Hewla Înşakerdişê Edebîyatê Bajarî

                                                   

Hacimê kitabî şenik û tenik o la fonksîyon û newegerîya ey gird û xorîn o...

Bi nameyê Merhebaya Nîmeyê Şewe kitabê hîkayeyanê Evdî Hesqera, emserrî, Weşanxaneyê Roşnayî ra weşanîyayo, 64 rîpel o, tê de vîst û yew hebe hîkayeyî estî.

Hîkayeyê Evdî Hesqera sey kilmfîlman î. Sey derhênere o kamereya xo tadano ser karakter, meselaya xo. Kî ke hîkayeyanê ey wanênî seka kî kilmfîlmêka biqalîte û bibandor temaşe bikerî. Kî şîyênî no hawa zî hikayeyanê ey pênase bikerî; seka kî fîlmêk de sehneyan tewr bandorkerê aye temaşe bikerî. Wendişê hîkayeyêk qedino, hîkayeyî de qismek, cumleyêk hîşa kî ya zeleqîyêno:

“Meaşo ke ez gêna çar qurişî la mesref çewres û çar qurişî! Qandê ke miletê xwu rê medenîyetêk virazî ez ameya metropalanê şarî de girweyena, goreyê standardan cuyena(yanî zey werdê dewe ez nêşena her roce bulxur biwerî) ke ez jî miletê xwu rê, ziwanê xwu de medenîyetêko zey medenîyetê Ewropa virazî! Eke her hewte ez nêşina tîyatro, ez yew-di kitaban nêgêna, çend fîlman temaşe nêkena, ez do senî medenîyet virazî bawo?! Şarê mi do  medenîyeto ke ez şertanê emeleyan de virazî ra çi xêr bivîno?! Temam, tîyatroyê dewlete esto. Ez eşkena şêrî; bîletê tîyatroyanê xisûsî ra ercanêr, çepikê ci bolêr û belaş… Kitabî zî, ez do kitabxane ra bigêrî:hîrê kitabî heqê min ê, pancês rocî wextê mi esto. Fîlman zî, ez do înternet ra temaşe bikerî.  Dublajê fîlmanê kalîteyînan kêmî yo.  Ez do binnûşte biwanî, wa çimê minê nêweşî yew rey kor bibê, ma ez se bikerî?(Ez kor nêbî, ti kor nêbê, kam do şarê ma rê medenîyet virazo?) La fina zî ez nêşena hende pere bidî arê.” r.38

Hîkayeyanê Evdî Hesqera de mîyanê trajedî û komedî de dengeyêk esto. No zî bi mîzah û îronî viraşto. Pêro hikayeyanê ey de mîzah sey kerraya qirnî ca gêno. Bi mîzah trajedî nêdano vîr ra kerdiş û pey goşî kerdiş û kerra nêno aye  ser o, bi mîzahî  hem melankolîya xesenayê hem zî bêhêvîtîya murdarkerde ra seveknêno,şadwerî û keyfweşîya cuyî ma berz keno û bi mîzahî dano ma fikrîyayiş.  

Hema hema pêro problemê ma kurdan bi bajarwanî ra têkildar î. Ma ke bajar dir dekewnî têkilîyî her çîyê ma kewno krîzî sey ziwan, kultur, ontolojî, têkilîyê komelî, kesayetî, vîro kolektîf, xobîyene û nasname ma. Halî û hazirî de ziwanê ma yo ke bajaran de  awan bîyo çîn o. Nayê ra ziwanê ma ke kewno bajaranî dekewno krîzî, çekû û terman û îzafeyanê ziwano halî û hazirê bajarî;  tirkî ra gêno, no hawa xo temam keno.

Goreyê mi edebîyata kirdkî de newegerîya hikayeyanê Evdî Hesqera na yo: Ey bi no kitabê xo ver edebîyatê kirdkî dewe ra tadayo bajarî û seba  înşkakerdişê edebîyatê bajarî bîngehêk êşto.  Hîkayeyê ey sosyopsîkolîjîk î. Zemanê înan zî ewro yo. Wendoxî ewro ma vênêno. Hikayayanê ey de ferd, komel û  cuya bajarî esta.  Ma bajaran de bedelîyayişê komelî û ferdî  nawnêno ma. Cewabê  sey persanê “ferdê kurdî ha kamî hetê şonî” û “ ewro komela ma bajaran de  ha çi halê de ya” dano ma.  

Edebîyat xovênayiş o û xo ser  de fikrîyayiş o. Kî hîkayeyan ey de bajaran de sosyopsîkolojîya komel û ferdanê ma vênênî û hîkayeyê ey seba ser xo ya fikrîyayiş benî sey bîngeh û qistasî. Erjîyêno ke kî yew bi yew ser o her hîkayeyê ey de bifikirî. 

Ma ke bajaran dir dekewnî têkilîye sey ontolojîk ma di felqe benî; hetêk ma dewe de  manêno, dewij o, hetê binê zî hewl dano ke bibo bajarî sey mînak kî şîyênî hîkayeyê “Erebeyî” bi. Hîkayeyan de giranî di hetî biyayişê ma esto. Temamkerdişê wendişê kitabî de fikro kî de virazîyêno tayê ferdî kurd bi xobîyene, pêxobawerî û serberzî bajarî bîyî.

Ziwanê ma teyna bajaran de nîyî, qada înternetî û teknolojî de zî kewno krîzî.  No rey ziwanê ma marûzê îngîlîzî beno. Termê îngîlîzî, farsî, erebî ziwanê ma de roşênî, sey pîne nêasênî la ê tirkî sey pîne yî.   Evdî Hesqera, qada înternet û teknolojîkî de ziwanê ma de zêdnayo û heray kerdo. Ey sindorê ziwanê hetê teknolojî, înternet û bajarî ra berdî:

“Eyro zî winî bî. Ez vana “eyro” la telefon fam nêkeno, çekuya mi bedilneno keno “euro”. Raşt a, her çî wextê xwu de weş bî. Ma her çiyê xwu de kewtbi erey û teknolojî zî çiyêko winasî bî. Ez nişta servîsa firokxaneyî.  Mi telefon akerd ke sînyal dano, vano hafiza de ca nêmend. Mi zî dest pê kerd vîdeo û fotografê ke lazim nîyê heme pak kerdî la cîgabaytêk zî ca anêbî. Hela Hela! Mi çend deyîrî û konferansê ke înternet ra zey dosyaya vengî ardbî telefonî ser zî delete kerdî. Reyna eynî hal!” r.30

Tayê merdiman de ruhê edebîyatwanî esto. Qelemê înan ra her çîyî şîyêno bibo edebîyatî û seka bi qelema xo ruhî pûf bikerî çîyanî. Ê çinayî binusî, tê de zewq û keyfê wendişê esto. Evdî Hesqera zî nînan ra yew o.

Evdî Hesqera tîya ra pey sebikero? Mi gore, ganî hîna zaf binûso.Seba ke bişo xo bivêno. Qudret, potansîyelê Evdî Hesqera ê hende zaf o ke o şîyêno sey Julio Cortazar bibo nuştoxêk. Di serrî ra verî mi bi nameyê Ötekinin Rüyası  kitabê hîkayeyanê Julio Cortazar wendibî, tehm û zewqêk hîkayeyanê Evdî Hesqera da mi, tehma û zewqê Ötekinin Rüyası erdî mi vîrî, mi vatêne qey, ez ha newe ra Cortazar wanêno. Hela ma biewnî!..

“-Ey zî xelata Nobelî heq kerda. Wulay lazim o merdim verê verkan kitabanê winî kalîteyinan biwano. Mêrdekî weş nûşto, xwu îspat kerdo û Nobel giroto. Çi yo, ma inê amatoran dest de merdbî! Qeçê ke heyatê xwu de di sey kitabî nêwendê; wendiş çi yo, di sey kitabî nêdîyê mi rê kitab nûsênê, benê nuştoxî! Hende bes o! İnê şeş mengî yê ke mi terkê ecemîyan kerdo. Mi…” r.19

 *No nuşte verîcû rojnameya Xwebûn de amêyo weşanayiş.

