û înşakerî ra girêdayîye.

Di gotarê de çar problematîkên sereke hene. Yek, Ben-Yehuda xwedî li netewperwerîyê derdikeve, di dema wî de sosyalîzm ewqas geş bû ku ji herkesî nedihat eşkere xwedî li netewperweriyê derbikeve. Îro em dibînîn ku entellektuel û rewşenbîrên kurd çiqas li hemberê netewperwerî qels in, divê wek  Yehuda tevbigerin, di gotara xwe de ew  serarast dibêje ku divê em cihû netewperwer bibin. Du, ji ber ku edebîyata cihûyan, bi realîstane rolê xwe nalîze û nikara fonksîyonel be, bi tundî  edebîyata cihûyan rexne dike;  dibêje divê edebîyata me ji bo netewperwerî û vegera me ya ber bi Fîlîstînê ve bixebite.  Sê, bi çend peyan bibe jî li ser rewşa zimanê îbranî disekine. Her çiqas di gotarê de bi zelalî negotibe jî dîsa bibêje em ê bi vegera li Fîlîstîne encax bikarin ji nû ve zimanê xwe vejînîn. Çar jî, li ser rewşa sosyopsîkolîjik a civaka cihûyên li Ewropa disekine, balê dikêşîne ser modernîzmê û dibêje edî ne mumkin e di modernîzmê de em bikaribin hebûna xwe biparêzin. Ji ber vê yekê jî wek çareserîya realîst vegera ber bi Fîlîstînê pêşkeş dike.

Di meselaya man û nemanê de, di xwedîlêderketin û pêşêroja kedê de  Ben-Yehuda, mesele baş û rast  fehm kirîye. Di vê gotarê de Ben-Yehuda dibêje ku, em li Ewropa çiqas xebatên mezin, raser bikin jî,  ji nav me  de nivîskarên pir mezin jî derbikevin, em çi  xebatan dikin bila bikin,  heke em venegerin li xaka xwe, li welatê xwe hemû ked û xebatên me beredayî diçe û dibin hîç û xwelî, betal, bêsûd, bêwec, bêmifa, bêkêrhatî. Em sernekevin, em ê têk biçin. Tu tişt nikarê me ji tunebûnê xelas bike ku em wenda nebin: “Wê hemû xebata me hewante be, ji ber ku wê bi ser nekeve. Em ê hewante pesnê xwe bidin ku ti tişt nikare me ji ser rûyê erdê winda bike. Hewante ye!” r. 45

Du sal piştî nivîsîna vê gotarê Ben-Yehuda di sala 1881ê de, di bîst û sê salî ya xwe de ew bi xwe vedigere Filistînê. Ew dest bi xebatên vejîna zimanê îbranî dike. Wê demê de nufusa cihûyan teqrîben 30 hezar e.  Ben-Yehuda dest bi amadekirina Ferhenga Îbranî ya Modern û Kevn dike. Hemû jîyana xwe ji bo amedekirina vê ferhengê terxan dike. Lê ew di sala 1923an de dimire. Ferheng 1958an de bi temamî amade dibe. Deh sal piştî avabûna Israîlê ferheng temam dibe. Îro ji bo zimanê îbranî ev ferheng çavkanîyeke serekeye. Pêşî hevjîna wî û komeke cihû, paşê jî Dewleta Israîlê xwedî likeda wî derdikevin.

Ku Dewleta Israîlê ava nebûya, dê Keda Ben-Yehuda hewante bibûya. Dewlet, ne tenê xwedîlêderketina kedê ye.  Ew di heman demê de wek hiquq, ewlehî, têndûristî xwedîlêderketina hemwelatîyên xwe ye.

Bêdewletbûn, bêxwedîbûn, xwedîlêdernektin e. Bidewletbûn jî bixwedîbûn, xwedîlêderketin e.

Çawa hewantenebûn û pêşaroja keda cihûyan bi vegera Filistînê û avabûna Dewleta Israîlê ra girêdayîbû; meseleya me ya xwedîlêderneketin û bêxwedîmayîna kedê, bêpêşerojiya kedê tam jî bidewletbûn û bêdewletbûna me ra girêdayî ye. Ku em xwe nekin xwedî dewletek, perwerdeya bi zimanê kurdî jî nikare me xelas bike. Ku em nebin xwedî dewletek, hemû kedên me, xebatên me bêxwedî bîmînin, ti kes û ti tişt xwedî li keda me dernakeve, pêşeroja keda me tune ye, hemû keda me hewante dibe û em ê bisernekevin.

“Dê hemû hewildanên me hewante be heta ku navendeke me ya neteweyî tunebe, navendeke ku bala hemû hêmanên bunyeya sîyasî ber bi xwe ve bikşîne.” r.45.

Ev tespîta Ben-Yehuda rewşa me kurdan ya xirabtir nîşan dide. A me çima xiraptir e? Yek, jixwe navendeke me ya netewî tuneye, a din jî em nabêjin ji ber netewperwerîya xwe em xebat û karên xwe dikin,  ji ber vê keda me di behrekê de nagihijin hevdû, ji ber baranên keda me lehî ranebin.

Dewletbûn, xwedîbûna dahatûyek e û  xwedîderketina kedê ye. Meseleya man û neman tam jî ev e. Divê rojeva me ev be,  em li ser vê meseleyê nîqaş bikin, bifikirin û demildest dest bi avakirina çareserîyê bikin.

*Ev nivîs di hejmera 13ê The Hall Kurdî de hatîye weşandin.

Asovekerîya Jîyannameya Golda Meir û Li Ser Kurdan Çend Hîpotez

Mamoste Fexrîya Adsay, li dû du wergêrên bêhempa; Dewleta Cihûyan(2021) a Theodor Herzl, Meseleyeke Giring(2022) a Eliezzer Ben-Yehuda, niha jî wê wergêrek din a ezamet kirîye, otobîyografîya Golda Meir, bi nava Jiyana Min(2022) kirîye malê kurmancî. Ji bo ev berhemên giranbuha, hişazadker, asoveker û rêveker e ku kirîye malê kurdî  gelek sipas bo wê û weşanxaneyê Avesta ye ku barê çapkirin û weşandinê wan daye li pişta xwe.

Ev sê berhemên giranbuha ji gelek alîyan ve  hêja ne ku mirov li ser kûr û hûr bibe, wan problematîze bike. Çimkî ji bo têgihiştin, nirxandin, analîzkirin, jêpirsyarkirina rewşa me ya kurdan ji  gelek hêlan ve malzeme dide me. Ne tene ev sê kitabî bi giştî ji serpêhatî û tecrûbeyên  cihûyan em dikarin gelek tiştên kêrhatî ji bo rewşa xwe fêr bibin. Mînak cihû çawa serket in? Em dikarin ji cihûyan serkeftinê fêr bibin.

Xwendina Jiyannameya Golda Meir ji gelek alîyan ve bandora min kir û ji bo min asoveker, rêveker û hişazadker bû di xwendina sed rûpelên pêşîn ê otobîyografîyê de pirsek di hişê min de çêdibû, piştî xelaskirina pirtûkê jî pirsî  ev pirs nehişt hişê min aram bibe û nerehetkerîya xwe dewam kir.

Di vê nivîsê de  ez li ser vê pirsê hûr bibim. Hewl bidim ku bersiva vê pirsê bidim.Têkilîyek di navbera vê pirsê û rewşa me ya kurdan de çê bikim. Ez li ser kurdan çend  hîpotezan biavêjim li orteyê.

Birastî ez nizanim vê pirsê çawa bi şeklê herî bibandor pênase bikim û teswir bikim.Ma kî ji cenetê koçî cehenenem dike ku biçe cehenemê bijî? Ma kî ji bihuşte koçî dojehê dike ku li wir bijî?  Ez pirsa xwe şênbertir bikim. Gelo kî ji jîyana xwe ya rêk û pêk, bi konfor, têra  xwe luks koçî jîyanek tunebûnan, hezar pirsgirêkan bike?  Gelo kî ji welatek dar û daristan, ji nav kanîyan koçî berrîyek, çolek bike ku ne dar li wir hebe ne jî av. Gelo însan çawa ji bostanê, gulîstan barê zevîyek bê kevir û bê av bike?