 

Xurtkirina Muhteşemîya Romana Helaleyê

 

“Helale nebihîst. Ew hêj difikirî. Gelo ev hembêz hembêzeke bawerpêkirî ye? Gelo ev hembêz war û hêlîneke ji bo bêhnvedan û vehesînê? Bêhnvedana piştî betilîn û westîneke dûr û dirêj, westîna rêyeke dûr û dirêj, westîna can.” (r. 59)

               

Çawa dibe ku mirovek, mêrek heqê, hêza, şîyana, wêrekîya kuştina mirovekî; mêrekî yan jinekê di xwe de dibîne? Çawa dibe ku mêrek dikare hezkirî, xoşewîst  an jî hevjîna xwe bikuje? Bi rastî ez fehm nakim ku evîndarek, aşiqek, dildarek çawa dikare hevrêya xwe, hezkirîya xwe, xoşewista xwe bikuje?

               

Di vê serdemê de kuştina mirovan bûye dîyardeyeke îstatistîkî, objeyek, tiştekî normal, jirêze, dubarekirî, hînbûyî, bêhîs, robotane… Bi taybetî jî kuştina jinan… Di dinyayê de her roj bi hezaran jin tên kuştin. Di rûpela sêyem a rojnameyan de her roj çend nûçe li ser kuştin û şîdeta li ser jinan in...

               

Edebîyat, sînema, hunerên din tam jî ji vê re îtiraz dikin. Li hemberî neînsanbûnê, edebîyat û hunerên din serî hildidin, seba însanbûnê diqîrin û hewla însanbûnê geştir dikin. Edebîyat, mînakeke jirêzê dike tiştekî derrêze; bêhîsî,  hînbûn û dubarebûnê serobino dike, objebûnê dişkîne, merivan dide fikirandin, ji nû ve hestiyarî û êşê zindî dike, şînê dide girêdan. Di vê peywendê de romana Grewî Bextî Helale ya Eta Nehayî wek Helale veguhestine ser Kurmancîyê. Ev berhemeke gewre, resen û hêja ye.

               

Helale navê karaktera sereke ya romanê ye jî. Mirov dibêje qey nivîskarê vê romanê di nav bi hezaran nûçeyên kuştina jinan de, di rûpela sêyem a rojnameyekê de xebera kuştina jinekê dîtiye, xwastiye romana wê qetlê binivîse. Erê, romana Helale tam jî zelalkirin û nasandina qetla jinekê ye. Jineke Kurd a penaber ku mêrê wê li Swêdê ew kuştiye.                Helale romaneke felsefîk e. Ez bi xwe ji sedî nod û neh bi dîyakletîkê, ji sedî yek jî bi qederê bawer dikim. Lê di emrê însanan de bi piranî ew beşa ji sedî yekê dîyarker dibe. Rewşa meriv gelek caran ji ber wê para hindik xira dibe. Cîyawazîya romanê ev e: Nivîskar tê de qeder, bext û şansê karaktera xwe Helaleyê problematîze dike. Heger meriv navê romanê motamot veguhezîne dibe Qûmara Bextê Helaleyê. Qedereke, bextekî wisa ye ku encam kuştin e. Nivîskar li ser dîyakletîka jîyana Helaleyê rêjeya ji sedî yekê, qûmara qedera wê rave dike.

               

Helale romaneke mantiqî û rexneyî ye. Vegotin wekî problemeke mantiqî perçe bi perçe tê hûnandin, xwînerên xwe dide fikirandin. Xwîner jî bi nivîskarî re li heman kêlîyê digerin; kêlîya ku Helaleyê di qumara qedera xwe de xeletî kir. Wekî din jî nivîskar netewebûnê, civaka me, exleqê civakê, têkîlîyên wê, zayenda civakî, pederşahî, namûs, têkîlîya bav û kur, koçberî û penaberîyê bi şêwazeke rexneyî mîna albûmeke wêneyan yek bi yek nîşanî me dide. 

               

Di romanê de jîyana Helaleyê bi uslûbeke sade, kûr, têrhûrgilî û sermestkir tê vegotin. Bandora vê uslûbê em di her hevok û paragrafê de dibînîn:“Teslîm nebe Helale. Raneweste, bireve. Wek wan hemû salan ku tu reviyayî û bazdayî. Bi tirs û erjengî, tu ji wê sîber û şehbeta reş û bêmirês reviyayî. Ji wê sîber û şehbeta girs û qerase ku li dû te bû. Vêga jî li dû te ye Helale. Bi piyên xwe yên dirêj û gavên xwe yên berz û bilind, bi destên xwe yên mezin û ji hev belavbûyî. Ma ne tu bi xwe bûyî ku te digot destên wî yên mezin hertim ji hev belavbûyî ne, li rasta sînga wî yan li raserî serê wî. Çi di destê wî de ye Helale?Xencer? Tiştekî mîna xencerê? Ew sîber û şehbet ne sîber û şehbeta însan e. Sîber û şehbet û pêjna mirinê ye ku  dixwaze bigihe te û hilkute ser laş û canê te. Dixwaze bigihe te û te di hembêza xwe ye reş û bimirês de zeft bike. Tu yê di hembêza wî de winda bibî  Helale. Bireve… bazde… ez ji te rica dikim bireve. Wek hemû salên emrê te ku tu kolan bi kolan ji wî bazdayî. Tu çiya bi çiya, kevir û kevir, şikeft bi şikeft ji wî reviyayî. Dol bi dol, derbend bi derbend, hêrem bi hêrem û welat bi welat. Dîsa bireve Helale… dîsa bazde…” (r.185)

 

Di Helaleyê de em ji dawîyê ber bi destpêke ve û ji parçeyan ber bi temamê ve tên. Derbarê jîyana Helaleyê de her pirsa me bi xwendinê safî dibe. Wekî xaçepirsekê em bi xwendinê re Helaleyê û jîyana wê hinekî din nas dikin: Em Helaleyê, welatê wê, malbata wê, birayê wê, bavê wê, êl û gundê wê, kesûkarên wê, zarokîya wê, naşîbûna wê, têkîlîya wê û derdorê, dilketina wê ya ewilî, jîyana wê ya li welat û li Swêde, zewaca wê ya bi Şêrzadî re, xwendekarîya wê, jidayikbûna wê, dostanîya wê û Seîdê Rehmanî fahm dikin…

               

Eta Nehayî têkîlîyên civakî û dinyaya derûnî, ruhî, hişî ya karakterên xwe, bi taybetî jî rewşa Helaleyê wekî psîkolog û sosyologekî ji binî ve nîşanî me dide. Em xurtîya romanê herî zêde jî ji vê hêlê ve dibînîn û nivîskar afirînerîya xwe di vir de nîşan dide: “Gelo ji wê demê ve çend sal derbas bûbûn? Pênc... Şeş… Ji wê demê ve êdî ti kesî jê re negotibû ez ji te hez dikim. Kesî newêrîbû doza maçekê lê bikira. Helale fikirîbû. Gelo kesê yekem wê kê jê re bêje ez ji te hez hez dikim? Wê kê doza maçekê lê bike? Wê kê devê xwe bi hinarik an lêvên wê ve bîne? Helale hest bi du lêvên şil û germ li ser hinarikên xwe yan li ser lêvên xwe kiribû. Tevzînok bi laşê ketibûn.  Bi tevgera hêrsokî ya ser û destê xwe, ew hest ji dûr kiribû."  (r. 117)

               

Di romanê de nivîskar wekî dozgerekî tevdigere, dîyalektîka jîyana Helaleyê nîşanî me dide û bi me dide pirsîn ka Helaleyê li kû xeta kiriye, xeletîya wê di kû de ye ku encama jîyana wê wisa bûye. Helale di qumara qedera xwe de li kû têk çûye ku encam bûyê kuştin; ji me dipirse. Di ber re jî xwîneran hişyar dike ku ew li ser qeder, bext û jîyana xwe bifikirin.

               

Baş e, Helaleyê di kû dera qumara qedera xwe de şaşî kirîye? Ji bo ku em bikaribin bersiva vê pirsê bidin divê pêşî em bipirsin ka Helale çima hat kuştin? Helale li Swêde bi Şêrzad re dizewice, zarokekî wan jî çêdibe. Dûv re navbera Helale û Şêrzadî xira dibe, nikarin li hev bikin û  hev berdidin. Çima di navbera Helale û Şêrzadî de nakokî dest pê dikin, bo çi ew li hev nakin?

               

Helale û mamosteyê wê yê zanîngehê Seîdê Rehmanî yê Kirmanşanî, dibin hevalên jidil, dibin dostên hev. Mirov dikare bibêje ku evîneke negotî di navbera wan de diqewime. Şêrzad her ji vê hevalî û dostanîyê aciz dibe, dibêje sedema serobinobûna jîyan û zewaca me ev dostanî ye, her tim Seîdê Rehmanî sûcdar dike.

               

Kêmasîya romanê di vir de dertê: Ne em dibînîn Şêrzad xwe rexne dike, sûc di xwe de dibîne û ne jî nivîskar Şêrzadî didarêzine, ji wî re dibêje “sûcdar tu bi xwe yî”. Şêrzad penaberekî neentegrebûyî ye, serneketî ye, tu plan û armancên ku xwestiye pêk bîne bi serî nekirine. Şêrzad li hemberî Seîdê Rehmanî xwe kêm dibîne, dikeve kompleksê, hêsûdîya wî dike. Ger Şêrzad plan û armancên xwe pêk anîbûna Helale jî dê nehata kuştin. Gelo mêrek xoşewîst û hevjîna xwe ji ber serneketîbûn, qelsî, bêhêzîya xwe dikuje? Lê ev jî heye: Civak li merivan dike mecbûrîyet lê ma qey ferz e her mêr/meriv serkeftî û hêzdar be?

               

Pirsa ku kûrtir û geştir bibe ev e: Şêrzadê ku ji bo hezkirîya xwe, bona Helaleyê terka welatê xwe dike tê Swêdê, li wir çima û çawa dikare xoşewîsta xwe, hevjîna xwe bikuje? Heke nivîskar bikariya bersiva vê pirsê bida, wek dîyardeyeke sosyolojîk kuştina jinan jî dê zelal û îzah bikira, felsefîkbûna romanê jî wê bi pêş bixista.

               

Şêrzad bi kesayet û karakterê xwe nîvcobûna Helaleyê temam nedikir, bersiva arezûya Helaleyê nedida. Dibe ku lihevrasthatina Şêrzad û Helaleyê xelet bû. Di encama vê xeletîye de Helale tûşî wê qederê bû. Di vir de jî divyabû lihevrasthatin bihata kolan û problematîzekirin.

 

*Ev nivîs berî di malpera Sinemaya Serbixwe de hatîbû weşandin.

Şahberhema “Cemîlê Nîgarkêş û Heft Qambihostên Dewletê” û Hewla Pênasekerina Hêla Biproblem a Şener Özmen

Min berî vê jî gotibû, ez ê niha jî careke din bêjim; ji berhemên Şener Özmen zahf hez dikim. Bi kelecan li hêvîya kîtabên wî yên nû disekinim. Çimkî di edebîyata me de herî zêde Şener Özmen wan hestan, wê zewqê bi min dide hîskirin; dibêjim "a teze ez berhema nivîskarekî gerdûnî dixwînim". Min hemû kîtabên Şener Özmen ên bi Kurdîya Kurmancî xwendin; ji xeynî romanên Rojnivîska Spînoza û Gramera Bêhizûr. Naxwazim wan tavilê bixwînim biqedînim.

 

Berhama wî ya dawî kîtabeke çîrokan e. Weşanxaneyê Avestayê ew çap kir: Cemîlê Nîgarkêş û Heft Qambihostên Dewletê. Çend rojan berî niha min bi kêfeke mezin xwend. Kîtab ji bendewariya min pirr pirr baştir e!

Bi ya min Cemîlê Nîgarkêş û Heft Qambihostên Dewletê şahberhemek e. Özmen bi vê berhemê hem kamilbûn û hostatîya xwe, hem jî asta çîroknûsîya Kurmancîyê bi pêş ve birîye!

Ji kîjan alîyan ve şahberhem e? Ka em li ser hûr bibin, kûr bifikirin, qise bikin û binivîsin.

 

1. Şener Özmen di vê berhemê de zimanê xwe berfirehtir û bilindtir kirîye. Ya herî girîng ev e ku zimanê xwe ji hegomanyaya Tirkî şûştîye; xwîner, xwe di dinyayeke bêtirkî de hîs dike û dijî. Şener Özmen di çîroknûsîya Kurmancîyê de bingeha dinyayeke nû danîye. Hêja ye ku meriv li ser vê mijare bi berfirehî binivîse.

 

2. Wî bi teknîkên wekî herikandina binhişê, surrealîzm, realîzma efsunî çîrokên xwe bi hostayî lê kirine. Ji vê hêlê ve ji bo çîroknûsîya Kurmancî tê de gelek tiştên nû û pêşketî hene.

 

3. Di vegotina çirokên Nasname, Bazbenda Şêxê Min û Gêdûkê de min got qey ez berhmeke William Faulkner dixwînim. Ka vê berhemê bixwînîn, bibînîn ku wî, çawa vegotinek ezamet înşa kiriye.

 

4. Ji bo min alîyê herî baş ê vê berhemê ev e ku nivîsakar rastî, feraset, îzan û îdraqan dişkîne û diguherîne. Hewl dide ku bi karakterên xwe kesayetên nû înşa bike. Ji vî alîyî ve îzan û îdraqên xwîneran dihejîne û teheyûlên serdestîye dide wan. Ji bo vê yekê çîrokên Nasname û Bazbenda Şêxê Min mînakên hêja ne. Di berhemê de, di qada hunerî de lêgêrîna azadbûyîna ji bindestîyê û xwe azaddîtin heye; çîroka Êrişê jî di vê peywendîyê de mînakeke delal e.

 

Hêmaya ku karekterê çîroka Nasnameyê dide me jî zahf balkêş e. Dema ku min ev çîrokê qedand, bi sermestî min ji xwe pirsî, nivîsakar ev çîrok çawa nivîsîye? Mirov dibêje ev karakter ewqas bixwebawer û xwedî egoye ku bes ne welatekî, dê hemû dinyayê ji bindestîyê rizgar bike:“Di nava sî tavê de di navbera jiyan û mirin, xewn û heqîqetê de dîwarekî bilind yê ji kevirên bixwîn yên ji rabirdûyeke tarî-tarîstan hatî, ava bûbû û min ji dilê dixwest ku ez şer bikim, şerekî bi dîwêr re! Min hizî da xwe û rabûm, ji berîka kurtikê xwe nasnameya ku dabûn min ya ku min hîn radestî Mêsûlî-Mesûlê xwe!- nekiribû, deranî û qederek lê nihêrt, ji hêlekê ve jî li kêrika xwe ya Swîsrê.”  (r. 23)

 

5. Di fokusa vê berhemê de guherandina dîrokê jî heye. Nivîskar bi vê berhema xwe xwestiye ne di asta îdeolojîk û propagandayî de; di asta qudreta hunerê de dîrokê biguhere. Ev hewl û xwestina nivîskar xwe di hemû çîrokan de nîşanê me dide. Lê probelemek heye!.. Li rexmî hemû biqelîtebûn, raserîbûn, berz û geşbûna Şener Özmenî, alîyekî nivîskarîya wî jî, bi ya min, biproblem e. Di berhemên wî yên ku min xwendin de ev hêla wî ya biproblem he ye, di vê berhema nû de jî xwe dubare dike. Lewma ez nikarim bêjim metna Şener Özmen a ku li bende bûm, ji sedî sed ev e.

 

Mesela ez dikarim biproblembûna şairîya Kawa Nemir pênase bikim. Ji xeynî haîkûyan, Kawa Nemir di berhemên xwe yên din de resenîya xwe, hişê xwe ava nekiriye. Ji bandora Whitman, Eliot, W. Blake, Ezra Pound… xwe neşûştîye. Dema ku ez şiîrên Kawa Nemir dixwînim, ez dibêjim qey Kawa Nemir ne bi hişê xwe, bi binhişê Whitman, Eliot, Blake.. nivîsîye. Li gorî min Kawa Nemir piştî pencî salîya xwe dê şiîrên resen û xweştir binivîse.