Gelo we cihû bibûna wek dewletek ji Ameriqayê koçî çolîstanê fîlîstînê bikirana? Gelo mirovek çima ji Ameriqayê koçî Fîlîstînê bike ku bîryar bide ku li vir bijî?  Çima mirovek jîyanek, welatek hezaran îmkan û firsatan red bike, bîryar bide ku biçe li jîyanek, welatek ne ji sifirê jî, ji eksîbûnê hezaran bê îmkanîyan û bê firsatî de bijî, qe ji vê jîyana xwe jî poşmantî nabî.

însanên zewicî yên bîst salî çima wek welatek ji Ameriqayê koçî Fîlîstînê bikin?

Keçikek û kurekî kurd ên ku  bîst salî ne, nû zewicîne, gelo ji Stockholmê, ji Londonê, ji Berlînê, Ji Parîsê, ji New Yorkê koçê Xaneqin, Îlam, Agirî,  Qamişlo dikin û li wir dijîn?

Li binê wê pirsê çi faktor, çi dîyarde, çi sedem, çi dînamîk hene ez dixwazim wan fehm bikim?…

Dema ku em otobîyografîya Golda Meir dixwînîn, em dibînîn ku ew di bîst salîya xwe de, hê nû zewîcîye, mêrê xwe jî îqna dike, ji Ameriqayê koçî Fîlîstînê dikin.  Lê Fîlîstînek çawa ? Germa dojehî, bêavbûn, hezar nexweşî, hezar pirsgirêk, hezar tunebûn… Di kitabê bi hûrgîlî Fîlîstîna wê demê teswir dike. Mînak  Golda Meir dema ku koçî Tel Avivê dike, Tel Aviv wek gund e, nufûsa wê di wê  demê de qasî 25 hezar e.

Golda, bi pêşnîyaza Ben Gurion, paşî  paşnavê xwe dike  bi îbranî Meir, tê wateye Ronahî.  Ne tenê wê hema hema hemû cihûyan paşî  paşnavê xwe guherandîye, kirîye bi îbranî, ji wan gelekan jî ne paşnav navê xwe jî kirîye bi zimanê xwe.

Jîyana Golda Meir, di nêzî 55 salî de xizmetê înşakarî, geşkerî û aktorî, pêşvebirîya Dewleta Îsraîl dike. Ew ji bo dewlet û netewa xwe çewligan de jî xebetîye, dîplomatbûnê jî kirîye, ji bo netewa xwe cihûyê pere û alîkarî daye berhev, herî dawî jî dibê serokwezirê dewleta xwe.  Wê rojê min nûçeyek dît, jîyana wê wek rêzfîlmê bê kişandin.

Di xwendina çîroka wê de bi kurt û kurmancî em dibin şahidê çîroka vejîna Dewleta Îsraîl e ku çawa ji tunebûnan, li hemberê hezaran dijwarî û astengî de înşa bûye.

Ez pirsa xwe carek din bipirsim gelo ji ber çi Golda Meir ji Amerîkaya bihuştî, koçî Fîlîstîna dojehî dike? Tiştên ku bîryara koçê bi Golda Meir dide kirin çi ne?  Ev bîryardarî û îradeyê wê ji ku tê?

Bi min, dînamîk û dîyardeyên ku bîryara koçê û bicîbûna Fîlîstînê bi Golda Meir dide kirin ev in:

1.Êşa Bêwelatbûn

Êşa ku Ferîd Xan di helbesta xwe ya Çîroka Kuçikên Birçî de bi awayek serobinker tînî li ber çavan. Li binê bîryara Golda Meir de ev êş heye. Eşa bêwelatîbûn, bêcîûwarbûn û bêdewletbûn bîryara koçê bi Golda Meir dide kirin.

2. Çêbûna Hişmendîya Azadî

Dîyakletîka efendî û kole de Hegel dibêje ku bi kişandinê êşê û ezîyetê ra di kole de hişmendîya azadî çê dibê, fêrî dibe ku xwe çawa  ji koletîye azad bike. Cihûyan êşên ku di hezar salîya surginê xwe de jîyabûn, dawîya dawî de ev êşan di wan hişmendîya azadî çêkir. Berî ev hişmendîya azadîtenê bi takekesan re hebû, digel kesên sîyonîst piştre ev hişmendî bû girseyî û dûvre bû civakî.  Ji wan pêşengan yek jî Golda Meir e ku, pê re hişmendîya azadî çê dibe. Ji ber vê hişmendîyê ji bihuşta Amerîkayê koçî Fîlîstînê dike.

3.Çêbûna Hişmendîya Nîştîmanî û Dewletbûnê

Jixwe  xwastin û xeyala du hezar salî ya cihûyan hebû ku carek din bivegerin li Fîlîstînê.  Di nav cihûyan de çêbûna hişmendîya azadî, xwe vediguherîne çêbûna hişmendîya niştîmanî, netewî û dewletbûnê. Yên ku bi wan re hişmendîya azadî çêbû, wan ferq kir yekane çareserî dewletbûn e. Holokost jî dide hemû cîhûyan qebulkirinê ku divê ew bibin dewlet çimkî yekane çareserî ev e. Ev sê dîyarde koçkirina Filistînê li Golda Meir ferz dikin.

Di peywenda vê pirsê de dema ku em kurdan û cihûyan didin berhev, li ser kurdan hîpotezên min ev in.

Em kurd nizanin azadî çi ye. Hişmendîya me ya azadîyê çênebûye. Ku çêbûna ew ê bi tu hawî û tucarî bindestî qebul nekirina. An jî bindestîya me ewqas dirêj neajotana. Em kurd sedan sal in em êş gelek giran dikêşin lê hêj ev êşan di me hişmendîya azadî çênekirîye. Dr. Qasimlo ji bo çêbûna hişmendîya azadî dibêje, fêrbûna azadî, pêvajoyek demûdirêj e. Naxwe ev pêvajoya me hêj temam nebûye.

Bi min bi me Kurdan re hişmendîya weten çênebûye. Welat tam beramberê weten nayê. Ji ber wê asmîlasyon bi lez û bez çê dibe. Asmîlasyonê wek nîşaneyek xwazayî tê dîtîn. Ji ber ku bi me re hişmendîya wetenî, nîştîmanî tuneye, bi me re hişmendîya netewî jî çênabe.

Hişmendîya me ya azadî û hişmendîya me ya wetenî, nîştîmanî çênebûn û hevdû temam nekirîye ku bi me re hişmendîya dewletbûnê çêbibe. Ewqas êşên giran ku me kişandine ev êşan bi me re hişmendîya dewletbûnê çênekirîye.

Wek encam gelo di derheqê wan hîpotezên min de fikrên we  çi ye?

*Ev nivîs di hejmera 12ê The Hall Kurdî de hatibû weşandin.

Hewla Têgihiştina Serdema Nû ya Cîhanê: Karpêkhênî

Bitaybetî di çil salên  dawî de di dinyayê de serdemek nû dest pê kirîye û di nav înşabûnê de ye. Em di destpêka wê de ne. Em dikarin bibêjin pêvajoya Covid-19 serdema nû dinya bi dehan sal pêş de anî, pandemî bû sedem ku ev serdem zûtir û leztir li dinyayê belav bibe.

Gelo em ji ku ve dikarin dest bi têgihiştin û fehmkirina serdema nû ya cîhanê bikin?

Berî ku em hewla bersivandina vê pirsê bidin. Dîvê em vê pirsê bikin: Di paşxana avabûna serdema nû ya cîhanê de kîjan faktorî hene?

Derîyên serdema nû ya dinyayê bi îcata înternetê vebûn. Ligel qada şexsî û qada kamuyî, wek qada sêyem qada înternet derketîye holê.