 

 Piştî xwendina berhema Şener Özmenî ya nû bi qasî du rojan ji bo pênasekirina vê problemê fikirîm lê qet negihîştim pênaseyeke min tetmîn bike. Ez nikarim bêjim ku problema wî ev e… Lêbêle encamên fikirîna min ev in:

 

1. Şener Özmen di nava hişmendîya hunermendî/nivîsakarî û hişmendîya polîtîk de dabeş bûye. Ne tenê ew, bi gelemperî hunermendên Kurd hemû wisa ne. Ji ber dabeşbûnê nikarin bi azadî, bi relaksî, bi apolîtîkî binivîsin. Loma jî alîyê wan ê hunerî bi paş de dimîne û ji tawanbarbûna bi apolîtîkîyê gelekî ditirsin. Her xwe mesûl dibînîn ku “vegotinên mezin”, “metnên polîtîk” saz bikin. Lêbelê dema ku saîk û endîşeyên polîtîk bikevin ber saîq û endîşeyen hunerî, bivê nevê ji resenîya metn û meseleya xwe bi dûr dikevin, ji hêla hunerî ve paş de dimînin û bi pêş ve naçin. Ji ber vê qadên hunerî yên Kurdî jî bi pêş ve naçin, xitimî ne. Divê polîtkbûn ne; huner esas be.

 

2. Şener Özmen di nava înşakerî û afirnerîyê de asê maye: Bi piranî hêz û qeweta xwe dide înşakirina teknîkê, vegotinê û zimên. Di edebîyata me de teknîkên nû, vegotin û zimanekî hazir tune ye, divê nivîsakar bi xwe wan înşa bike. Ji ber vê yekê û dabeşbûna wî afirînerîya di berhemên wî de xurttir nabe. Lewma jî ew nikare afinerîya metna xwe bigihîne asta herî mezin a gerdûnîbûnê. Ferqa înşakirin û afirnadin ev e: Helbesta Mem Ronga ya bi navê Koşkek, vê ferqê gelekî baş nîşanê me dide. Her kes dikare ji xwe re ‘koşkek’î ava bike lê dema tu “stûnên vî koşkî ji tîrêjên şefeqa Nemrûd û paceyên wê jî ji dengê Hesenê Cizîrî çêkî” ev dibe afirînerî. Ji afirînerîyê qesta min ew e ku meseleyeke mehelî bike gerdûnî. Mînak “Ger vê berhemê bo zimanê Afriqîyan wergerînî, gelo xwînerên Afriqî dê xwe tê de çiqasî bibînîn?”

 

Herçend min neşîya problema wî bi rêkûpêkî pênase bike jî, kêm zêde ji ber van sedeman Şener Özmen nikare asta xwe ji vê zêdetir bike. Ew li vir asê maye. Ku Şener Özmen vê problema xwe çareser bike, wê çaxê ez ê jî bikarim bêjim tiştê ku min xwest ez bixwînim ev e. Dema ev problem bê çareserkirin li Bakur rîya nivîsandina berhemên di asta cîhanê de jî wê bê vekirin. Bi arezû û bendewariya xwendina wan berheman…

 *Ev nivîs berî di malpera Sinemaya Serbixwe de hatîbû weşandin.

Bi Edebîyatî Tewr Baş û Rind Kerdişê Welatêk

 

Îmajû îmgeyê parzemînê Afriqaya ke mi de virazîyayo: Seka heme cayê Afriqa rîpraşt û dumduz; çol o,  wişk û wehd o, demserrê zî tim hamnan o, hertim germ o, aw çîn a, tim weyra de xela esta, ha  vêşanî ver mirine, însan bêkeyf û neşad î, hetê teknolojî û endustrî, modernîte ra apey mendeyî; seka no dîyardeyî qe weyra de çîn î, qabile û êşîrê prîmîtîf, bi îfadeyo ziwanê kuçeyan barbar, yamyamî, wehş û hov î; goştê yewbînan wenî, kultur û edetê înan ecip estî, nêweşî û janî zaf î û tarûmakerdiş û dizdeya kolonyalîzama sey  dewleta Almanya, Franss, Îngîlîstan sey fotografan aqilê mi de dîyar benî.

No îmaj û îmge mi de senî virazîyayo. Yew bi belgefîlman û fîlman virazîyayo, di, seba hetkarîya Afriqa fotografanê ke  danî bîlbordan ro, hîrî, fotografê Kevin Carterî ke qertelek pawêno ke gedeyêk vêşanî ver bimiro  û ey biwero û çar zî  diskorêk esta ke  derbarê Afriqayê de no îmaj û îmgeyî  vîla kerda û newe ra newe  afinêna.  

Labêla no îmaj û îmge xelet o, raştî ra dûr o. Reya verîn mi ke ser o muzîka wendiş kerdêne ez ke raştê bihêzî û qedîmîya tradîsyona muzîka afriqayê amêyo no îmge û îmajê de mi şiktayayişek virazîyaya.  Mi ke kitabê Rizgarkirina Hiş Ji Mêtingerîyê ê Ngûgî  Wa Thiong’o bi kirdasî wendî, no îmge û îmaje hîna zaf şikîya. Hetobîn ra zî başbîyayişê no kitabî ver mi da kitabanê ey bînan. No kitaba pa hîrî zî romanê ey açirnayayê tirkî:  Kan Çiçekleri, Aradaki Nehir û Bir Buğday Tanesi. No rojan de mi Kan Çiçekleri wendî.  Wendişê no romanî no îmge û îmajê mi serobîn kerdî,  ser o tarîx û cografya û kulturanê Afriqa de mi de meraq viraştî, verê mi  tada ke ez  derheqê Afriqa de cîgêrayiş bikero.

Sey xebatê edebîyat, muzîk, sînema, huner û qadên bînê zanistanê welatê kolonîyan û neo-kolonîyan tim bala mi ancênî, ez hertim hewl dano ke xo biresno înan, wendişan û cîgêrayişan bikero, seba fehmkerdiş û analîzkerdişê bindestî û kolonîbîyayoxê ma înan ra sûd bigîro.

Kolonyalîstan ra verî, wextê kolonyalîstan û kolonyalîstan ra dima; neokolonyalîzm û post-kolonyalîzmî zî na serdemî ra vajîyêno hîrî serdemê welatek estî.

Roman Kan Çiçekleri de nuştoxî, serra 1963 de xoserîbîyayişê Kenyayî ra dima konjektor û rewşa duyês serrîya verîn a xoserî aye hetê sosyolojîk, psîkolojîk, ekonomîk û polîtîk ra problamatîze keno. Labêla  vîrvistişê verî kolonyalîzm û wextê kolonyalîzmê zaf estî sey dewlemendî û averşîyayişê tarîxê Kenya verî kolonyalîstan, dewlemendîya binerd û sererdê Kenya û Afriqa… Bi înan kî mîyanê serdeman de muqayeseyan kenî.

Merdimêko bindest û kolonîbîyaye ke no romanî biwano, xo ra biperso, “rojêk ma ke xoser bîyî gelo dewleta ma zî sey Kenya bo?” Sey nîmune rewş û konjektorê Kenyayî ma çiqas şîyênî bi umumî bikerî? Her dewletê ke xo kolonyalîzmî ra xoser kerdo gelo tecrube, rewş û konjektorê înan heme sey Kenya yê?  Gelo eksê nîmuneya Kenya, nîmuneyê dewletê demokratîk, azadîwaz, serkewte û averşîyaye estê?

Romanê Kan Çiçekleri de dewleta neo-kolonyala Kenya ha senî yew rewş û konjektorî de ya?

Merkezê romanî de xorexnekerdiş û rexnekerdiş, ciperskerdiş û problematîzekerdiş kapitalîstî, olîgarşîkî, avernêşîyayî, nedemoktarîkî, bêedaletîya Kenya esto. Romanê de ma dewleta kapitalîsta wehşîya Kenya vênênî. Derheqa konjektorê Kenyayî de hetê ekonomîkî ra mabênî çîna karker û  grubêk zengînan sey qîlêk û koyêk abîyo; se ra 95î Kenya karker û dewij, gettoyîjê feqirî, se ra 5î zî olîgarşîya dewlemendan a. Mîyanê feqiran û zengînan sey newalek xorîn o.  Mekanîzmaya dewletî zî seka teyna seba seveknayişê berjewendîyanê no olîgarşî esta.Hetobîn ra zî mîyanê bajar û dewe û çolterî de zaf hetan ra  sey berdişê xizmeta sosyalî, cîyatîyê gird estî û mîyanê înan de pêrodayiş estî. Dewe û çolterî, xêncî bacegirewtiş seka ke dewletê ê cayî xo vîr ra kerdî.

Bextîyar Elî ropartajêk xo de va, “ ma Saddamî ra dima çîyo ke ma xeyal kerdênî,  no hetê ra  ma şiktayîşêko serobînker dîyî” Ngûgî wa Thiong’o şiktayîşê înan qebul keno labêla no şiktayîş melankolîze nêkeno, ver şiktayîşê bînkewtiş qebul nêkeno,  nêvano mi rê çi lazim o û paşta xo nêdano,  bi rêşbînî, bi bêhêvî, bi bêbawerî,  gere û gazind, lome nêzdîyê no şiktayiş nêbeno û ey nênirxnêno. Bi rasyonalîstî û realîstî, bi persan û rexneyan raşt û azadker  nêzdî şiktayişê înan beno, xo rexne keno û muhasebeyê xo keno, gêrêno çareserî û serkewtiş û bedelnayişan.

Heto ey yo bîno tewr giring Ngûgî no ye ke şiktayişê ra karakteranê boheman, melankolîk, vindîkeran, mazoşîstan, mucadelenêker û qebulker nêafirnêno.  Mekanê romaî dewa İlmorog û karakterê serekeyê romanî Abdulla, Munira, Karega û Wanja yî. Şîrîkîya karakteran na ye ke hemin nêheqî û bêadeletî dîya. Bi no romanê xo o qesasê bêadeletî gêno, adeletî, bihêzêr û pêtêr keno û vano, “ mucadel ha dewam keno.”  

Cayêk romanî de sey na cumle: “ ma Kenya xoser kerdî, nika zî ma Kenya azad kenî.” cumleyêk vîrêna.Na cumla seka armanca nuştoxî xulase bikero. Armanca ey na ya ke, bi no romanî şarê Kenya hîşyar bikero, dewleta Kenya bibedelno û bi edebîyatî Kenya bikero tewr  dewleta rind û baş, averşîyaye û biadaletê dinyayî. Nuştoxî, bawerîya edebîyatî zî keno.

Ganî mîyanê edebîyat, muzîk, sînema, tîyatro û qadê ma yê bînan ra sey Thiong’o nuştox, hunermend zanyar bivejî la senî?!..

                                               

No nuşte verîcû hûmareyê 63îne Rojnameyê Xwebûn de amêbi weşanayiş. 

Di nav Kurdên Ewropayê de Pirsgireka Qûtbûn û Girêdana Nifşan

 

Ev heştê sal e, Kurd li Ewropayê ne. Dema ku mirhov li nifşên Kurdan yên li Ewropa dinêre, qutbûneke di navbera nifşên nu û yên kevin de dibîne.

Gelo em ji xwe dipirsin, ev 80 sal in Kurdan li Ewropayê çi bidest kirine ? Kurdan li Ewropa çiqasî karibûn netewbûna xwe xurt bikin? Kurdan karîbû ji dêla xwe bi sifatê partî, rêxistin, îdeolojî, mezheb û ol de pênas bikin, pêwist bû berî her tiştî, xwe wekî takekesek ji netewa Kurd pênase bikin. Gelo îro Kurd li Ewropa bûne hêzeke mezin an Ewropa çiqas wan cîddî digire yanî çikasî bûne subje? Gelo civaka Kurd ya diyaspora çikasî bi wateya suje nas e? Lobîyên kurdî çiqasî xurt û diyarkerê viyana xwe ne? Di nava Kurdên ji çar perçeyên welêt de têkilîyên çawa ava bûne? Çi bandorê li hev dikin? Bi hev rê çi xebatan dikin? Di warê sazîbûnê de Kurd çiqas pêş ketine? Çi dezge û sazîyên wan hene û çiqas bihêz û aktîv in? Çi xebatên polîtîk, dîplomatîk, hunerî, zanistî, civakî, çandî kirine? Çi tradîsyon afirandine? Û hwd…

 

80 saliya hebûna Kurdan li Ewropa…

Ev heştê sal e, Kurd li Ewropayê ne. Wekî mirhov li koçberiya Kurdan ya Ewropa dinêre, dibîne ku Kurdan bi çar pêlan koçî Ewropa kirine. Pêla yekem berî Şerê Cîhanê yê Duyemîn ru daye. Pêla dûyemîn piştî vî şerî çebûye. Pêla siyemîn ya ji salên 1980an ve pêk tê ye. Ya çaremîn jî ji sala 2000an û pê ve ye. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê hijmara Kurdan her çu zêde bû. Di sala 1956an de bi avakirina Komeleya Xwendewanên Kurd li Ewrupa (KXKE) (Kurdish Students Society in Europe, KSSE), Kurdan dest bi avakirina saziyên xwe kirine. Ji sala 1980an ve jî hijmara wan gihiştîya mîlyonan.

 

Têkoşeriya polîtîk ya Kurdan li Ewropayê

Di meha çileyê sala 2020an de li Stenbolê, ji aliyê Weqfa Îsmaîl Beşîkçî ve semînerek bi navê Têkoşeriya Polîtîk ya Kurdan li Ewropayê (Mînaka Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropa, 1956-1988) hate lidarxistin. Ez beşdarê vê semînera Adnan Çelîk bûm. Vê semînerê hem ji gelek alîyan ve ez ronî dikirim, hem jî konteksta Kurdên Ewropayê de pirsên nû di hişê min de şiyar dikir. Yek ji wan pirsan jî ev bû; , “Gelo zarok û nevîyên endamên Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê îro çi dikin, bi çi ve mijûl in?” Min di qonaxa pirs û bersiva semînerê de ev ji mamosta Ednanî jî pirsî.

 

Zaro û neviyên aksiyonerên Kurd çi dikin?

Ez dixwazim di vê nivîsê de hewl bidim vê pirsa xwe ji hêla xwebûn, aîdîyet û nasnameya Kurdbûn û asmîlasyonê problematîze bikim. Bi rastî hewce yê ku divê em zêdetir li ser vê pirsê bifikirin û niqaş bikin. Di vî warî de pirsgirek zehf in û li benda çareserîya ne. Anko ev pirs bi pirsgireka man û nemana hemû Kurdên koçber re têkildar e, pewist e, bi her alî werin guftûgo kirin. Di taybetmendiya wan kesan de mirhov kare nêrînekî li ser zarok û neviyên endamên tevahiya Kurdên koçber nîşan bike.

 

Hijmar û nifşên koçberên Kurd li Ewropa

Her demî pirsgireka sereke pirsgireka hijmara Kurdên koçber e. Mixabin îstatîstikên bibawer tune ne. Lê li gora tahmînan hijmara Kurdên Koçber li Ewropa ji du mîlyonan zêdetir e. Yanî hijmara Kurdan li Ewropa ne hindik in. Pirsgireka din ya sereke ya nifşên Kurd e. Gelo çend nifşên Kurd li Ewropa hene û pênasiya wan nifşan li gora kîjan krîteriyan tê kirin. Li gora agahiyên berdest, mirhov kare bêje ku ji koçberiya pêla duyemîn hata niha çar nifş, ji pêla sêyemê jî du nifşên wan hene.

 

Çima pêşketin tune ye?

Li Ewropayê hem ferzendên çandî hem jî azadbûneke fereh hebû-heye. Di nava wan şert û mercan heyî de mirov hêvî dike ku rewşenbîrên Kurd peyda bibin û ji aliyên wan ve tiştên berz werin afirandin. Gelo çima ji zarok an jî ji nevîyên pêla koçberiya duyemê girseyek bi nasnameya Kurdbûnê xwe ne afirandine; feylosofek ji nav wan derneketiye an jî hunermendek, nivîskarek, sînamegerek, şanogerek, civaknasek, wênesazek, dîroknasek, kîmyagerek, fîzîkgerek, endezyarek nas derneketiye? Çima entelîjensiyek ji nav wan derneketiye? Çima ji wan takekeseki xelata Nobel an jî Palmîyeya Zêrîn bigre, derneketiye?

 

Gelo muzîkwanên Kurd ji xwe re distrênin û bi xwe direqisin?

Ev pirs bila di alîyekê de bimêne. Pirsgireka din ya balkêş ev e ku gelek muzîkjenê Kurd hene ku ev bi salan li Ewropayê dijin, di nav ferzend û azadiyê de ne. Lê wekî mirhov li muzîka wan dinêre, dibêjî qey nû ji gundê xwe derketîne, di nava dewlemendîya çanda Ewropayê de qed tiştek ji vê çandê negirtîne, xwe pêşve nekirine û hunera xwe profesyonalîze nekirine. Ev problem mijara nivîsek din e.