Yek, îcada kompîteran, du jî bi vê îcadê ra têkildar ditîna înternetê ye.  Ev herdû îcat jî berî bi îcata elektrîk ve peywendîdar in.  Bi îcada elektrîkê jî qada teknolojî li ser dinyayê bû qadeke serdestî, bi seranserî cîhanî ra belav bû. Sîstema dinyayê kapitalîzm du sed salî ye, di nav xwe de sê qonaxa bingehîn pêk tê; a yekem înşakirina fabrîqayên bi makîne, a du jî makîneyên bi elektrîk in. Em dikarin bibêjin kapîtalîzm bi veditîna elektrîk ket qonaxek duyem, bi înternet jî ket qonaxeka nûtir, ya seyem.  Di heman demê de ev sê qonax werara teknolojî û zanistên çêkirî nîşane me didin.

Cîhana real bi cîhana înternetî ra di şeran de ne. Cîhana înternetê, her alîyan hezaran nûbun bi xwe ra anîne, ev nûbûn her jî zêdetir dibin.  Cîhana înternetê bi nûbûnê xwe ji her alîyan bandora jîyana real dike, di wê de guherîne û vediguherîne, krîz, şok, pêvçûn çêdike.

Serdema nû ya dinyayê wek serdema înternet, serdema dîjîtal, serdema teknolojîk, serdema post-truth, post-human, post-modern pênase dibe.

Gelo em ji ku ve dikarin dest bi têgihiştin û fehmkirina serdema nû ya cîhanê bikin? Dîyarde, hêma û faktorên serekeyên vê serdemê çi ne?  Bi dîyarkirin û tespîtkirina wan dîyarde û hêmayan em dikarin hewla fehmkirina vê serdemê; dinyaya me ya îroyîn bidin. Wek metod em xwe ji perçeyan bigihînîn tevahiyê e.

Baş e, hêma û dîyardeyên serekeyên vê serdemê çi ne?

Lezî, vekişêrî, software-rênivîs, aqilê çêkirî, transhumanîzm, nifşa Z û nifşa Alfa, krîpto pere, listikên înternetê, medyayên civakî, globalîzebûn, karpêkhênî, fenomenbûn, zanistên çêkirî, metaverse…. Yên ku niha hatin hişê min ev in.

Ji bo fehmkirin û zanîna vê serdema me yek, divê meriv serdestê qada wan dîyarde û hêmayan be. Lêbêle ev her dîyarde bi tena serê xwe mijarek û qadek kûr û berfireh in,  tenê ji bo fehmkirina her yekî lêgerîn û xwendinek baş a bi zimanê îngîlîzî, fransizî û almanî dixwaze.

Du jî ji bo fehmkirina dinyayê îroyîn dive meriv şopînerê baş û serdestê nûgerî û nûjenîya  qadên zanistên çêkirî û xweazayî bibe. Di qadên zanistên çêkirî de  wek  muhendîsîya fizîk, kompîter, rênivîsî,  kimya, bîyolojî, genetîk… çi çê dibin, sinoran wan çi ne û xwe gihandina kîjan astê?  Teknolojî û tip, di qada parastin de çi sîleh, tang, bombe, fuze, jet tên hilberîn?  Alîyê din de çi nûbûn, krîz, şok di sektora bazirganî û kar  û qada  fînans, banka, karpêkhênî û sermiyandanî de hene, rojeva wan çi ye,  ekonomî di çi rewşê de ye?

Yek ji sereke dîyardeyê vê serdem e karpêkhênî ye. Bitaybetî di sektora bazirganî û karî de rojeva sereke di qada înternetê, dîjîtalê de karpêkhênî ye. Wek karpêkhênîya Netflix, Mubi, Trendyol, Amazon, Alibaba, Bitcoin, Spotify,  Pirtukakurdî, malper û aplîkasyonên cur bi cur.

Ji bo peyva girişim dostê minê hêja Huseyn Mala Temoyî  sê seatê xwe  da, gelek ferheng da berhev ku em dikarin ji bo girişimci bi kurmancî çi bi kar binîn. Ew di ferhengek soranî de ji bo girişimci rastî “karpêkhên” hatîye, ji wî ra ev têgeh gelek bimentix hatîye. Di vê nivîsê de min jî karpêkhên bikaranî.

Kes, netew, dezge û sazî ku guherînê û veguherînê fehm nekin “yek bi yek têk biçin.” Edî rîya dewlemendbûnê di karpêkhênîya înternetê de ye. Wek fîrma, şîrket, maxaza, dikan dezgeyên din e ku  koçî înternetê, dinyayê dîjîtale nekir, ber bi tunebûnê biçin wek mînaka atolyeyê serdema navîn ku xwe veneguherandibûn fabrîqayê. Li vir, ji bo fehmkirina guhernandina ez dixwazim fîlma “There Will Be Blood”(2008)  û belgefîlma “American Factory”(2019) pêşnîyaz bikim.

Tam di vê peywendî de min derfet dît ku li ser karpêkhêniyê ez beşdarê konferasek bibim. Di dîroka 22.10.2022 de li Mêrdînê Konferansa Karpêkhênê Mêrdînup çêbû. Di vê nivîsê de ez hewl didim li ser vê konferansa karpêkhênê nîşe û çavderîyên xwe binivisim.  Gelek alîyan ve ev konferans ji bo min asoveker bû.

Konferans bi derengî seatan dehan de dest pê kir, seat 15.00 xelas bû. Wek qiseker neh kes hebûn, wan yek bi yek qiseyê xwe pêşkeş kir. Ji berî de debarê jîyana tu qisekerê de malûmatê min tune bû, min qet navê kesek jî nehistibû. Di nav qisekeran de pêşkeşîya Faruk Eczacıbaşı û Sina Afra wek  çerçeveye teorîya karpêkhên bû, pêşkeşîyên din wek mînaka wê teorî bû.

Bitaybetî jî ji bo min peşkeşîya Faruk Eczacıbaşı û Sina Afra kêrhatî bû. Pêşkeşîya beşdaranê din, ji bo min ne ewqas geş bû lê dîsa jî min hewl da ku ji qisekirina wan tiştek li xwe zêde bikim.

Di destpêka qisekirina xwe de Faruk Eczacıbaşı digot, “Karpêkhênî bengîtî ye. Network, bi kesê rast ra çêkirina têkilî ye. Ciwan, bi xwe ra tecrubeyên nûjenîye tînîn.  Ez wek ku bi paruşut li şîrketa bavê xwe peya bûm lê min tecrubeyên xwe yê ciwanî di şîrketê de zêdekarî kir, bi wî havî min xwe da qebulkirinê.”

Wî paşî bal kişand ser lezî û  vekişêrî ya serdema nû ya dinyayê,  ji ber vê yekê jî sê mînak dan: Dibe ku wê baştirin û geştirin muhendîsê dinyayê bibin lê sibê  wê nebin.  Dibe ku ji bo gotareke we sê sal bidin lê dibe ku sibê bibe çop. Makîneyên me yên seramîk hene, niha hewl didin makîneyek nû çebikin ku ew makîne çêbû, hemû makîneyên me yên din dike çop.

Jibo cîyawazîya zîhnîyeta kultura tîcaretê ya amerika û almanyayê wî digot, “ di zîhnîyeta Almanan de  kultura tîcaretê xwe li ser vê prensîbê ava dike: tu çi tişt çêdikî bike bila tişta ku tu çê diki li ser ‘ kûr bibe û a herî baş çê bike’  wek mînak  berçavk, mucewher.  Zîhnîyeta kultura tîcaretê ya Amerikayê  xwe li ser pîyaseyê ava dike,  prensîb ev e:  ji bo  pîyaseye herî baş çê bike.

Sina Afra jî ji bo zîhnîyeta kultura tîcaretê ya Îsraîlîyan digot, “ Îsraîlî di pîvanga globalî de dikifirin û dibêjin ez çawa dikarim di pîyaseya cîhanê de mala  herî zaf û baş bifiroşim.”  Di dema pirs û bersivê de guhdarek got “ Tel Aviv, qasî nîv mîlyon  nufusa wê heye, lê şêst pirtukxane li wir hene, têne pirtukxaneyek li ser karpêkhên e.”

Sina Afra, qala pirsgirêkên bingehîn ên li Tirkîye kir, got, “yek, li tirkîyeyê  malbat piştgîrîya karpêkhênîye nakin, piştgirîya doxtorî, parêzerî… dikin. A diduyan jî, li tirkîye ji hêla karpêkhênî problema bingehîn, peydanekirina fînansê ye.” Di nav qisekerina wî de xala herî balkêş ev bû, ji xeternakîya zêdetîya tuneker û ji bo çareserî vê xeternakî parvekirin wek çareserî pêşkeş kir, wî giringîya azadiya parvekirinê anî ziman: Zêdetîya her tiştî zirarker e, ya pere, ya hezkirin.  Ji bo ku ev zêdetî zirar nede te divê tu wê parve biki. Parvekirin mezinbûn e.

Ebru Baybara Demir, gelek dirêj, bi xitabeteke baş û berz behsa çîroka xwe ya serkeftinê kir. Lê ez bi rexneyî nêzikê çîroka wê bûm çimkî  çîroka wê ji min ra îdealîzekirî, romantizekirî, mubalaxeyî, xweşkirî, wek xelaskerîya Îsavarî hat. Di qisekirina wê de du xal ji bo min giring bûn: Yek, di çîroka wê de xala herî balkêş ji bo  salên ku piranî kesan dixwast ji Mêrdînê birevin ew di sala 1999 de li rexmî bavê xwe  û herkesî, vedigere li Mêrdîne, li vir ji xwe re jîyanek ava dike.  Du jî, ku mirov, dewlet bikare penaberan  bikarbîne ji  bo geşedanan û pêşketinan  potansîyela zanîna wan  gelek zêde  heye. Di vê derbarê de wê minaka jinên Sûrî da, qala çawa ji wan ji bo nasîna erd û çandinîya genîmê û çêkirina sabunê ji zeytûnên Dêrikê sûd wergirtîye kir.

Qisekerê konferansê Sinan Güler, basketbolîstê berê ye. Mirov çawa dikare ji hêla rast ve nêzî meseleyek bibe û çawa dikare xwe bibîne?  Ji bo vê mijarê wî digot, “ tîma basketbolêk têde min dilîst, min nexwast, basketbolîstên baş teqlîd bikim, hewl bidim bibim wek wan,  ku wilo ez tevgerîyabama min nikarîbûm ez xwe jî bibinîm, min ji xwe ra pirsî, ‘gelo di tîmê de çi kêmasî, qelsbûn heye’, ez wan tespît bikim, ji bo ku ez wan  temam bikim, ez bixebitim û xwe pêşve bixim.  Di encamê de nêzikbûn û tevgera min a bi vî rengî di tîma min de ez kirim yek ji lîstikvanên baş.”

Min ji bo vê konferansê  şeş seatên xwe dan, di hişê xwe de ji bo karpêkhêniyê ez kûr bûm. Li konferansê herî zêde hîsa nerehetîye û qrîza ontolojîk l imin peyda bû: çima ez jî nikarim bibim karpêkhênê serkeftî?

Bifikirin ku tirkîya xwedî dewlet, dezgeh û sazîyan li hemberê serdemê nû ya cîhanê de dikeve qrîz û têrê nake. Di nav qisekirinên konferansê de qrîza têrnekirina tirkî gelek bal kişand, qisekeran wek peyv û têgehên îngîlîzî bikaranî  wek fellow,  challenger,  network, aluni, inovasyon, trend…

Sê qrîzên mezin ên zimanê kurdî hene. Yek, ziman dema ku dikeve bajar, a diduyan, edî ziman di gundan de jî ketîye qrîzê, a seyêm jî dinyaya înternetê jî ketiye qrîzê, têrî dinyaya seyem nake. Qrîza seyem ne tenê mehsusê kurdî ye,  hema hema ji xeynî îngîlîzî hemû zimanên din di vê qadê de di krîzê de ne.  Divê em kurd, gav berî gavekê, dereng nemînîn di vê qada dîjîtalê de dinyayek kurdî û kurdîwar ava bikin. Wek dezgeyên zimanê kurdî ji bo vê qadê komîsyon ava bikin û xebatên cur bi cur çê bikin.  Ev tişt ji bo me meseleya man an jî neman e. Çimkî kîjan netew ji hêla ziman ve di serdema nû ya cîhanê de  zimanê xwe înşa û geş bike, ev netew dê bibe serdestê vê serdemê jî.

Em kurd, di nav rojeva rojane û sîyasetê de asê mane, bûne hepsî. Em bala xwe nadin serdemê nû yê dinyayê, qadên din ên zanist û mijar û meseleyên cîyawaz û curbicur.  Di du salên dawîn de wek takekes ez her hewl didim ku xwe ji vê hepsîbûn û asebûne rizgar bikim. Du salên ku ez hewl didim li ser serdema nû ya cîhanê,  qada înternet, teknolojî, ekonomî, rênivîsî,  dîroka holdingan, şîrketan, malbatên zengîn, bîranîn, bîyografî û otobîyografîyên kesên navûdeng lêkolîn bikim û kitaban bixwînim.

Giringîya kovarek ji bo min ev e ku min li ser qadek, mijarek de min dîsîplînîze, kûrtir û berfirehtir dike, di encamê de ber bi pisporbûn dibe.  Min çiqas derfet dît, ji bo Kovara The Hall Kurdî ez ê li ser mijar, mesele, têgehên serdema nû ya cîhana nû binivisim.

*Ev nivîs di hejmera 11ê The Hall Kurdî de hatîye weşandin.

Di Muhteşemiya “Bêder” de Lêgerîna Înşakirina Dahatûyekê; Welatekî

 

Seba Porrojê

Arîn Înan Arslan piştî deh salan, kurtefîlmê xwe yê dawî Bêder(2020) kişand, di van rojan de jî li ser YouTube’ê belav kir. Berê jî wek Kırıntı (Ferek, 2004), Ba û Sî (2006) û Perra Berbange (2010) sê kurtefîlmên din û belgefîlmek bi navê Lorikên Anatolyayê (2017) çêkiribûn. Di wextê xwe de her kurtefîlmê wî bi kalîte, estetîk, resenî, derhêneriya xwe di sinemaye kurdî de dengvedaneke mezin, bandoreke serobinker, heyecan û motîvasyoneke geş pêk anîbû. Di civatên sinemaya kurdî de derhênerî û sînemageriya wî pirî caran bû mijara sereke, li aliyekî din jî derhêneriya wî hêvî û xwebawerî da sînemahezên kurd.

Tê bîra min, cara yekem min berhama wî ya Ba û Sî temaşe kiribû, di wê demê de li rexmî qelsbûna bekgrawnda min a sînemayê jî temaşekirina “Ba û Sî” ez serobin kiribûm, gelek bandor li min kiribû…

Wek gelek dildarên sînemaya kurdî ji zû de bala min li ser wî ye  û ez li benda berhemên wî yên nû me, di sala 2017an de li Dêrsimê ez û Porrojê çûbûn pirtûkfiroşxaneya bi navê Baran a ku xwediyê wê ew e, li wir em rastî hev hatibûn, li ser pêyan me li ser sînemayê hinek sohbet kiribû, min ji wî pirsîbû, “çima fîlmên nû çênake”  wî jî gotibû “ji ber tunebûna derfetên ekonomîk ez nikarim çêkim.”

Piştî deh salan, wî di sala 2020an de kurtefîlmê xwe yê nû “Bêder” kişand, li ser Instagramê min kişandina pêvajoya vî  fîlmî bi heyecan şopand. Di sê salên dawî de baş û xirab min xwe gihandibe kîjan fîlmên kurdî yên wek kurtefîlm, fîlm, belgefîlm, anîmasyon yên ne tenê ji Bakur, herwiha ji sê çar parçeyên din ên welêt, min hewl daye ku li wan temaşe bikim û li ser wan binivîsim. Li ser sînemaya kurdî bi giştî perspektîfeke min çêbûye, bi qasî nivîsandina kitêbekê jî zanîna min çêbûye.  Li gor van perspektîf û zanîna xwe ez dikarim ji bo fîlmê “Bêder” ê Arîn Înan bibêjim ku bi giştî di sînemaya kurdî de yek ji baştirîn kurtefîlma ye û di sînemaya me de fîlmên ku ez tam dixwazim temaşe bikim bi vî rengî ne.