 

Kanî hawara Kurdistan?

Di dîroka diyaspora Kurdî de Swed wekî qonaxek, wekî dibistaneke ye. Hemû nûser û helbestvanên li vir di pêla sêyem de koçî wir kirine. Têkilîya wan kesan bi axa wan re hebû. Lê belê gelo zarokên wan yên li Swedê hatine dinê bûne nivîskar an jî helbestvan? Gelo çima ji van, takekesên wusa nederketine?

 

Bi taybetî jî Kurdên nifşên pêla duyem û sêyem çi dikin, jîyanek çawa ava kirine, bûne takekesên çawa? Zarok û nevîyên wan li Ewropayê çi dikin? Wel mînak, gelo zarokên takekesên wek Doxtor Qasimlo, Cemal Nebez, Nurettîn Zaza çi dikin, li kuderê ne? Peywendîya wan bi xwebûn, aîdîyet û nasnameya Kurdbûn re çi û çawa bû? Kurdbûna xwe çawa pênas dikin? Ji sedî çende ji wan asmîle bûne û Kurdbûna xwe wendakirine?

 

Qutbûna nifşan

Dema ku mirhov li nifşên Kurdan yên li Ewropa dinêre, qutbûneke di navbera nifşên nu û yên kevin de dibîne. Ev dîyardeyek gelek bercaxv e. Ev mijar li welêt pir eşkere ye. Li vir, wek antropologek ez dibînim ku li Ewropa jî heman pirsgirêk heye. Di navbera dewamdarîya sêmendîya nifşan; yanî li Ewropa li cem bav, zarok û neviyan de, di navbera bav û zarokan de dewamdarî qût dibe. Ev qûtbûn ne tenê di nava Kurdên Ewropa de, di nava Kurdên Bakur û yên li herema Sovyeta berê de jî heye. Dibê ku di nav Kurdên Rojhilat û Rojaveyê welêt de jî hebe.

 

Qûtbûn pirsgireka hebûnî; man û nemanîya Kurdan e. Qûtbûn tê wateya tunebûn, wundabûn, dawîbûne, yanî ya ji-nû-ve neafirandine. Mînak, li Bakur ji dêûbavan ziman derbasî zarokan bûye, lê ji zarokan derbasî neviyan nabe.

 

Bişavtin di çi rewşê de ye?

Carek din, gelo têkilîya Kurdên Ewropa bi nasname, aîdîyet, xwebûn wekî axê, zimên, çand, nirxên netewî re çawa ne? Çiqasê wan pişavtin bûne? Di vê peywendiyê de çi xebat hatine kirin? Ji ber ku di bin destên me de ji wan xebatan ti mînak tune ne, ez nikarim tiştekî bêjim. Lê belê bişavtin, pirsgirekek sereke ya koçberên Kurd e. Tenê ez dikarim bêjim ku dema aîdiyeta têkiliya bi axê re wunda bibe, xwebûn bi lez wunda dibe. Tunebûna aîdiyeta têkiliya bi axê re, wundakirina xwebûnê jî bi lez dike, ji bilî vê jî, bîra kolektîv bibandortir dike û rê li ji-nû-ve afirinandina wê digre. Di Bakurê welêt jî qûtbûna nifşanpir zêde ye. Lê belê Kurdên Bakur li ser axa xwe ne. Têkilîya me bi axê re berdewam dike. Bi vî alî rê li ber wundakirina xwebûnê tê girtin û bişavtin lawaz dibe. Ji ber ku têkilîya Kurdên Ewropa bi axê re qels e, ji ber vê wundakirina xwebûnê ru dide û qûtbûn di navbera nifşan de bi lez dibe.

 

Sedemên qutbûna nifşan çi ne?

Sedemên qutbûna nifşan li gora peytkirinên civaknasiyê pircure ne. Em dixwazin li vir hinek cavderiyên xwe benin zimên. Li gora min sedema yekemîn ev e ku dêûbavên Kurd li xwe mikur nayen, bindestî û bixwe-nebaweriyê xwe benin zimên. Yanî dibêjin, “Me nikarî em qedera xwe biguherenin, em serbikevin; zarokên me jî nikarin”. Baweriya serkeftine nemaye. Sedema dido; avakirina vê ramanê ye; “Me kişandîye, bila zarokên me nekişênin, me dîtîye bila zarokên me nebînin.” Ya siseyan, tunebûna hişmendîya “karê me bi vîvî hiştî, bila bila zarokên me bi dawî benin”. Ya çaran; qelsbûna an jî tunebûna bîreweriya xwebûnê yanî Kurdayetiyê ye.

 

Em çawa dikarin li hemberê vê qûtbûnê bigirin? Qûtbûnê ji nû ve çawa bi hevre girebidin? Wekî em bixwazin pêvajoya dîrokê biguherenin, em bêgav in vê mijara girîng gav bi gav çareser bikin.

* Ev nivîs berî di malpera Geremol.netê de hatîbû weşandin.

Têkilîya Fîlmê Caché yê Micheal Haneke Bi Kurtefîlmê Vîr ê Burhan Ateş Ra

 

    

                 

Heqîqet agir e!..

Piştî dagirkirina welatê kurdan, di peywendîya kurd û dagirkeran de heqîqeta kurdbûnê bi xwe bûye wek agirekî. Ev agir hebûna kurdan e, tiştên wekî ziman, ax, kultur, dîrok û hunerê yên ku kurd ji wan pêk tên… Hemû hewla dagirkeran xwelîkirin û kuştina vî agirî, vê heqîqetê ye. Dagirker li kurdan ferz dikin ku ji vî agirî dûr bisekinin, vî agirî geş û berz nekin.

Kurdbûn dişewitîne. Bi qasî nêzîkbûna xwe ya agir dişewitî. Li gorî mesafeya nêzîkbûn an jî dûrbûna vî agirî; heqîqetê ji nav kurdan sê tîpolojîyên civakî derketine. Tîpolojîya yekem, li hemberî vê heqîqetê xwe berpirsiyar dibîne, her hewl dide ku vê heqîqetê geş û berz û nemir bike, ji ber vê dibe faîlê qetlîam, kuştin, îşkence, zext û zordarî, tehdît, hepis, şîdeta psîkolojîk, fîzîkî û ekonomîk a dagirkeran. A duyem li hemberî vê heqîqetê bêdeng e, tirsonek e, naxwaze zirarek ji vî agirî bigihê wê, dûr disekine. A sêyem jî li hemberî vê heqîqetê bêwijdan û bêberpirsiyar e, qet mesûlîyeteke neteweyî, wijdanî, etîk û însanî hîs û qebûl nake. Heçko ev agir tune ye tevdigere, ji qral zêdetir dibe qralperest, mankurt dibe.

Ji meha adarê û vir ve ye ez bi Sînemaya Kurdî ra eleqedar dibim. Çiqas ji min tê, ez hewl didim berhemên Sînemaya Kurdî temaşe bikim. Yên ku ji min ra baş û bikalîte tên, hêvîyê didin, ez hewl didim li ser wan hest û ramanên xwe binivîsim. Ji wan yek jî kurtefîlmê Vîr ê Burhan Ateş e. Ev kurtefîlm di Sînemaya Kurdî de her çiqas zêde nayê nasîn û dîtbarîya wî û derhênerê wî gelek kêm be jî, yek ji berhemên herî baş ên Sînemaya Kurdî ye.

Berî demekê min li ser Vîrê bi kirdkî nivîsek nivîsîbû, nîqaşa ku min û Burhan Ateş li ser Vîrê kiribû, paşê min wekî hevpeyvînê weşand.

Di nîqaşa me de min ji Burhan Ateş ra gotibû, “Takekes civakî ye, ji ber vê, bûyerek, dîyardeyeke civakî bandora xwe nîşanî her takekesî dide..” Wî jî bi vê bersiva xwe hem ev tespîta min pûç kir hem jî asoya min vekir, “Tu xelet î, bûyereke civakî bandor û tesîra xwe nîşanî her takekesî nade. Her takekes bi vê bûyerê ra bi heman hawî nakeve têkilîyê. Bîlasedem, Metîn Kaygulak negotîye, ‘Ax êş çiqas bi xwe be’. Jixwe bi fîlmê xwe min xwest nîşan bidim bê ka ev sê tîpolojîyên civakî yên kurd bi bûyerê ra çawa dikevin têkilîyê.”