Ji xeynî çend şexsiyetan çi edebiyata kurdî çi jî sînemaya kurdî xwîner û temaşevanên xwe yên baş û jîr ji ber bêkalîtebûna xwe ji xwe dûr dixe, arasteyî zimanên din dike, meraq û bala wan kor dike, bêheyecan dike, motîvasyona wan dişikîne, nikare bersivê bide asta qayîliya wan, bi gotineke giran em dikarin bibêjin ku xwîner û temaşevanên xwe yên herî baş û jîr dikuje!…

Di sînemaya kurdî de kurtefîlmê Bêder vê diyardeyê dişikîne. Bi muhteşembûn, bikalîtebûn, resenbûn, tîtîzbûn, estetîkbûna xwe hwd. bala temaşevanên kurd û ên din dikişîne sînemaya kurdî hem jî motîvasyon, heyecan, meraq, xwebawerî û geşbîniya sînemahezên sînemaye kurdî  geş û bilind dike.

Derhênerên kurd dikarin fîlmên ku li dinyayê deng divedin çêkin? Erê. Temaşekirina Bêder nîşan dide ku derhênerên kurd dikarin vê yekê pêk bînin û ji bo vê pirsê bersiveke erênî bi min dide dayîn. Muhteşemiya Bêder ez hem îqna kirim hem jî hêvî, bawerî û geşbîniya min berz kir ku em kurd dikarin fîlmên ku li dinyayê deng divedin çêkin.

Di vê nivîsê de ez dixwazim hewl bidim bê ka Bêder çawa ez îqna kirim û bawerî û geşbîniya min çawa berz kiriye îzah bikim, ez ê li serê vekolim bê ka di fîlm de zeman çawa problematîze kiriye û hewla înşakirina dahatûyê daye, ez ê li ser çend aliyên muhteşem û muezem ên Bêder yên wek metoda analîza naverokê bisekinim û li ser Bêder xwendineke semiyotîk bikim.

Sehneyên fîlmê Bêder wek kolaj hev temam dikin, ji bo fehmkirin û ravekirina fîlm xwendina semiyotîk pêwîst e, çimkî Arîn Înan Arslan fîlmê xwe li ser vegotina semiyotîk ava kiriye. Di her sehneyê de îndîkatorn hene.

Muhteşemiyên fîlmê Bêder çi ne?

Estetîk

Arîn Înan Arslan, bi hûrgilî, bi detay û bi tîtîzî li ser hemû aliyên fîlmên xwe yên wek dekor, kostum, muzîk, lîstikvanî, çîrok, sînematografî û sînematîk fikiriye û kûr bûye û estetîze kiriye…

Di fîlm de sê zeman; rabirdû, îro û dahatûya neteweya kurd hene. Sehneyên fîlm her çiqas wek teknîka kolajî bibin jî, di nav hev de ne nakokbar in, di nav sehneyan de herikbariyek û ahengek heye. Dêrheneriya Arîn Înan Arslan li vir xwe dide der. Bi vê teknîkê ne wek flashback, bi sehneyekê zemanekî nîşanî me dide. Mînak, ka em binêrin bê ka derhêner têne bi sehneyekê çawa birîna salan estetîze dike û nîşanî me dide; dema ku lîstikvanê sermiyan ê “bi deriyê pişta xwe tê li orteya çem disekine, dengê helîkopteran tê, bi lez û bez derî vedike, bi vekirina derî dengê hewarek û nalînekê tê, sermiyan derî vedike, ji derî ve li hundir dinêre, em hundir nabînin lê ji êşa rûyê wî ya kûr ve em fehm dikin ku dîmenên bikovan, bikeser û biêş dibîne, li vir bibîrxistina Terteleya Dêrsimê û qetlîamên din dike.

Zewqa hunerî

Hema hema her sehneya fîlm muezem û muhteşem e. Herî zêde jî ji vî aliyî ve keyfa min ji fîlm re hat, min jê hez kir.  Dema ku min “Bêder” temaşe kir, min xwest  gelek sehneyan bisekinenim, van sehneyên ku zewqeke hunerî ya bêhempa dida min, min xwest vê zewqê bisekinenim, ber bihurîna wê bigirim. Min berê di çend nivîsên xwe de behs kiri bû, di sînemeya kurdî de diyardeyek heye; wek mezaxtina menzera û mekanên xweşik û spehî yên xwazayî yên hazir ez pênase dikim, ew dêrhener dibêjin qey bi mekanên hazir ên xweşik fîlmên wan jî baş dibin lê li gor konteksta fîlmên wan  jî ev qet rûnanin, nakokbar in, Arîn Înan Arslan jî mekanên xweşik ên hazir bi kar anine lê hem heqê wan mekanan daye, hem jî di konteksta fîlm de rûdinin û ne nakokbar in.

Lîstikvanî

Arîn Înan Arslan gelek bi îsabet û hostayî lîstikvanên xwe  hilbijartine. Lîstikvaniya Huseyn Hesen muhteşem bû, di sînemaya kurdî de yek ji wan aktorên gelekî baş e. Xwezî Mehmet Alî Konar di fîlmê xwe yê Govenda Elî û Zînê de Huseyn Hesen bikira lîstikvanê sereke yê fîlmê xwe, çimkî ew zêdetir li konteksa fîlmê wî tê.

Di peywenda lîstikvanên sînemaya kurdî de ciyawazî û nûgeriya Bêder ev e ku di derûnî û psîkolojî, tevger û nêzikbûnên lîstikvanan de, em melankolî, şîngirêdan, bohemtî, gazind û lome, bêhêvîtî, qebûlkirin û xweradestkirina têkçûnan nabînin, li hemberî hemû tarûmarkirin, serobinkirin, sifirbûyînan lêgêrîneke wan heye; lîstikvan li ser çareserî û çareyê wek xwedubarekirin û bêhereketbûnê naponije, nafikire, di ser lîstikvanê sereke re çareseriyek dîtiye,  dixwaze vê çareseriyê pêk bîne, bi fikirîna fokusiya çareserker tevdigere.

Çîrok û Vegotin

Muhteşemî, muezemî û estîtîka Bêder di çîrok û vegotina xwe de xwe dide der. Çawa Arjen Arî bi risteya “navekî min bû şikestin, navê din bû serhildan!” dîroka kurdan xulase kiribû, Arîn Înan Arslan jî bi çîroka kurtefîlmekî dîroka me, rabirdû, îro û dahatûya me xulase dike.

Bêder çîrokên me bi vegotin û teknîkên nû, bi estetîzekirî pêşkeş dike. Bi Bêder sînemaya kurdî  diyardeya sînoran derbas kir, ket qonaxeke nû, sînemaya me  ji xwe re li welatekî digere. Ji van hêlan ve Bêder dê ji bo sînemaya kurdî bibe feyz, motîvasyon, şewq…

Lêgerîna Welatekî an jî Deriyekî li Welatê Xwe Digere

Li pişta karakterê sereke deriyekî şîn heye, di nav berf, bager, bahoz û pûkê de digere… Di Bêder de berf,  dewletên kolonyalîstan û bêdewletbûna kurdan temsîl dike. Lêgerîna deriyê, lêgerîna welatekî bidewlet e. Lêgerîna serkirde, lêgerîna me ya sê sed salî temsîl dike. Lêgerîna derî, îmgeya xulaseya dîroke me dide, têkçûn û ji nû ve serîhildana me sembolîze dike. Ma qey li seranserê dîrokê, li dû her şikestin û têkçûnê, em kurd li pişta xwe bi xalîçeyekê, deriyekî li ortê namînin?

Bêder, karê hunermenda hunera hevçerx a kurd, Nuveen Berwarî, anî bîra min, Berwarî di karê xwe yê hunerî de piranî li ser xalîçeyan dixebite.   Xalîçe, bîra kolektîf a neteweyî ye.  Fatîh Tan,  di nivîsa xwe ya Gazete Duvarê de li ser Nuveen Berwarî dibêje; fonksiyona xalîçeyê tenê raxistina li erdê nîn e, aliyê wê yê bîrî û hafizeyî heye. Ev di xebata “dîroka xalîçeyekê qasî dîroka neteweyekî” de xwe dide der. Çimkî xalîçeyê, di heman demê de bêwelatiya kurdan hilgirtiye pişta xwe. Kurd, dema ku ji ber qetlîam û kuştinên li welatê xwe reviyan, ji alaveke biqîmet zêdetir hewl dane ku xalîçeyekê  bigirin ba xwe. Sedem jî, yek xalîçe dikare cihekî ji xwe re bike war, xanî, dudo jî dikare miriyan wek kefen bipêçe.

Mirovek bi deriyekî, di nav çiya, berf, bahoz û bagerê de li çi digere? Ma mimkun e ku derî, ji xwe re xaniyekî bibîne? Jixwe derî li xaniyekî nagere. Jixwe, fîlm bê dîtin, çêkirina xanî diqede. Derî, ji xwe re li welatek, dahatûyeke bidewlet digere… Çimkî di bêwelatbûnê de, tu wateya xaniyekî, şatoyekê, vîlayekê, kelehekê tune ye,  bi dîtin û peydakirina xaniyekî tiştek naguhere, çimkî heta ku welatekî bidewlet nayê înşakirin dîrok her xwe carbare û tekerur dike.

Wek felsefîk û ontolojîk li ser têgeha derî, fîlmê Bêder malzeme û perspektîfên nû dide. Em tim li xaniyekî digerin lê deriyekî me heye, xanî  tune ye. “Xalîçeyek”e me heye, jûr tune ye.  Deriyê bêxanî, bêmal û bêjûr, bêwelat…

Problematîzekirina Rabirdû, Îro û Dahatûya Kurdan

Kurtefîlmê Bêder, ji gelek aliyan ve li ser fikirîna rabirdû, îro û dahatûya kurdan malzemeyan dide me. Ji  wan hêlan ve me dide fikirîn.

*Rabirdû

Bêder, nîşanî me dide ku rabirdû nabihure, dibe îro, îro bi rabirdûyê tijî dibe, deriyên ku ber bi rabirdûyê ve vedibin; trawma û êşên rabirdûyê, meyîtên me yên ku li erdê mane, nehatina li xakê spartin, em miriyên xwe yê bêmezel û derî çawa ji meyîtên me re dibin gor dibînin.

*Îro

Bêder, wek temsîla rewşa me ya kurdan a îroyîn e; li hemberî tunebûyiyan, nemimkuniyan û tunekeran berxwedana dewamkirina hebûna xwe ye.

Wek felsefîk û ontolojîk û hebûnî, li gorî zagonên xwezayê gelo mimkun e ku mirov di nav befr, bahoz û bagerê de bêxanî û bêmal bikare hebûna xwe berdewam bike, tune nebe? Malbata ku bêxanî di nav berfê de dijî, gelo dikare zivistan, serma, berf, bahoz û bagerê têk bibe û bijî? Bi gelemperî fîlm tam jî rewşa me ya îroyîn nîşan dide, şert û mercên ku em tê de xulase kirine. Wek ku karakterên fîlm ji nav qetlîameke mezin, bobelatek, felaketekê filitîne, tiştekî wan nemaye, lê terka welatê xwe jî nekirine, di nav şert û mercên bêîmkan, kujer û tuneker de dijîn, li ber xwe didin.

Di Bêder de rewşa malbatê, berxwedan û serhildana wan  dişibe wek “kulîlk”a Arjen Arî.

“bibare berfê

li ber xwe bide kulîlkê

berf li hêlekê, tu li hêlekê

hêviya min jî bihar e “

Di Bêder de sehneyeke gelekî balkêş heye, em dînbûna lîstikvanê sereke dibînin, di nav deşta biberf de li ser maseyekê rûniştiye, difikire, lê edî ber bi dînbûn û gêjbûnê ve diçe; em dibin şahidê derbirîna tengezarî, ecizî, trawma, serobinbûyîna derûnî, têkçûyîn, dînbûn, gêjbûna wî…

Piştî temaşekirina fîlmê bi navê “Taşrakirina Enqera”yê, min nivîseke Fırat Aydınkaya di malpera Nûpel Haberê de xwend. Aydınkaya di vê nivîsa xwe ya asoveker û hayjêçêker de hewl dide navendbûna Enqera problematîze bike û ji bo ku Enqerayê ji bo kurdan ji navendbûnê derxe û bike taşra  perspektîfekê pêşkêş dike. Nivîsa Aydınkaya ji van hêlan ve qels maye; yek, qala Stenbolê û qala zimanê tirkî nekiriye,  navenda me ya entelektuelî, zanîn û hunerî, bi vî deriyî dikevin dinyaya tirkî û Stenbolê. Du, kolonîbûyîn, girêdayîbûyîn û mehkûmbûyîn e. Qet li ser vê sedema bingehîn nasekine. Jixwe dema ku kolonîbûyî bikare ziman û bajarê kolonyalîstan ji xwe re bike taşra, tiştekî hunerî, entelektuelî, dîplomatîk, zanistî û hwd. tune ye ku ji wan fêr bibe û li xwe zêde bike, ev tê vê wateyê ku kolonîbûyî êdî xwe azad kiriye. Sê, Aydınkaya ji bo çareseriya taşrakirina Enqerayê perspektîfeke şênber pêşkêş nake.

Çareserî ew e ku mirov “qumaşên xwe” di qadên wek zanist, teknolojî, edebiyat, muzîk, werger û hwd. de bike giranbihatirînên dinyayê, ew jî bi fêrbûna zimanên fransî, almanî û îngilîzî yên ku dinyayê bi rê ve dibin û ji xwe re navendkirina Berlîn, Parîs û New Yorkê pêkanîn e.

Aydınkaya di vê nivîsa xwe de têgeha maseyê jê dipirse, min nedixwest di nivîsa wî de tenê li ser qismê maseyê bisekinim, ji ber vê min bi gelemperî  qala nivîsa wî kir.  Di navbera jêpirsîna wî ya li ser têgeha mase û sehneya maseyê ya Bêder de min têkiliyek çêkir. Nivîsa wî ji bo fehmkirina îndîkatornê vê alîkariya sehneya me dike. Nivîsa wî ji min re bû alîkar ku bikarim li ser vê sehneyê xwendinekê bikim. Aydınkaya di nivîsa xwe de dibêje, maseya ku kurdan nikarin tê de cih bibînin wek karakterên Dostoveyskî nebin melankolîk, wek karakterên edebiyata dij-kolonyal bi pehîna xwe maseyê xera dikin. Lê di fîlm de em dibînin ku karakter bi maseyê ve hatine girêdan. Ne wek karakterên Dostoyevskî ne jî karakterên edebiyata dij-kolonyal alternatîfeke me tune ye. Û maseyê em trawmatîk, patalojîk,  dîn kirine….  Rewşeke patalojîk û trajîkomîk e ku ne di maseyê de ji me re cî heye, ne jî ji me re dibêjin hûn azad in, dikarin bê vê maseyê bijîn, heta dibêjin em we ji maseyê azad bikin jî hûn nikarin bê mase bijîn, efendî her tim ji kole re digot tu bê min nikarî bijî,  tenê me bi xulamtiya maseyê peywirdar dikin. Wê çaxê em çi bikin? Xelasiya ji maseyê dê çawa pêk bê?

* Hewla Înşakirina Dahatûyekê

Gelo ji bo kurdan dahatûyek heye ku em wek kurd azad bijîn?

Ciyawazî û reseniya Bêder bi giştî ji bo sînemaya kurdî ev e ku di Bêder de em hewla înşakirina dahatû-pêşerojê dibînin. Ez dibêjim qey yekane mînak e ku di sînemaya me de di xwe de avakirina dahatûyê dihewîne. Di Bêder de li hemberî hemû kerasatan, bobelatan, şert û mercên xwezayî kurdên ku terka welatê xwe û axa xwe nakin, jê narevin, bi axa xwe ve girêdayî ne, hewl didin jiyaneke nû ava bikin, dahatûyekê înşa bikin.