Di Vîrê de karakterên zarok Serhad, Mehmûd û Mutalîb temsîlên van tîpolojîyan in. Serhad, li hemberî heqîqetê xwe berpirsiyar dibîne, biwijdan e, agir wî dişewitîne, Mehmûd bêdeng û tirsonek e, Mutalîb jî li hemberî heqîqetê tu berpirsiyarîyekê hîs nake, bêwijdan e.

Di merkeza fîlm de Serhad heye. Fîlm xwe li ser veger, arafbûyîn û careke din çûyîna Serhad ava dike. Wijdana Serhad hatîye problematîzekirin. Wekî bibîrxistin em fêr dibim ku Mutalîb zewicî ye, çûye Stenbolê.

Micheal Haneke, fîlmê xwe yê bi navê Caché(Veşartin) di sala 2005an de kişandiye, Vîr jî di sala 2017an de hatîye kişandin. Ne tenê ji hêla zeman ve, ji gelek alîyan ve, di navbera her du fîlman de cîyawazî hene. Li gel hemû cîyawazîyan di nava wan de min têkilîyek peyda kir.

Têkilîya ku min di navbera Caché û Vîrê de çêkir ev e ku Caché ji alîyekî ve Vîrê temam dike. Struktura her du fîlman cuda be jî, di Caché de em dikarin bibêjin em li Mutalîb temaşe dikin, Haneke fîlmê Mutalîb kişandîye. Mutalîb çi dike, çawa dijî, kesayetîyeke çawa ava kirîye, em dikarin di Caché de bersiva van pirsên xwe bibînin.

Fîlmê Caché her çiqasî sade ye, ji sadebûna xwe zêdetir tevlihev e…  Haneke bi vî fîlmê xwe îzanan, fehman, jiberan dikişîne, bi taybetî jî qesasê Cezayîrê werdigire.

Di fîlm de malbateke fransizî ya çîna jorîn ku ji dê û bav û kurek pêk tê heye. Navê bav Georges e, rexnegirê edebîyatê ye, der heqê edebîyatê de, di kanaleke populer a televîzyonê de bernameyeke binavûdeng pêşkêş dike. 

Rojek ji alîyê cîyekî nenas ve qaset ji malbatê re, ji kargeha bav re tên şandin. Di qasetan de malbat dibîne ku tê taqîbkirin û temaşekirin. Ev qaset pergala malbatê serûbin dikin lê ji alîyê din ve bi wan qasetan haya me ji heqîqeta ku hatîye veşartin çêdibe.

Li hemberî vê heqîqetê bêwijdanbûn û neberpirsiyarîya Georges tê problematîzekirin. Burhan Ateş biwijdanbûn û berpirsiyarbûnê, Micheal Haneke jî bêwijdanbûn û nemesûlbûnê problematîze dike.

Îro sedem ev e ku parzemînên wekî Afrîka û Asyayê, herêma Rojhilata Navîn ji ber kolonyalîzm û emperyalîzma Ewropayê ewqas paşve mane û di nava tehliheviyê de ne. Wek mînak fransizî û îngilîz, ji bo ku em kurd di vî halî de ne, qet xwe berpirsiyar nabînin û wijdana wan nerehet nabe, xwe sûcdar hîs nakin. 

Di paşxana Caché de, peywenda Dîroka Kolonyalîzma Ewropayê; têkilîya ewropayîyan û ên din, têkilîya Fransayê bi Cezayîrê ra… ji mînakeke Goerges; ji asta mîkroyê ve bêwijdanbûn û neberpirsiyarîya Fransayê, Ewropayê tê pirsyarîkirin û kolandin.

Micheal Haneke, bi têkilîya ewropayîyan bi wîjdanê ra, nîşanî me dide ku Ewropayê, Fransayê dinyayeke çawa ava kiriye û tê de çawa tevdigerin. Ji karê wî jî dîyar dibe ku Georges entelektuelekî serkeftî ye, seranserê mala wî tijî pirtûk e, xwedî zanîneke kûr e.  Çi kitêb çi zanîn çi jî entelektuelîya wî, nikare di wî de li hemberî heqîqeta xwe berpirsiyarîyekê, wijdanekê çêke.  Georges dinyayek ji xwe ra ava kirîye, xwekuştina karakterekî cezayîrî jî nikare vê dinyayê serobin bike, piştî vê xwekuştinê em dibînin ku ew çûye sînemayê, wijdana wî ewqas bûye kevir. Di sehneyeke dawî de em dibînin ku ew dermanê xewê digire, bi kişandina perdeyan re di xew re diçe. Bi xewê dixwaze tiştên ku hatine bîra wî ji nû ve ji bîr bike.    

                             

Gelo ji civaka me tîpolojîya Mutalîban ji xwe ra dinyayeke çawa ava kirîye û tê de tevdigere?

Di edebîyat û sînemaya kurdî de karakter piranî ji tîpolojîya biwijdan û berpirsiyar û epîk pêk tên. Em di sînema û edebîyata kurdî de karakterên tîpolojîya duyem; tirsonek û bêdeng, bi taybetî jî karakterên tîpolojîya sêyem; bêwijdan û neberpirsiyar yanî mankurtbûyî ên wekî dewlemendek, listîkvanek, stranbêjek, polîsek, dozgerek û burokratekî kurd nabînin. Çima edebîyat û sînemaya me van tîpolojîyan problematîze nake, ji hêla wijdanê ve wan nerehet û bêhizûr nake, bi me nade fehmkirin û di wan de berpirsiyarîya neteweyî çênake û wan azad nake?

*No nuşte verîcû hûmareyê çarînê Kovara Sinemaya Serbixwe de weşanîyabî.

Peywendîya Sînemaya Nurî Bîlge Ceylan Bi Kurdan Ra

 

 

Mendiş, remayiş,şîyayîş û agêrayiş krîz û problemanê serekeyê kurdan ra yî. No hetî ra mîyanê sînemaya Nurî Bîlge Ceyaln û kurdan de têkilîyêk esta. Semeda ke remayiş, şîyayişê kurdan xosernêbîyayişê înan ra yena, hetê strukturî ra  sînemaya ey ra cîyawaz benî. 

Eka netewa kurd de verîcû bi sînema û edebîyat,muzîka xo bişo krîz û problema mendiş, remayiş,şîyayîş û agêrayiş  çareser bikero, komela ma de bedelîyayişêko radîkalî bivirazîyo. Xora sînema û edebîyata kurdî de no dîyardeyî zaf ca gênî. Fîlma, Vîr a Burhan Ateş û Hazirîyek Bo Derengmayînê ê Aram Dildar, romanê Gulên Şoran ê Eta Nehayî û Gava Heyatê yê Lokman Ayebe…  Mendiş, şîyayiş,remayiş û agêrayiş her yew bi serê xo krîz û problemêk o. Kurdêk ver xosernêbîyayişê xo remêno şono la remayiş xo dir krîza xo(nê)bîyayiş ano, mendiş arafê, dihet bîyayiş o, agêrayişê de xopêgirewtiş nêvirazîyêno; o ke agêrayo gîlêk çîn o ke tepişo, newe ra remayiş beno, hetobîn ra no krîzê agêrayiş, mendişê de zî esto, manêno nêşêno xo pê çîyêk bikero. 

Fikrê mi no yo ke, hetê çareserkerdişê no probelman û krîzê xo ma şîyênî sînemaya Nurî Bîlge Ceylanî ra zaf çîyî bimûsî…

Hata verî temaşekerdişê Kasaba mi teyna fîlma ey ya Ahlat Ağacı, serra 2018ê de mi Enqera de sînema de temaşe kerdibî.  Embazêk rewşa xo yê WhatsAppê de vîdeoyêk bar kerdbî; şîîrêk Ehmed Arîf bi dîmenê fîlmêk amêbî wendişî, dîmenî vîdeoyî zaf bala mi antî, mi waştî ke ez bimûso ke nê dîmenî ê kamcîn fîlmeyî.  Têkilîya bi fîlma Kasaba ra no qaîde virazîyaye.

Fîlma Kasaba(Qesaba) bi muhteşemîya xo ya estetîk, hîssîyat û bandorîya sînematîk, fotografîk, teknîk û problematîkê xo ra ez mest kerdo.