Gelo mimkun e ku bê xanî û bê mal di nav berf û pûkê de, di nav şert û mercên tuneker û kujer de bijî û bikare ji xwe re dahatûyekê ava bike?

Arîn Înan Arslan tam jî li vir derhêneriya xwe nîşan dide. Dibêje erê em dikarin ji xwe re dahatûyekê înşa bikin. Wek diyardeyeke bêîmkan bibe jî, em dibînin ku di fîlm de hewla înşakirina dahatûyekê heye.

Di Bêder de hewla înşakirina dahatûyê bi sê hêmayan xwe nîşan dide.

Yek, ji serî heta dawî Bêder lêgerîna înşakirina dahatûyekê ye. Li pişta wî derî, karakter  ji xwe re li dahatûyekê digere. Lêgerîna dahatûyekê, lêgerîna welatekî bidewlet e.

Du, di nav berfê de avêtina tov û çandina berfê hewla înşakirina dahatûyê ye. Di sehneya dawî ya fîlm de em dibînin ku karakterê sereke, genim diavêje zêviya biberf, bi hespê xwe dest bi cotê dike. Absurdî tê de heye? Gelo mimkun e ku di van şert û mercan de tov bigire? Ji bo me înşakirina dahatûyek wek ku bêîmkan be!…

Sê, derhêner, karakterên xwe bi melankolî, şîngirtin û reşbînî nexêzandine, fikirîna bi fokusa çareserker dide ber karakterên xwe. Di sifirbûyînê de ji nû ve xwesazkirin û afirandinê, plan û programa rizgarkeriya têkçûnan dide ber karakterê xwe.

Çar, di sehneya dawî ya fîlm de şadwerî û hezweriya zarokan nîşanî me dide ku dêrhêner di hewla xwe ya înşakirina dahatûyê de mutleq e. Dahatû ne bi êş, melankolî, kul, keser, kovan lê belê bi hezwerî, şadwerî, keyfxweşî, dilgeşî ava dibe. Bi wendanekirina wan hîs û hestan ava dibe.  Spinoza di Etîka xwe de radixe holê ku dahatûyek çawa ava dibe.  Hezwerî, şadwerî û keyfxweşî dikare hemû şert û mercên tuneker û kujer têk bibe.  “Kulîlka şaîr” bi hezwerî û şadwerî dikare xwe bigihîne biharê.

“Hew li kefa destê min binêre!

Naxwazim ji min re bibêjî

ku dê bibim babê çend zarokan,

zengîn bibim yan her wiha bim…

Tenê tiştekî ji min re bêje:

Heta hebim, ez jî dê wek te bim

yan jî dê bibim xwedî welat!”

Ebdulla Peşêw di vê helbesta xwe de ji bo xwedîbûna dahatûyekê, welatekî ji falbêjî dipirse, ez ê bibim xwediyê welatekî, ne ku wek te her bêwelat bimînim? Ji bo înşakirina welatekî û dahatûyekê, Arîn Înan Arslan deriyek vekiriye, ez dixwazim ji sînemaya kurdî bipirsim, gelo ew ê me ji rabirdûyê rizgar bike û me bike xwediyê dahatûyek û welatekî bidewlet?

Ji gelek alî û kontekstên din ve hêja ye ku mirov li ser sînemageriya Arîn Înan Arslan kûr bibe, xwe biêşîne û binivîse. Arîn Înan Arslan, bi derhêneriya xwe ya kemilî, pêşketî û geşbîn, her cure piştgiriyê heq dike, bi taybetî jî ya madî, sînema bê pere çênabe, hem jî ew ê heqê her piştgirî û destdayînê bide, ez hêvî dikim ku ev nivîs bibe wesîle ku dewlemendekî kurd bi qasî fîlmekî dirêj piştgiriya Arîn Înan Arslan bike!?.

* Ev nivîs hejmera nehemînê The Hall Kurdî de hatîye weşandin.

“Kurê Dêlê,” Labîrend û “Derzîya Şairî"

 

“naveki min bû şikestin, navê din bû serhildan!” Arjen Arî            

Di têkilîya bindest û serdestan an jî kolonyalîst û kolonîbûyîyan de rewşa bindestan, kolonîbûyîyan dişibe gêjgerînekê/labîrendê. Kolonyalîst, ji kolonîbûyîyan ra labîrendên cur bi cur ava dikin: wekî hişî, epîstemolojîkî, ferasetî, habîtûsî, dîskorî û hwd… Kolonîbûyî di van labîrendan de wekî çerx û mekanîzmaya Sîsîfosî xwe her ducare dikin. Sîsîfos dibe wekî rih, qanûn û yasaya vê labîrendê.

Şoreşa Fransewî rîtma bi salan a dinyayê serobinî kir, bi şoreşê ra li dinyayê neteweyîbûn, neteweperwerî, neteweyên bidewlet û bêdewlet derketin holê. Ji Şoreşa Fransewî û bi vir de, nêzîkî sê sedsal in, em kurd, di labîrendekê, gêjgerînekekê de dijîn. Ev jîyîn ji kolonîbûyîn; dewletnebûna me tê û bêdewletî; kolonîbûyîn ji me ra bûye labîrend.

Di vê nîvîsê de qesda min ji “labîrend”ê ew e ku tîn, zemanê ku du sedsal in qet naguhere û sturktura sosyopolîtîkî, ku xwe her ji nû ve hildiberîne, dinya û rewşa korerê ku her xwe ducare dike. Yehya Omerî di helbesteke xwe de dibêje “dîrok li mahabadê asê maye” rast e lê berî Mahabadê dîroka me li ber sûr û bedenên Amedê asê maye, di sala 1925an de me karîba “beden” qul bikira îro em dê di zemanekî, tîneke, sturktureke sosyopolîtîkî, û dinyayeke din de bijîyana.  

Em, kurd, di vê labîrendê de, ne dikarin derçûnekê bibînîn ne jî em dikarin derîyekî înşa yan jî peyda bikin da ku derkevin derveyî vê dinyayê; lê dibe ku qet derîyekî, derçûneke vê labîrendê nîn be jî, wê çaxê divê em bipirsin gelo em çawa dikarin dîwarên wê qul bikin?  

Labîrend û takekesên wê… Takekesên kurd di vê labîrendê de çawa dijîn, jîyana wan çawa ye, karakter, kesayetîya wan çawa ye, pirsgirêkan wan çi ne, tûşî jîyaneke çawa tên?

Şener Ozmen di novela xwe ya dawî Kurê Dêlê (2022, Avesta) de, di labîrendê de rewşa takekesî nîşanî me dide, du jî çawanîya labîrendê; pênasekirin û vegotina wê derdixîne holê. Bi taybetî du alîyên bêhempa yên vê berhemê jî ev in.

Di Kurê Dêlê de Şener Ozmen, xwenegirtin û tutiştbûnê, araf, trawma, şoq û krîzê, derbasnebûna rabirdûyê, tunebûna dahatûyê, têkçûnan, serneketin, acizî, nevroz, psîkoz, şîzofrenî, anksîyete, şîdet, korerêyên takekesî, bi vegotina zewqa edîbekî mezin radixîne ber çavan. Em kurd di labîrendeke çawa de dijîn? Ji alîyê din ve jî Şener Ozmen bersiva vê pirsa giran dide, dinyayeke razber bi edebîyatê şênber dike. Pêkanîna şênberkirinê di metoda (çawanîya) zanistên civakî de gelekî giring e û li vê qadê gelek tişt jî zêde kirine. Wekî pirsa gelemperî û gerdûnî, takekes û mirovên kolonîbûyî li dinyayeke çawa dijîn? Bi bersivandina vê pirsê Ozmenî xwe gihandiye gerdûnîbûnê û di lîteratura kolonyalîzmê de têkarîyek kiriye.

Şener Ozmenî, Kurê Dêlê bi vegotineke semîyotîk, monologî û teknîka hişê herikbar estetîze kiriye û honaye. Xwendina berhemên Şener Ozmenî, berî hemû cureyên xwendinên din, xwendineke semîyotîk dixwaze. Xwendina semîyotîk ji bo xwendinên din ên wekî sosyolojîk, psîkolojîk, psîkanalîtîk û hwd derîyan vedike. Lewra her rûpela berhemê bi hêmayan, îndîkatoran tîjî ye. Mînak “dewleta tirko mirovan dîn dike,” (r.34) Xwendina semîyotîk jî kedeke mezin û sebireke temam dixwaze, serê mirovî diêşîne. Dema ku xwîner îndîkatoran fehm neke, nikare xwe bigihîne maneyê jî. Xwîner çi qasî karibe îndîkatoran bixwîne, têgihiştina berhemê jî ew qasî hêsan dibe jê re.

Takekesên kurd çawa di vê labîrendê de li hemberî şîdeta kolonîbûyîn û kolonyalîstan li ber xwe didin, xwe diparêzin, ji bo çareserkirin, jiheqderketina têkçûnan çi plan û programên wan hene? Derbarê van pirsan de Kurê Dêlê perspektîfeke nû pêşnîyazî me nake, ji vî alîyî ve kêm maye; wekî ku karakter qederperest e û xwe teslîmî qedera xwe kiriye, ne subje lê obje ye, bê îrade ye, li ber wî bayî ketiye ku divê pê ra şer bikira. Di romana Bextîyar Elîyî, Apê Min Cemşîd Xan Ku Hertim Bê Ew Li Ber Xwe Dibir (2020, Avesta) de, karakterê romanê Apê Cemşîd di dawîya romanê de biryara takekesbûnê digire û dibêje, edî ti ba nikare min li ber xwe bibe. Ya rastî di edebîyata kurdî de bi piranî karakter nebûne takekes, takekesbûn di edebîyatê me de qels e.

Di edebîyata kurdî de karakterekî têkçûyî yê ku bi rasyonelî mihasebeya jîyana xwe, tercîh û biryarên xwe kiribe ber bi çavan nakeve. Matematîk û analîza têkçûnanan nayê kirin, ji bo ku ew têkçûn bibin serkeftin plan, program nîn in. Him jî di têkçûnan de ne wekî subje lê wekî objeyan tevdigerin. Di fîlmê Amores Perros (2000) yê Alejandro Gonzalez Inarrituyî de karakterê kevnegerîla bi objektîfî mihaseye dîyakletîka jîyana xwe dike. Mînakeke ji vî karakterî ne di sînema ne jî di edebîyata me de heye.  

Bi gelemperî karakterên edebîyata kurdî li hemberî şîdeta kolonîbûyîn û kolonyalîstan çawa li ber xwe didin? Du alî hene: Yek, karakter bi xwe dînbûnê, mirinê dixwaze li hemberî şîdeta li ber xwe bidin, li ser vê mijarê Ferzan Şêrî di xebata xwe ya Sûretê Piştê (2021, Peywend) de li ser mînaka  romannûsîya Helîm Yûsivî sekinîye. Ya duyem jî nivîskarên ku nêzîkî tevgerên sîyasî yên kurdan in, di berhemên xwe de wekî vegotin û dîskura romantîk hewl didin li hemberî şîdeta labîrendê li ber xwe bidin, romantîzekirinê wekî çareserî pêşkeş dikin. Şener Ozmenî, her çi qasî di vê meseleyê de perspektîfeke nû pêşkeş nekiribe jî neketiye nav ducarekirinên klîşeyên edebîyata kurdî jî. Labîrendê romantîze nake, yan jî bi dînbûnê karakterên xwe ji şîdeta labîrendê muaf nake û xeyal û hêvîyên ne rast, dilnîyaker nafiroşe. Lê bêle cîyawazîya Şener Ozmenî ew e ku wekî çareserî, wî hewl daye bi îronî û mîzahê giranîya şîdeta labîrendê sivik bike, pê re serî bike, li ber xwe bide. Bi taybetî jî Şener Ozmen di karên xwe yên hunera hevçerx de, li gel hevalên xwe Erkan Ozgen û Cengiz Tekînî, bi mîzah û îronîyê xwastiye şîdeta labîrendê sivik bike û li ber xwe bide.

Halbûkî J.C. Scott di kitêba xwe ya Tahakküm ve Direniş Sanatları de li hemberî şîdeta kolonîbûyîn, kolonyalîstan, bindestbûnê asoyê me berfirehtir dike û perspektîfên nû pêşkeşî me dike.

Derîyê labîrendê li ku ye? Em çawa derçûna labîrendê bibînîn? Qulkirina labîrendê dê çawa pêk bê? Ji binî ve em çawa labîrendê xera bikin? Di vê peywendê de edebîyata me ji bilî hemû qlîşe û lêvegerên wekî avakirina dewletê, ezberan, qaliban, hînbûnan, redûsekeran çi pêşnîyazî me dike, dikare çi biafirîne, dikare çi tiştên nû bibêje?

Wekî xwînerekî hêrsa min a ji edebîyata me tam jî ev e!...

Du qonaxên problemekê hene: Yek, pênasekirin û teswîrkirina wê, dudu jî çareserî û derbaskirina wê. Edebîyata kurdî ji bo pirsgirêkên civakî, psîkolojîk, û neteweyî hêj di qonaxa pênasekirin û teswîrkirinê de ye, tabî nivîskarên me di pênasekirin, terifkirina dinyaya me, pirsgirêkên me de çi qasî objektîf û rastgo ne, bi kîjan çavan li meseleyê dinêrin û dibînîn ew jî cîyê nîqaşê ye. Edebîyata me derbasî qonaxa duyem nebûye ji ber vê ji bo çareserî û derbaskirina pirsgirêkan riwangeyan pêşkeşî me nake. Mînak di Kurê Dêlê de Şener Ozmen, ji bo qulkirina labîrendê, di labîrendê de vekirina derîyekî, peydakirina derçûnekê tiştekî ji me ra nabêje, ji vî alîyî ve valahîyek heye. Abdulrezzak Gurnah di romana xwe Terkkirinê (2005, Bloomsbury Publishing) de kesên ku hewl didin ji welatê xwe yê dojehî birevin, karakterên romanê, ku li Îngilîzistanê; li bihuştekê, ji xwe re jîyaneke baş ava kiriye, dayîna biryara vegera karakterî ya ber bi dojehê; welatê xwe, wekî çareserîyekê pêşkeş dike.

Risteya Kawa Nemirî ya muteşem û serobinker, ku sê sal in ketiye xwîna min, şaneyên min, rihê min, hişê min… Risteya Kawa Nemirî, ku mirovî, bi mirovê raser ê Nietzscheyî rû bi rû dike, risteya Kawa Nemirê ku du alternatîfan dide pêş mirovî: yan bûna mirovekî jirêzê, reben, û besît yan jî bûna mirovê Walter White û Thomas Shelbybûnî: Martîn Eden bûn!..

“Ma dikarim derziya xwe di lêva dinyayê rakim?”

Derheqê nivîskarîya Şener Ozmenî de min hin raman, hîs û hestên xwe berê jî nivîsîbûn, naxwazim cardin sêbare û çarbarê bikim. Hemû hîs û hestên piştî xwendina Kurê Dêlê jî wekî xwe û zindî ne. 

Baş e ku Şener Ozmenekî me heye, û dê hebe jî!.. Û Şener Ozmen jî dê derzîya qelema xwe di çavên dinyayê de rake.

Pirsa man û nemanê ev e, bo her kurdekî ku di qada xwe de dixebite: “Ma gelo tu dê jî bikaribî, di vê qadê de derzîya xwe di dilê dinyayê de rakî?” Çimkî em kurd dîroka ku tê de ne, labîrenda ku sê sedsal in em tê de dijîn, em ber bi helaqbûn û tunebûnê ve anîne. Em encax bi saya kurdên ku di qadên xwe de bişên derzîyên xwe di dil/lêv/aqilê dinyayê de rakin rêveçûna vê dîrokê biguherin û vê labîrendê ji binî ve hilweşînin!

* Ev nivîs berî malpera Hurbini de hatibû weşandin.