Yew hetê fotogtafîkî, Kasaba muhteşemîya xo ma nawnêna. No hetî ra ez mest kerdo, tew zaf zî no hetî ra bandor kerdî mi. Her kareyê fîlmî kî ra zaf çîyî vanî.

Hetê fotografîkî ra ruhê kî, her dîmenê fîlmî dir kewno têkilîyî, dîmenî kî gênî zereyê xo, bi no dîmenan raywanîya xorînî û tarîyanê ruhê xo, hişê xo bikerî, seka kî sindiqanê kîlîtkerdeye ruhê xo bi no dîmenan akerî. Hetê mîstîk, metafîzîkê no dîmenan esto, seka merdim bişo bi no dîmenan xo biresno teberê fîzîkî, derbarê a dinyayê de xo roşn bikero. No dîmenî seka hişê kî ya bidusî, kî nêşênî hişê xo ra dera bikerî ê hende bandorî kenî, kî serobîn kenî û lerznênî, seka ceyranî kî bigîro. Bi padusnayiş kî de nerehetî, bêhuzurî, fikrîyayiş dayiş  virazênî. Bi no dîmenan kî dest bi fikrîyayiş kenî. Seka verî temaşekerdişê fîlmî de kategorîyanê hişê kî de malzameyêk çîn bî ke aqil ser o bifikiro, êyî seba fikrîyayiş benî malzeme, venganeya hişî pir kenî.

Diyîn zî hetê problematîkê ra; çîyî ke xo rê kerdî problemî, derdî, kulî qalîteya xo nawnêna ma.

Temayê esasîyê fîlmî, xalîtî, terkbîyayîş, teynatî, ecizî û boytengîya canî, feqireyê, bêkesî, neçarî, xoza, gedeyî,  neşayî, poşmantî, memnunnebîyayiş û taşra yo.

Fîlmî xo ser biproblembîyayişê mekanî;melbendî; çolterî ra; ser ra awan kena. Têkilîya bajar û dewî-çolterî, zereyîn û teberîn, mehelî û globalî, averkewtiş û apeymedişê de mendiş, remayîş;şîyayiş û agêrayiş fîlmî de problematîze beno.

Fîlmê de hîrêbarîya dapîr- bawkalî, lajan û tornan esta. Fîlmê de di lajî dapîr û bawkalî estî. Lajêk ra tornêk nameyê Elî yo, lajo binî ra di tornî; keynayêk û lajêk  estî. Çimê tornanê gedeyanî ra ma pêrodayişê dapîrûbawkalî, laje û tornî vênênî: Fîlmî de Elî zî  sey pîyê xo remayîş, şîyayîş fikrîyêno, pîyê ey qeseba ra rewna ra remayo, Elî şîyayîş, lajo binî perwerdeyêk baş dîyo, entelekuel bîyo,  şîyo Ameriqa, zaf hetan ra xo aver berdo la agêrayo amêyo qeseba, di hebe zî doman ey estî, o zî agêrayiş, dapîr û bawkalî zî mendiş  temsîl kenî.

Hîrêyîn fîlmî hete munaqaşayanê ra, dîyalogan ra muhteşemîya xo nawnêna ma. Peywendîya mendiş, şîyayiş û agêrayişê de ma munaqeşeyê bawkalî, laje, torne vênenî.  Bawkalî mendo la seka qe tehmêk cuya xo nêgirewto. Laje agêrayo, pîyî yanî bawkalî lajê xo ra vano ke “ma semeda ke ti hînî nêrî tîya ma ti daye wendiş la ez fehm nêkeno ke ti çira agêrayî.” Laje, agêrayo la gîlêk çîn o ke tepişo, xo pê bigîro. Hetê wende û zanaye ra zaf xorîn o la qesaba de strukturî çîn î ke na xorînîya xo bi kar bêro. Bawkalî tornê xo ra vano “ to şîyî esker, amêyî, to dest bi kamcîn karî kerdo ya ti erzîyeye ya zî to caverdayo, ti hama nacaxêk rê dimi nêbîyî.”

Çarîn, fîlmî hetê fonksîyonê ra muhteşemîya xo ma nawnêna. Dîrektorî bi hîrêbarîya bawkalî, laje û torne de bedelnayişê xulasaya sosyotarîxîye tirkan ê hewtay serranê peyên nîşane ma dano. Cayêk munaqeşe de Elî vano, “ qe girîngîya heskerdişê wetanî seba mi çîn a.” Tîya de dîrektorî emareyanê nasnameyê newa û bedelnayişê erjanî nîşanê ma dano.

Kasaba senî bibîyanî sakînê weyra cuya xo ra memnun û şa bibîyanî, bikeyf, bihuzur, bieşq, bimemnunîyet biciwîyanî? Kêmîya muhteşemîya Kasaba na ya ke, Nurî Bîlge Ceylanî krîzê mendiş, şîyayîş, agêrayişê de çareserîyek pêşkeş ma nêkeno. Agêrayiş esto la reya dîyîn remayiş zî beno.  Mesela lajî agêrayo la seba ke lajî weyra pê çîyêk xo bigîro, ganî se bikero? Tornê domanê ke pîl bîyî seba ke neremî ganî se bibo?

                        

Merdim çira wazêno biremo, şîro yan zî koçî bikero? Awropa, Ameriqa, Stenbolê de çinayî esto ke zafane wazênî biremî şîro ewcayanî? Hetê ekonomîk, kulturî, hunerî, ewlekarî, îhtîyacanê bîyolojîkî ra  cewabê arzûyan ey dano naye ra. Hetobîn ra  zî remayîş û şîyayiş merdimî  sîstema kapîtalîstî ra yena. Na sîstemî, însanî zaf kerdo çimvêşan û mirdnebîyaye, tetmînkarîya şayînî, seksî, alkolî, werdiş û şimitişî.

Çareserîya mesela tam zî bi awankerdiş, bedelnayişê mekanî;qeseba,dewî, bajarî,welatî û  însanan girêdîyeya. Şairê Kurd Berken Bereh hewl dano bi şiîre bajerêk awan bikero. Eka ma fîlmî ra bipersî çira karekterê fîlmî qeseba ra hes nêkenî, ciwîyayişê aye ra memnun û keyfweş nîyî? Yew feqirtî ya, di, senîtîya însanê;Elî tewr zaf zî rîdî însanan ra wazêno biremo, hîrê zî, mekan bi xo yo.  La fîlmê de raşt ra raştî mekan yanî qeseba  yena problematîzekerdişî. Mekan cewabê arzû û waştişan karekteranê xo nêdano. Lajo entellektuelî nêşêno potansîyelê xo bikarbêro.

Xora derdê dîrektorê na fîlmî de çîn o ke seba meseleya xo cewabêk yan zî çareserîyek bido ma, derdê ey nawitiş û teswîrkerdişê mesele bi xo yo. La ez no fikir de yo ke fîlmanê xo bînan de çareserîyan pêşkeş ma keno, çimkî  mîyanê heme fîlmanê Nurî Bîlge Ceylanî de yewbînî temamkerdiş û cewabe yewbînî rê şawitiş zaf esto. Eka ez mîyanê Ahlat Ağacı û Kasaba de têkilîyî virazo, ez şêyêno no çîyêk bivajo ke, sehneyê peyênê Ahlat Ağacı de laj;Sînan û pîyî ha bîr kenênî, la ma nêvênêne ke awe dîya yan zî nêdîya, eka awa bivênî Sînanî nêremo û nêşîro, weyra de xo pê çîyêk bigîro. Semeda herakerdiş û xorînkerdişê meseleya pêşkeşîya çareserîyan; fîlmanê xo binan de bajarî awan kerdo, însan bedelnayo ma ganî verê xo bido fîlmanê bînanê Nurî Bîlge Ceylanî.

Fîlmografîya Nurî Bîlge Ceylan:

1995-Koza,1998-Kasaba,2000-MayısSıkıntısı,2002-Uzak,2006-İklimler,2008-ÜçMaymunlar-2011-Bir Zamanlar Anadolu'da,2014-Kış Uykusu,2017-Ahlat Ağacı,2021-Kuru Otlar Üstüne(Hama temam nêbîya).

 *Ev nivîs berî di hejmera çarem a Kovara Sinemaya Serbixwe de hatîbû weşandin.